مرز مشترک میان ایران و افغانستان و اشتراکات زبانی و مذهبی و فرهنگی میان این دو کشور شرایطی را فراهم کرده است که حدود 43 درصد مهاجران افغانستان در کشور ایران سکونت گزینند. از سال 1381 روند بازگشت اختیاری مهاجران افغانستان از سطح جهان به‌کمک کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد آغاز شد و تاکنون بیش از 6.2 میلیون نفر به این کشور بازگشته‌اند. سعید عیسی‌زاده،‌ عزت‌الله عباسیان و احمد ضیاء نوری مطالعه‌ای درباره مهاجران بازگشته از ایران انجام داده‌اند که نتایجش را در مقاله «تأثیر مهاجرت بر آموزش و مهارت‌های نیروی کار افغانستان: مطالعه موردی مهاجران بازگشته از ایران» در شماره 85 فصلنامه «پژوهش‌های اقتصادی ایران» منتشر کرده‌اند. هدف این مطالعه بررسی سطح و نوع مهارت‌های کسب‌شده این مهاجرین در کشور ایران و در نتیجه امکان اشتغال آن‌ها در کشور افغانستان است. در این راستا، با استفاده از داده‌های پرسشنامه‌ای به بررسی تأثیر مهاجرت به کشور ایران بر آموزش و کسب مهارت‌های نیروی کار افغانستانی در بازه زمانی 1381-1396 پرداخته شده است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که مهاجرت به کشور ایران بر میزان فراگیری آموزش و مهارت‌های نیرو کار افغانستان اثر مثبت و معنی‌داری دارد. همچنین مهارت‌های فراگیری‌شده توسط مهاجران در بازار کار ایران، سطح سواد مهاجران بازگشته از ایران، فرصت‌های فراگیری آموزش و مهارت برای مهاجران در ایران، نوع حرفه مهاجران در ایران و مدت اقامت مهاجران در ایران بر نرخ اشتغال مهاجران بازگشته در بازار کار افغانستان اثر مثبت و معنی‌داری دارد. براساس یافته‌های مطالعه، بین نوع حرفه مهاجران در بازار کار ایران و میزان درآمد آن‌ها، قانونی بودن روند مهاجرت و فرصت‌های آموزش و مهارت در ایران رابطه معنی‌داری وجود دارد. همچنین مهاجرت برای خانواده‌های مهاجر درآمدزا بوده است و از مهاجرت به کشور ایران راضی هستند و رضایت‌شان بر تصمیم مهاجرت دوباره به این کشور تأثیرگذار است.
***
مهاجرت پدیده‌ای است که در بطن جوامع وجود داشته، گاه حالت نزولی و گاه حالت صعودی دارد. انسان‌ها در طول حیات خود به‌انحای گوناگون دست به مهاجرت می‌زنند. جنگ‌ها، بلایای طبیعی، مسایل اقتصادی، سیاسی و فرهنگی از عوامل مؤثر بر مهاجرت در دوران مختلف بوده است. بنا بر آمار سازمان ملل در سال 2017، حدود 258 میلیون نفر کشور زادگاه خود را ترک کرده‌اند و در یک کشور دیگر زندگی می‌کنند. این آمار نشان‌دهنده آن است که از سال 2000 به بعد رقم مهاجرت 49 درصد افزایش یافته است و کشورهای با درآمد بالا میزبانی 64 درصد مهاجران را که به 165 میلیون تن در سطح جهان می‌رسد دارند.
پس از اشتغال افغانستان توسط شوروی سابق بنابر وجود مرز مشترک طولانی، اشتراکات مذهبی و فرهنگی و زبانی با ایرانیان، بسیاری از افغان‌ها در نیمه آخر سال 1358 به‌تدریج به ایران مهاجرت کردند. بعد از سال 2015 میلیادی 50 درصد آمار مهاجران افغان را مهاجرت‌های اقتصادی کارگران تشکیل داده است که این وضعیت ناشی از جنگ‌های داخلی و تحولات سیاسی بود.
