۱.واکسن‌های پیام‌رسان RNA

ما خوش‌شانسی آورده‌ایم. دو تا از موثرترین واکسن‌های علیه کرونا بر پایه پیام‌رسان RNA هستند؛ تکنولوژی‌ای که حدود ۲۰ سال است که در استفاده از آن تجربه داریم. وقتی که ژانویه ۲۰۲۰ بحران کرونا آغاز شد دانشمندان در چندین شرکت دارویی مهم خیلی سریع به این نتیجه رسیدند که برای ساخت واکسن کرونا باید از این تکنولوژی استفاده کنند. تا اواخر دسامبر ۲۰۲۰ - که حدود ۱.۵ میلیون نفر در سراسر جهان قربانی کرونا شده بودند - واکسن‌ها در آمریکا تایید شدند و جهان به این نتیجه رسید که بحران تمام‌شدنی است. واکسن‌های جدید کرونا بر پایه تکنولوژی‌اند که پیش از این هیچ‌گاه در درمان بیماری‌ها استفاده نشده بود و این می‌تواند باعث تحولی مهم در پزشکی شود. این یعنی ممکن است به زودی به واکسن‌هایی برسیم که می‌توانند با دیگر بیماری‌های واگیردار - از جمله مالاریا - مقابله کنند. و اگر ویروس کرونا به جهش‌های خود ادامه بدهد واکسن‌های پیام‌رسان RNA به راحتی و به سرعت قابل تنظیم مجدد هستند. این تکنولوژی به علاوه احتمالا می‌تواند راه را برای اصلاحات ژنتیکی ارزان‌قیمت برای مقابله با ایدز یا کم‌خونی مدیترانه‌ای باز کند. حتی متخصصان در حال کار روی استفاده از این تکنولوژی در جنگ با سرطان‌های مختلف هستند. به همین خاطر می‌توان با اطمینان گفت تکنولوژی پیام‌رسان RNA یکی از سرنوشت‌سازترین تکنولوژی‌های سال‌های آینده خواهد بود.

۲.GPT-3

مدل‌های کامپیوتری پردازش زبان‌های طبیعی کامپیوترهایی که تلاش می‌کنند مثل انسان حرف بزنند و بنویسند جزو مهم‌ترین گام‌های ما به سمت هوش مصنوعی باهوش‌تر است: هوش مصنوعی‌ای که بهتر می‌تواند دنیا را بفهمد و با آن تعامل داشته باشد. و GPT-3 تا حالا بزرگ‌ترین - و باسواد‌ترین - مدلی است که دیده‌ایم. این هوش مصنوعی با خواندن هزاران کتاب و بخش اعظم اینترنت خود را آنچنان آموزش داده که حالا می‌تواند نوشتار انسانی را تقلید کند، آن هم با واقع‏گرایی فوق‌العاده و عجیبی که تاکنون در هوش‌های مصنوعی سراغ نداشته‌ایم. نکته اینجاست که GPT-3 آنچه را که می‌نویسد، نمی‌فهمد و این گاهی اوقات به نوشته‌های گیج‌کننده و بی‌معنی ختم می‌شود. نکته اینجاست که چون این هوش مصنوعی خود را با خواندن اینترنت آموزش داده مثل اینترنت پر است از تعصب و اطلاعات اشتباه. اما بدون تردید یکی از مهم‌ترین امیدهای ما در تحول هوش مصنوعی به حساب می‌آید.

۳.الگوریتم‌های TikTok

تیک‌تاک در سال ۲۰۱۶ در چین به راه افتاد و حالا یکی از پرسرعت‌ترین رشد‌ها را در بین شبکه‌های اجتماعی دارد. تیک‌تاک تاکنون میلیاردها بار دانلود شده و صدها میلیون کاربر دارد. چرا؟ چون الگوریتم‌هایی که در صفحه اول تیک‌تاک فیلم‌های بخش «برای شما» را انتخاب می‌کنند شیوه به شهرت رسیدن آنلاین افراد را تغییر داده‏اند.

