چند روزی است که تب تزریق واکسن کرونا در ارمنستان، ایرانی‌ها را به این کشور کشانده است. ماجرایی که قیمت تورها و بلیت‌ها به این کشور را افزایش داده است. اما جدا از وضعیتی که اخیراً رخ‌داده است، تقویت دیپلماسی اقتصادی ایران و ارمنستان می‌تواند به نفع دو طرف باشد. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی به راهکارهای تقویت دیپلماسی اقتصادی ایران و جمهوری ارمنستان پس از بحران قره‌باغ پرداخته است.

طبق این گزارش، مجاورت جغرافیایی و مرزی ارمنستان با ایران، روابط سیاسی بسیار نزدیک و باثبات در سه دهه گذشته بین ایران و ارمنستان (با کمترین نوسان و تنش)، حضور هم‌وطنان ارمنی در داخل کشور که بخش عمده آنان را صنعتگران، تجار و بازرگانان تشکیل می‌دهند، عضویت ارمنستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و نیز قراردادهای تجاری ایروان با اتحادیه اروپا که امکان صادرات مجدد محصولات ایران به طرف‌های ثالث اوراسیا و اروپا را فراهم می‌کند، وجود منطقه آزاد تجاری ارس در مجاورت منطقه آزاد مِغری ارمنستان و پایانه مرزی و گمرکی نوردوز در استان آذربایجان شرقی از جمله ظرفیت‌ها و مزیت‌های شایان توجه ارمنستان از ابعاد اقتصادی و تجاری برای کشورمان به شمار می‌رود.

این گزارش نوشت: ورای قطع مناسبات دیپلماتیک و انسداد مرزهای زمینی 330 کیلومتری ارمنستان و ترکیه در سه دهه گذشته، نفوذ اقتصادی و تجاری غیررسمی ترکیه در اقتصاد ارمنستان بسیار شایان توجه است. مسیر انتقال محصولات و کالاهای ساخت ترکیه به ارمنستان نیز عمدتاً از مسیر ترکیه - گرجستان - ارمنستان است. پوشاک، مرکبات، لوازم خودرو و محصولات برقی ازجمله اصلی‌ترین محصولات و کالاهای ساخت ترکیه هستند که در بازار غیررسمی ارمنستان به فروش می‌رسند. طی سه دهه گذشته بارها به این موضوع از سوی تجار و کارشناسان ایرانی و ارمنی اشاره شده است که اگر حجم مبادلات رسمی ایران و ارمنستان در حدود 300 تا 400 میلیون دلار است، حجم مناسبات غیررسمی ارمنستان و ترکیه حداقل دوبرابر این میزان در سال است.

از نتایج تشدید فضای منفی در افکارعمومی ارمنستان در قبال ترکیه متعاقب تحولات اخیر جنگ قره‌باغ، تحریم محصولات و کالاهای ترکیه در این کشور است که موضوعی بسیار حائز اهمیت و شایان توجه است. در این زمینه دولت ارمنستان با صدور اعلامیه‌ای ممنوعیت واردات کالاهای ترکیه را برای مدت 6 ماه اعلام کرد. براساس بیانیه صادره از سوی وزارت اقتصاد ارمنستان، تصمیم به اعمال این ممنوعیت در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۰ اتخاذ شد و از اول ژانویه ۲۰۲۱ (12 دی‌ماه 1399) وارد مرحله اجرایی شده است.

بازه زمانی انجام سفر وهان کروبیان، وزیر اقتصاد ارمنستان به ایران و هم‌زمان با آغاز زمان تحریم 6 ماهه کالاها و محصولات ترکیه در این کشور به‌روشنی گویای این واقعیت است که طرف ارمنی روی این موضوع و جایگزینی محصولات و کالاهای ترک با محصولات ایرانی حساب ویژه‌ای بازکرده است.

علاوه بر این، اعلام و تمایل طرف ارمنی برای جایگزینی کالاها و محصولات ایرانی تنها به دلیل تحریم کالاها و محصولات ترکیه از سوی دولت ارمنستان نیست، بلکه ریشه در این واقعیت نیز دارد که در جنگ اخیر قره‌باغ که منجر به آزادسازی مناطق پیرامون قره‌باغ و بازگشت آنها به حاکمیت جمهوری آذربایجان شد، ارامنه یکی از منابع مهم تأمین محصولات کشاورزی، باغی و لبنی و دامی را نیز ازدست‌داده‌اند که این امر باتوجه‌به جغرافیای کوهستانی ارمنستان و سطح بسیار پایین زمین‌های زیرکشت و دامپروری، این کشور را در شرایط بسیار دشواری قرار داده است؛ لذا این موضوع که البته کمتر از سوی مقامات ارمنستان به آن اشاره می‌شود نیز نقش بسیار مهمی در تمایل ارمنستان به جایگزینی بیش از 2200 قلم کالا و محصولات ایرانی با کالاها و محصولات ترکیه پس از جنگ اخیر قره‌باغ داشته است.

 طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس این امر فرصتی برای تحرک‌بخشی به دیپلماسی اقتصادی ایران در ارمنستان، منطقه قفقاز و نیز اتحادیه اقتصادی اوراسیا به شمار می‌رود. فرصتی که از ناحیه تحریم محصولات و کالاهای ترکیه برای کشورمان ایجاد شده است، تقریباً مشابه فضایی است که در روسیه پس از سقوط هواپیمای سوخوی روسی توسط ارتش ترکیه برای افزایش صادرات ایران به روسیه ایجاد شد یا مشابه فضایی است که پس از تنش در روابط قطر با کشورهای عربی حاشیه خلیج‌فارس ایجاد شد.

بخش اعظم فهرست 2200 قلم کالا و محصولات ساخت ترکیه که وزارت اقتصاد ارمنستان برای جایگزینی با محصولات ایرانی پیشنهاد داده است، مشمول 862 قلم کالای مشمول کاهش تعرفه گمرکی در چارچوب توافقنامه تجارت ترجیحی ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیاست؛ بنابراین موضوع جایگزینی کالا و محصولات ترکیه در ارمنستان تنها فرصتی برای توسعه مناسبات دوجانبه ایران و ارمنستان نیست، بلکه فرصت بسیار ارزشمندی برای توسعه مناسبات با کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا به‌ویژه فدراسیون روسیه و بلاروس است که ایران باتوجه‌به موقعیت جغرافیایی ارمنستان در منطقه قفقاز از امکان دسترسی زمینی به این دو کشور از طریق گرجستان برخوردار است.

بهره‌مندی از فرصت جایگزینی کالا و محصولات ترکیه در بازار ارمنستان، هیچ‌گونه منافاتی و تعارضی با بهره‌مندی از فرصت حضور شرکت‌های ایرانی و بخش خصوصی کشورمان در مناطق آزادشده پیرامون قره‌باغ با جمهوری آذربایجان ندارد و ایران در راستای رویکرد مستقل، متوازن و منطقه‌ای خود در منطقه قفقاز می‌تواند و باید با هر دو کشور ارمنستان و جمهوری آذربایجان، متناسب با ظرفیت‌ها و امکانات آنها و در راستای منافع ملی و افزایش حجم تجارت و صادرات خود بهره‌برداری کند.

علی‌رغم تمایل ارمنستان به گسترش روابط تجاری با ایران، به‌خصوص پس از تحریم کالاهای وارداتی از ترکیه در سال گذشته و سال جاری، هنوز اقتصاد ایران نتوانسته است راهبرد گسترش روابط بازرگانی با ارمنستان را براساس چشم‌انداز باثبات و بلندمدت تعریف کند.