باید تأکید کرد مهاجرت به‌مثابه یک عامل مؤثر بر جمعیت نیروی کار، توزیع نیروی کار بر حسب مهارت و تخصص و آموزش، نرخ اشتغال، ایجاد فرصت‌های شغلی و سرمایه‌گذاری و تولید کالا و خدمات مطرح بوده است و بنا به تعریف عبارت است از جابه‌جایی مردم از یک مکان به مکانی دیگر برای کار یا زندگی. مهاجرت یک پدیده دوبعدی است که سبب رشد و شکوفایی کشورهای مبدأ و مقصد می‌شود و نوع تبادل فرهنگی و اقتصادی و اجتماعی مثبت را به وجود می‌آورند، مهاجرت‌ها دارای اثرات مثبت و منفی در درازمدت و کوتاه‌مدت هستند. این اثرات تغییراتی را در ساختار اجتماعی و اقتصادی منطقه مهاجرفرست و منطقه مهاجرپذیر وارد می‌کند. اثرات اقتصادی مهاجرت شامل آثار بازار کار، آثار تقاضای کل در بازار کالا و خدمات، آثار بازار پول (نقل و انتقالات پولی)،‌ ایجاد شبکه‌های تجارتی و سهولت سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و تأثیر بر فرایند تولید و ترکیب عوامل تولید است. آثار اجتماعی آن شامل آثار ترکیب جمعیت، زبان، نوآوری‌های فرهنگی، انتقال و اشاعه فرهنگی، افزایش دانش و کسب مهارت‌های فنی و حرفه‌ای است.
اثرات ورود مهاجران روی بازار کار در کوتاه‌مدت و بلندمدت ممکن است متفاوت باشد؛ در کوتاه‌مدت سرمایه فیزیکی ثابت و زمان مورد نیاز جهت استفاده بهینه از نیروی انسانی برای مهاجران محدود است اما در بلندمدت فرض تحرک انواع مختلف سرمایه پذیرفته شده است به‌طوری‌که سرمایه فیزیکی می‌تواند در صورت نیاز از یک بخش به بخشی دیگر انتقال یابد. همچنین در بلندمدت برای مهاجران این امکان فراهم است که سرمایه انسانی خویش را از طریق بالابردن سطح تحصیلات و کسب مهارت‌های فنی و زبانی افزایش دهند.
با توجه به ترکیب مهاجران، می‌توان آثار مختلفی را در کشور مبدأ و مقصد متصور بود. مهاجران می‌توانند برحسب تخصص و مهارت‌های کسب‌شده در مقام مهاجران متخصص و مهاجران ساده طبقه‌بندی شود. منظور از مهاجران متخصص افرادی است که با مهارت و تخصص قبلی در کشور مبدأ دست به مهاجرت می‌زنند. این مهارت شامل انواع فن و حرفه‌هایی هستند که فرد در کشور خود با صرف هزینه و کسب تجارب مفید به دست آورده است و با داشتن این مهارت‌ها به کشور مقصد مهاجرت می‌کند. در مقابل، مهاجر ساده عبارت است از فردی که فاقد تحصیل و مهارت است و در بدو ورود نمی‌تواند در مشاغل تخصصی کشور مقصد اشتغال پیدا کند.
آثار مثبت کارگران مهاجر بر اقتصاد کشورهای مهاجرپذیر و مهاجرفرست عبارتند از افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه برای مصرف‌کننده، افزایش سود بنگاه‌ها، تسهیل سرمایه‌گذاری خارجی، بهبود سطح زندگی کارگرانی که از کشورهای فقیرتر آمده‌اند، کاهش نرخ بیکاری در کشور مهاجرفرست و... .
نیروی کار متخصص به‌عنوان یکی از سرمایه‌های ارزشمند مطرح است که در حقیقت ویژگی فردی این قشر است که آن‌ها را به سرمایه‌های انسانی متخصص مبدل کرده است؛ سرمایه انسانی متخصص به‌عنوان دانش و مهارت و خلاقیت و سلامت فرد تعریف شده است. موفقیت جوامع و سازمان‌ها در گرو سطح بالایی از توانایی‌ها و خلاقیت و دانش افراد است.
براساس نظریه سرمایه انسانی،‌ کسب آموزش سرمایه‌گذاری محسوب می‌شود وباعث افزایش بهره‌وری می‌شود. در مورد مهاجرت دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ نظریه نئوکلاسیک پدیده مهاجرت را در چارچوب عرضه و تقاضای نیروی انسانی بررسی می‌کند. این نظریه با به کار بردن چارچوپ عرضه و تقاضا برای نیروی انسانی ادعا می‌کند که پدیده مهاجرت تنظیم‌کننده نیروی کار است. به عبارت دیگر، به‌علت تفاوت‌های موجود در عرضه و تقاضای نیروی کار در مناطق مختلف جغرافیایی، بازار کار در یک حالت عدم تعادل به سر می‌برد و مهاجرت یک پدیده تنظیم‌کننده این بازار است.