در دیگر پلتفرم‌ها - مثل اینستاگرام و توئیتر - عموما محتواهایی که توجه عموم را جلب می‌کنند مشخص شده و تبلیغ می‌شوند، اما الگوریتم‌های تیک‌تاک علاوه بر توجه به افراد مشهور، ناگهان فردی خلاق و ناشناس را هم انتخاب می‌کنند و او را با معرفی به جهان از گمنامی درمی‌آورند. جالب اینجاست که این الگوریتم‌ها به خوبی گروه‌های متفاوت کاربران را می‌شناسند و برای سلایق خاص آنها، فیلم‌های متفاوت پیدا می‌کنند و همین باعث شده که کاربران از تیک‌تاک خسته نشوند.

اینکه تیک‌تاک می‌تواند به افراد کمک کند که به سرعت مخاطب پیدا کنند و اینکه کاربران به آسانی می‌توانند محتوای دلخواه خود را در این اپ بیابیند به رشد خارق‌العاده آن کمک کرده است. دیگر شبکه‌های اجتماعی - بخصوص اینستاگرام - حالا به شدت در تلاشند که قابلیت‌های تیک‌تاک را کپی کنند تا از آن عقب نیفتند. اما به نظر نمی‌رسد بتوانند با سرعت رشد بالای آن رقابت کنند.

۴.باتری‌های لیتیومی-فلزی

خودروهای برقی را به آسانی نمی‌توان به خریدار فروخت. آنها نسبتا گران‌قیمتند و بعد از مثلا ۴۰۰ کیلومتر نیازمند شارژ می‌شوند. شما به راحتی پمپ بنزین‌ نمی‌توانید محل شارژ پیدا کنید و شارژ خودرو شما خیلی بیشتر از یک بنزین زدن طول می‌کشد. همه این نقاط ضعف به خاطر محدودیت‌های باتری‌های یون‌لیتیوم است. (همان باتری‌های موبایل و لپ‌تاپ شما.) حالا یک استارت‏آپ پولدار در سیلیکون‌ ولی می‌گوید باتری‌ای ساخته که می‌تواند خودروهای برقی را برای عموم خریداران جذاب‌تر کند.

به این باتری‌ها باتری‌های لیتیومی-فلزی می‌گویند که توسط شرکت کوانتوم‌اسکیپ توسعه یافته است. نتایج آزمایش‏های اولیه نشان می‌دهد که این باتری می‌تواند شعاع عمل خودروهای برقی را تا ۸۰ درصد افزایش دهد و سرعت شارژشدن آن خیلی بالاتر از باتری‌های کنونی است. این استارت‌آپ قراردادی با شرکت فولکس واگن بسته و قرار است خودروهای برقی با باتری‌های جدید تا چهار سال دیگر وارد بازار شوند. باتری در حال حاضر در مرحله پیش‌نمونه قرار دارد و اندازه‌اش بسار کوچک‌تر از چیزی است که یک ماشین نیاز دارد. اما اگر کوانتوم‌اسکیپ و دیگر شرکت‌هایی که روی باتری‌های لیتیومی-فلزی کار می‌کنند موفق شوند، بالاخره خودروهای برقی را برای مشتریان جذاب خواهند کرد.

۵.تولیَت‌های دیتا

شرکت‌های تکنولوژیک - مثل فیس‌بوک - ثابت کرده‌اند که مسئولیت خود را در حفاظت از اطلاعات شخصی ما جدی نمی‌گیرند. اطلاعات ما بارها و بارها به بیرون درز کرده، هک شده یا به فروش رسیده است. شاید مسئله اینجاست که افراد به تنهایی نباید نگران درز اطلاعات شخصی‌شان در اینترنت باشند. شاید این مدل که ما خود مسئول مدیریت و حفاظت از حریم خصوصی‌مان در اینترنت هستیم مشکل دارد.

ایجاد تولیت‌های دیتا ایده‌ای تازه در حفظ اطلاعات شخصی مردم است که در حال حاضر توسط چندین دولت در حال بررسی است. یک تولیت دیتا نهادی حقوقی است که اطلاعات شخصی افراد را به نمایندگی از آنها جمع‌آوری و مدیریت می‌کند و به نوعی متولی دیتای آنها به حساب می‌آید. اگر چه ساختار و همچنین وظایف این تولیت‌ها هنوز شکل نهایی نگرفته اما به نظر می‌رسد راه‌حلی مناسب در مشکل دیرپای حفاظت از اطلاعات آنلاین کاربران باشد.

