در تمام دهه‌ای که گذشت، که از آن به عنوان دهه خاموش اقتصاد ایران یاد می‌کنند، تنها یک سال رشد تولید  در حوزه نفت، دندان‏‌گیر است. انگار که نفت ایران در خوابی طولانی و آشفته بوده. بر اساس آمارهای اعلام شده توسط بانک مرکزی، از ابتدای سال 90 تا پایان سال 99 تنها یک بار – و آن هم در سال 95- رشد بخش نفت از 10 درصد تجاوز کرده، به 61.6 درصد رسیده و رکورد خوبی از خود برجای گذاشته. به جز این رویای کوتاه، در سال‌های 90، 91، 92، 97 و  98 تولید نفت در کشور کاهش‌ چشمگیری را تجربه کرده و برای مثال در سال 98 تا منفی 38.7 درصد سقوط کرده است. اگرچه آمارهای رشد تولید ناخالص داخلی در این حوزه از مجرای مرکز آمار ایران و بانک مرکزی همواره اعلام می‌شد اما از بعد از اعمال تحریم‌های آمریکا علیه ایران و خروج این کشور از برجام در اردیبهشت سال 97، دیگر روند منظم آماردهی متوقف شد. فعالان این حوزه علت را فروش نفت و صادرات آن به کشورهایی مثل چین از مبادی غیر رسمی خواندند و توقف انتشار آمار را به صلاح کشور دانستند. آخرین گزارش مرکز آمار ایران حکایت از آن دارد که در فصل تابستان سال 1397، میزان تولید و صادرات نفت خام به ترتیب 3.8 میلیون بشکه و 1.9 میلیون بشکه در روز بوده که نسبت به فصل قبل از آن به ترتیب 0.3 و 14.8 درصد کاهش داشته است. در این فصل میزان نفت‌خام تحویلی به پالایشگاه‌ها 1.7 میلیون بشکه در روز بوده که نسبت به فصل قبل از آن 1.4 درصد افزایش را نشان می‌دهد.

بازگشت آهسته به مدار تولید

در سال‌ پایانی دهه 90 اما، جسته گریخته آمارهایی درباره بهبود وضعیت تولید نفت ایران منتشر شده است. شانا به نقل از  دبیرخانه سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) نوشته است میانگین تولید نفت ایران در سال گذشته میلادی (۲۰۲۰) یک میلیون و ۹۸۵ هزار بشکه و در سال ۲۰۱۹ نیز ۲ میلیون و ۳۵۶ هزار بشکه برآورد می‌شود. این میزان تولید، کمترین تولید نفت در ایران از سال ۱۳۶۱ به بعد است.

اما گزارش ماه فوریه اوپک که در بهمن سال گذشته منتشر شد، نشان می‌دهد تولید نفت ایران در ماه ژانویه نسبت به ماه دسامبر (آذرماه - دی‌ماه) با افزایش ۶۲ هزار بشکه‌ای به ۲ میلیون و ۸۴ هزار بشکه در روز رسیده است و این یعنی روند تولید در حال بهبود است. تا جایی که در اسفند ماه سال گذشته تولید نفت ایران  به ۲ میلیون و ۱۲۰ هزار بشکه در روز رسیده که نسبت به ماه پیش از آن ۳۵ هزار بشکه در روز بیشتر بوده است.

بر اساس این گزارش، ایران در ماه ژانویه برابر با بهمن 99 روزانه دو میلیون و 85 هزار بشکه نفت تولید کرده است که این رقم در ماه پیش از آن یعنی دسامبر 2020 (دی 99) 2 میلیون و 25 هزار بشکه در روز بوده است. این در حالی است که متوسط تولید نفت ایران در سال 2018 برابر با روزانه 3 میلیون و 553 هزار بشکه و در سال 2017 برابر با 3 میلیون و 813 هزار بشکه در روز بوده است.

اما و اگرهای نفتی

اگرچه تولید نفت ایران پس از اجرای سیاست خصمانه دولت ترامپ مبنی بر تحریم حداکثری صنعت نفت ایران، بیش از ۴۰ درصد کاهش یافته است که رقم قابل توجهی محسوب می‌شود. اما تحریم‌های دولت آمریکا بر صادرات نفت ایران، اثر بزرگ‌تری، نسبت به تولید نفت، داشته است. بر اساس آمارهای شانا، صادرات نفت ایران در سه ماهه نخست سال ۲۰۱۸، زمانی که آمریکا هنوز از برجام خارج نشده بود، ۲ میلیون و ۱۲۱ هزار بشکه در روز بوده است. در سه ماهه نخست سال ۲۰۱۹، اما، پس از اعمال اولین دور تحریم‌های نفتی توسط دولت ترامپ، صادرات نفت ایران به یک میلیون و ۳۳۰ هزار بشکه در روز رسید. در واقع، اگر برآورد آژانس بین‌المللی انرژی درست باشد، میزان صادرات نفت ایران نسبت به پیش از خروج آمریکا از برجام، بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته است!

نفت ایران اما حالا بعد از تجربه کاهش‌های به‌‏یادماندنی در تولید و صادرات، بعد از یک دهه فراز و فرود، در آستانه بهبود شرایط ایستاده اما از دی‌ماه سال 98 که چین رسماً شیوع ویروس کرونا در این کشور را اعلام کرد، قیمت نفت در شوک این خبر ریزشی شد و تا امروز که این بیماری امان بسیاری از کشورها را بریده، تقاضای نفت در جهان چیزی حدود ۳۰ میلیون بشکه در روز کاهش یافته و این‌طور که به نظر می‌رسد، فعلاً هم سر بازگشت ندارد. اگر آمریکا و ایران به میز مذاکره برنگردند و برجام احیا نشود، به نظر می‌رسد که کار صادرات برای ایران سخت‌تر از سال‌های سخت دهه 90 می‌شود. چرا که هم قیمت نفت پایین آمده، هم تقاضای جهانی و هم احتمالا آخرین‌ راه‌های دور زدن تحریم برای خام‏فروشی لو رفته است.