براساس نظریه سرمایه‌گذاری انسانی و هزینه و فایده، تصمیم‌گیری برای مهاجرت نوعی تصمیم به سرمایه‌گذاری است که در آن شخص مهاجر هزینه و فایده مهاجرت را در نظر می‌گیرد. بدین ترتیب، مهاجرت موقعی انجام می‌شود که فایده آن به هزینه‌اش افزون باشد. از منظر نظریه سرمایه انسانی، آموزش عمومی موجد سرمایه عمومی است و آموزش فنی و حرفه‌ای موجد سرمایه اختصاصی است؛ مزیت سرمایه دوم این است که به‌اتکای مهارت‌های کسب‌شده دارندگان آن را برای به دست آوردن جایگاه‌های شغلی بیشتر آماده می‌سازد و همین بینش باعث شده که در بیشتر کشورهای جهان حتی در سیستم‌های تعلیم و تربیت آن‌ها از دیرباز در کنار مقاطع تحصیلی آموزش‌های عمومی، آموزش‌های فنی و حرفه‌ای نیز مد نظر قرار گیرد. از این رو، سرمایه انسانی معتقد است که مهاجرت یک فرایند اقتصادی است چون نیروی کار مهاجر از مناطقی با بازده نهایی پایین به طرف مناطق با بازده نهایی بالا حرکت می‌کند.

دستاوردهای تحقیق: اقامت در ایران مهارت می‌افزاید
نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده‌های پرسشنامه و مطالعات انجام‌شده حاکی از آن است که مهاجرت به ایران بر آموزش و مهارت‌های نیروی کار افغانستان اثر مثبت و معنی‌داری داشته است. همچنین نتایج آزمون مدل علمی پژوهش نشان می‌دهد که سطح سواد مهاجران بازگشته از ایران مهارت فراگرفته در بخش‌های ساختمان و صنعت و کشاورزی و صنایع دستی، مهیا بودن فرصت‌های کسب آموزش و مهارت در ایران برای مهاجران، نوع حرفه مهاجران در بازار ایران، و مدت اقامت مهاجران در ایران بر نرخ اشتغال مهاجران بازگشته از ایران در بازار کار افغانستان اثری معنی‌دار دارد. از سوی دیگر، نتایج تحقیق نشان می‌دهد که نوع حرفه اکثر مهاجران افغانستان در بازار کار ایران از نوع مزدبگیر بوده که میزان درآمد آن‌ها نسبت به افراد خود اشتغال‌زا در بازار کار به‌مراتب پایین‌تر است و از لحاظ آماری بین درآمد مهاجران و نوع حرفه آنان رابطه معنی‌داری وجود دارد. از دید مهاجر بازگشته، مهاجرت آ‌ن‌ها به کشور ایران فرصت بوده که بیشتر از فرصت‌های کسب درآمد پولی، کسب مهارت‌های فنی در بازار کار و فرصت کسب آموزش و سواد کرده و ازلحاظ آماری معنی‌دار است. در نمونه مورد مطالعه 46.7 درصد مهاجران بازگشته به‌شکل غیرقانونی در بازار کار ایران فعالیت داشته‌اند. همچنین بین روند مهاجرت قانونی و فراگیری آموزش و مهارت رابطه معنی‌داری وجود دارد و فرصت‌های آموزش و مهارت برای مهاجرانی که به‌صورت قانونی مهاجرت کرده‌اند بیشتر مهیا بوده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد مهاجرت به کشور ایران برای مهاجران افغانستان درآمدزاد بوده و همه‌ساله مبالغ پولی قابل‌توجهی را به کشور خود ارسال می‌کنند. همچنین اکثر مهاجران از مهارتی که در دوران مهاجرت آموخته‌اند،‌ رضایت داشته‌اند و تمایل دوباره به مهاجرت به ایران دارند که از لحاظ آماری معنی‌دار است با اطلاعاتی که از این تحقیق به دست آمده،‌موارد زیر را می‌توان مورد توجه قرار داد: 1. مهاجرت دارای مهارت‌های مرتبط با بازار کار ایران به‌راحتی و از ابتدا امکان به دست آوردن شغل مرتبط را خواهند داشت. بنابراین با به اشتراک گذاشتن این اطلاعات و نیز با کسب آموزش مهارتی مرتبط، قبل از مهاجرت به ایران امکان کسب درآمد برای ایشان افزایش می‌یابد. 2. با توجه به آثار مثبت مهاجرت در کسب مهارت و درنتیجه کسب درآمد، پیشنهاد می‌شود با شناسایی فرصت‌های شغلی از طرف نیروی کار ایرانی، جایگزینی با نیروی کار ایرانی صورت گیرد. 3. با توجه به مهارت‌های کسب‌شده در دوران مهاجرت، انتظار بر این است که نیروی کار برگشته بتواند کسب‌وکار خود را راه بیندازد. بنابراین تسهیل فضای کسب‌وکار در افغانستان می‌تواند بر سرعت شکل‌گیری کسب‌وکارهای جدید بیفزاید.

پژوهش: تأثیر مهاجرت بر آموزش و مهارت‌های نیروی کار افغانستان: مطالعات موردی مهاجران بازگشته از ایران