۶.هیدروژن سبز

هیدروژن همیشه به عنوان جایگزین احتمالی جذابی برای سوخت‌های فسیلی به نظر رسیده است: تمیز می‌سوزد، هیچ دی‌اکسید کربنی تولید نمی‌کند و انرژی فراوانی هم تولید می‌کند. به همین خاطر راه خوبی برای ذخیره نیرو از منابع تجدیدپذیر انرژی است که مداوم نیستند (مثل انرژی بادی). و شما می‌توانید به کمک آن سوخت‌های مصنوعی مایع تولید کنید تا جایگزین بنزین و گازوئیل شوند. نکته اینجاست که تاکنون اکثر هیدروژن‌های تولیدی از گاز طبیعی تولید شده‌اند و این روندی کثیف و انرژی‌بر دارد.

مسئله اینجاست که هزینه تولید انرژی‌های بادی و خورشیدی به سرعت دارد کاهش پیدا می‌کند و این یعنی تولید هیدروژن سبز حالا به اندازه کافی ارزان و عملی است. خیلی ساده به آب با الکتریسیته ضربه بزنید و حالا هیدروژن دارید! اروپا در این زمینه پیشرو است و در حال ساخت زیرساخت‌های مورد نیاز آن است. هیدروژن سبز شاید یکی از راه‌حل‌های مهم گرم‌شدن زمین باشد.

۷.ردیابی دیجیتال تماس‌ها

با فراگیر شدن بحران کرونا در جهان، برای اولین بار این ایده شکل گرفت که ردیابی دیجیتال تماس‌های افراد با هم می‌تواند به ما کمک کند (تا افرادی که ممکن است با فرد آلوده تماس داشته باشند شناسایی شوند).

اپ‌های موبایل می‌توانند به کمک GPS یا بلوتوث، افرادی را که اخیرا سر راه همدیگر قرار گرفته‌اند شناسایی کنند. اگر بعدا مشخص شد که یکی از آنها کرونا گرفته، آن فرد می‌تواند نتیجه تستش را در اپ وارد کند و آن اپ به هرکسی که با او طی دوران خاص در ارتباط بوده، هشدار می‌دهد.

این در تئوری جواب می‌دهد اما تکنولوژی ردیابی تماس‌های فردی تقریبا نتوانست تاثیر زیادی روی گسترش ویروس بگذارد. اپل و گوگل پس از آغاز بحران، خیلی سریع ویژگی‌های تازه‌ای به گوشی‌هایشان اضافه کردند تا به افراد هشدار بدهد که احتمالا در معرض بیماری قرار گرفته‌اند. اما مقامات بهداشتی کشورها نتوانستند مردم را به استفاده از این قابلیت‌ها وادار کنند.  با این حال این تکنولوژی تکنولوژی مهمی است و درس‌هایی که از ماه‌های اولیه بحران کرونا گرفته‌ایم می‌تواند به ما در مقابله با ویروس بعدی کمک کند. 

۸.مکان‌یابی بسیار دقیق

همه ما هر روز از GPS استفاده می‌کنیم (مثلا موقع مسیریابی به کمک نقشه) و این تکنولوژی زندگی ما و کسب و کارهایمان را متحول کرده است. اما دقت تکنولوژی GPS کنونی بین ۵ تا ۱۰ متر است و این شاید به راننده اوبر در پیدا کردن ما کمک کند، اما در خیلی موارد دیگر این ۱۰ متر می‌تواند ویرانگر باشد: مثلا اگر خودروهای بدون راننده فقط به GPS کنونی بسنده کنند حتما شاهد تصادفات مرگباری خواهیم بود. اخیرا یک تکنولوژی‌ بسیار دقیق مکان‌یابی توسعه یافته که می‌تواند دقتی در حد سانتی‌متر و میلی‌متر داشته باشد و این می تواند همه چیز را تغییر دهد: از خودروهای بدون راننده و روبوت‌هایی که مرسوله‌ها را تحویل می‌دهند تا هشدارهای مربوط به لغزش زمین و ریزش کوه؛ همه و همه با این تکنولوژی جدید متحول خواهند شد.

این سیستم ناوبری جهانی جدیدی که توسط شرکت چینی BeiDou توسعه یافته و از ژوئن سال گذشته عملیاتی شده است بخشی از این تکنولوژی است. این سیستم همین حالا می‌تواند مکان‌یابی با دقت ۱.۵ متر را در اختیار هرکسی در دنیا بگذارد. (و اگر سیستم بررسی زمینی این تکنولوژی را به آن اضافه کنیم میزان دقتش به چند میلیمتر می‌رسد.) در این میان تکنولوژی GPS که از اوایل دهه ۱۹۹۰ با ماست قرار است آپگرید داشته باشد: چهار ماهواره جدید برای GPS III نوامبر گذشته به فضا پرتاب شدند و انتظار می‌رود تعداد بیشتری تا سال ۲۰۲۳ در مدار قرار بگیرند. به همین خاطر با اطمینان می‌توان گفت که طی سال‌های آینده مکان‌یابی دقیق و دقیق‌تر خواهد شد.

۹.هوش مصنوعی چندمهارتی

هوش مصنوعی و روبوت‌ها با وجود پیشرفت‌های عظیم سال‌های اخیرشان، همچنان در حوزه‌های مختلفی خنگ به حساب می‌آیند، بخصوص وقتی که پای حل مشکلات جدید یا مسیریابی در محیط‌های غیرآشنا وسط باشد. آنها یک توانایی انسانی مهم را - که حتی در کودکان هم دیده می‌شود - ندارند: اینکه بفهمند که دنیا چطور کار م‌کند و این دانش عمومی را در موقعیت‌های تازه اعمال کنند.

حالا یک رویکرد جدید در توسعه هوش مصنوعی به وجود آمده که امیدوارکننده است: اینکه از طریق گسترش‌دادن حواسش، مهارت‌هایش را بالا ببریم. این یعنی به هوش مصنوعی توان دیدن یا شنیدن اضافه کنیم. در حال حاضر هوش مصنوعی با دید کامپیوتری یا توانایی تشخیص صدا می‌تواند چیزها را احساس کند اما نمی‌تواند درباره آنچه که می‌بیند یا می‌شنود به کمک الگوریتم‌های زبان طبیعی «حرف بزند». چه می‌شود اگر همه این توانایی‌ها را در یک سیستم هوش مصنوعی واحد ترکیب کنیم؟ آیا ممکن است این سیستم‌ها هوشی شبیه هوش انسانی پیدا کنند؟ آیا یک روبوت که هم می‌تواند ببیند، احساس کند، بشنود و ارتباط کلامی برقرار کند، دستیار بهتری برای انسان خواهد شد؟ به نظر می‌رسد به زودی با روبوت‌های بااحساس‌تر و باهوش‌تری طرف خواهیم شد.

۱۰.(...) از راه دور

بحران کرونا دنیای ما را کوچک کرد و باعث شد زندگی‌مان به اندازه دیوارهای اتاق‌مان محدود شود. اما زمانی که ما در خانه پناه گرفته بودیم زندگی تعطیل نشده بود: ما در جلسات کاری شرکت می‌کردیم، با دوستانمان قرار می‌گذاشتیم و تعطیلات را جشن می‌گرفتیم. با یک فرق عمده: مجبور بودیم همه اینها را با موبایل و لپ‌تاپ انجام دهیم.

نمی‌شود لیست ۱۰ تکنولوژی موثر جهان در سال ۲۰۲۱ را تهیه کنیم و آنلاین‌شدن گسترده زندگی‌ را نادیده بگیریم. بحران کرونا ما را مجبور کرد که زندگی و کار آنلاین را به سرعت یاد بگیریم. این روند به ما نشان داد که کدام جنبه‌ها زندگی بیشتر از بقیه از مجازی‌شدن ضربه خواهند خورد.

اگر چه تغییرات در همه حوزه‌ها کم و بیش رخ داد اما بخصوص در دو حوزه آموزش و پزشکی تغییرات بیشتر از بقیه بود. ابزارهای آنلاین مثل Zoom ناگهان به شاهرگ زندگی افراد تبدیل شدند. اما مهم‌ترین تغییر، خود این تکنولوژی‌ها نبودند چون تله‌کنفرانس‌ و پزشکی از راه دور از قبل هم وجود دارند. مهم‌ترین تغییر در رفتار ما رخ داد.

طی دوران از راه دور شدن همه چیز، چه چیزی جواب داد و چه روندی جواب نداد؟ کدام بخش پس از کرونا با ما می‌ماند و در کدام حوزه به زندگی سابق‌مان برمی‌گردیم؟ اینجا چند مثال از شرکت‌های آسیایی و آفریقایی می‌زنیم که آنچنان خوب عمل کردند که می‌توانند برای باقی جهان الگو باشند.

الگوهای مدرن تدریس خصوصی آنلاین

کرونا در اوج خود در آوریل گذشته باعث تعطیلی مدارس در بیش از ۱۷۰ کشور دنیا شد و بر وضع حدود ۱.۶ میلیارد کودک تاثیر گذاشت. همچنان که مدارس سنتی در سراسر دنیا مجازی می‌شدند، آسیا شاهد روندی موازی بود: تقاضا برای استفاده از خدمات شرکت‌های مدرن آموزشی مثل Snapask که در هنگ‏کنگ واقع است به شدت بالا رفت.

شرکت Snapask در حال حاضر بیش از ۳.۵ میلیون کاربر از ۹ کشور آسیایی دارد و تعداد کاربرانش نسبت به قبل از دوران کرونا ۲ برابر شده است. تیموتی یو، که اسنپ‌اسک را در سال ۲۰۱۵ تاسیس کرد می‌گوید: «درست اندازه آنچه که در پنج سال اول به دست آوریم، امسال بخاطر کرونا یک‏ساله به آن رسیدیم.»

اسنپ‌اسک چه کار می‌کند؟ به کمک هوش مصنوعی قدرتمندی، دانش‌آموزان و سوالات‌شان را به دانشجویان در شهر و کشورشان وصل می‌کند و دانشجویان به صورت آنلاین به آنها جواب می‌دهند. این چیزی شبیه تدریس خصوصی به حساب می‌آید و اصولا در کشورهای آسیایی گرفتن معلم خصوصی رواج فراوانی دارد.

این روند رشد سریع در دیگر استارت‌آپ‌های آموزشی منطقه هم دیده شده است. تعداد کاربران اپ آموزشی Byju’s که دومین استارت‌آپ ارزشمند هند به حساب می‌آید طی دوران کرونا ۳۳ درصد افزایش پیدا کرد و به ۷۰ میلیون نفر رسید. آنها در ماه مارس گذشته زمانی که مدارس تعطیل شدند اپ خود را رایگان کردند و همین باعث محبوبیت شدیدشان شد. البته این رایگان کردن‌ معایبی هم دارد. مثلا مهم‌ترین پلتفرم آموزش آنلاین در چین Yuanfudao در اوایل بحران کرونا خدمات خود را رایگان کرد که با ثبت‌نام ناگهانی ۵ میلیون کاربر جدید زیرساخت‌هایش تحت فشار شدید قرار گرفت و چند روزی قطع شد.

گرفتن معلم خصوصی در چین و دیگر کشورهای آسیایی مثل کره جنوبی و سنگاپور به شدت محبوب است. برآورد شده که در این کشورها از هر ۱۰ دانش‌آموز ابتدایی ۸ تای آنها معلم خصوصی دارند. کرونا فقط باعث شده تدریس خصوص از حالت آفلاین به آنلاین تغییر کند بخصوص که در ماه‌های اولیه بحران تعداد زیادی از مدارس آماده تغییر مسیر به سمت آموزش مجازی نبودند و معلمان خصوصی آنلاین به کمک اپ‌ها جای خالی آنها را پرکردند. فراموش نکنید که این شکل آموزش آنلاین، روی آموزش هر دانش‌آموز به صورت مجزا و رابطه معلم و شاگرد تمرکز دارد و با سرویس‌های آموزش آنلاین که فیلم‌های آموزشی را برای همه کاربران پخش می‌کنند متفاوت است.

تیموتی یو شرکت اسنپ‌اسک را با ایده «کمک آموزشی هنگام درخواست» تاسیس کرد: بر اساس آن دانش‌آموزان عکسی از مشکل درسی‌شان را از طریق واتس‌اپ در هر ساعت روز ارسال می‌کنند و در کمتر از ۳۰ ثانیه یکی از ۳۵۰ هزار معلم خصوصی اسنپ‌اسک جواب‌شان را می‌دهد و راهنمایی‌شان می‌کند.

وئی‌ ژانگ، استاد دانشگاه ایست چاینا نرمال که روی وضعیت آموزش آنلاین چین، ژاپن و دانمارک در دوران کرونا تحقیق کرده می‌گوید: «برای والدین، سرویس‌هایی مثل اسنپ‌اسک از آموزش آنلاین مدارس جذاب‌تر هستند. چون در آموزش آنلاین سنتی، این پدر و مادرها هستند که باید روی مشق‌ نوشتن بچه‌ها نظارت کنند، مشکلات تکنیکی وصل شدن به کلاس را حل کنند، با معلمان حرف بزنند و در کل بچه‌ها را آماده حضور آنلاین در کلاس کنند. اما سرویس‌هایی مثل اسنپ‌اسک ساده‌تر هستند و همه‏چیز را به شاگرد و معلمش واگذار می‌کنند.»

اکثر این پلتفرم‌های تدریس خصوصی از جمله اسنپ‌اسک و Byju’s علاوه بر تیم گسترده معلمان، مجموعه‌ای عظیم از فیلم‌های آموزشی دارند که ترکیبی جذاب از انیمیشن، جلوه‌های ویژه و صدا را عرضه می‌کند. ژانگ می‌گوید: «برای بچه‌ها این ویدئوها درس‌خواندن را تعاملی‌تر و بامزه‌تر می‌کند.»

البته این روند نکته منفی‌ای هم دارد و آن سد بزرگ «نابرابری» است. مثلا طبق آمار سال ۲۰۱۹ در اندونزی فقط ۵۶ درصد افراد به اینترنت دسترسی داشته‌اند. و حتی در کشور ثروتمندی مثل کره جنوبی که 5.99 درصد جمعیت به اینترنت دسترسی دارند دولت مجبور شد پا پیش بگذارد و به دانش‌آموزان خانواده‌های کم‏درآمد کامپیوتر قرض دهد.

البته از ویژگی‌های مثبت تدرس خصوصی آنلاین برای خانواده‌های روستایی این بوده که این سرویس باعث شده دانش‌آموزان در مناطق کمتر توسعه‌یافته بتوانند به معلمان بهتر در مناطق شهری وصل شوند. شاید به همین خاطر بوده که شمار زیادی از دانش‌آموزان در شهرهای کوچک‌تر چینی حتی پس از بازگشایی مدارس تصمیم گرفته‌اند که اپ‌های تدریس خصوصی آنلاین را رها نکنند. پدر و مادرها هم راضی‌اند، به هر حال قبلا مجبور بودند بچه‌ها را سر ساعت به کلاس خصوصی برسانند و حالا این مشکل رفع شده است.

در نقاط دیگر دنیا وضع چطور است؟ اگرچه در هیچ قاره‌ای به اندازه آسیا سیستم تدریس خصوصی آنلاین این‌چنین محبوب نیست، اما این شکل از آموزش در دوران کرونا جان تازه‌ای گرفته است. نباید فراموش کرد که دانش‌آموز عموما زمانی به آموزش جواب بهتری می‌دهد که محتوای آموزشی دقیقا برای نیاز شخصی او طراحی شده باشد و او نقش فعال‌تری در یادگیری ایفا کند. چنین چیزی با دانلود فیلم‌های آموزشی رخ نمی‌دهد.