با بدتر شدن بحران جهانی آب‌وهوا، تعداد فزاینده‌ای از مردم به دلیل بلایای طبیعی، خشکسالی و سایر حوادث جوی مجبور به ترک خانه‌های خود شده‌اند. این افراد را گاهی اوقات «پناهندگان اقلیمی» می‌نامند. این پناهندگان اقلیمی چه کسانی هستند؟ چگونه جامعه جهانی می‌تواند به‌درستی به این موضوع رسیدگی کند؟ مجمع جهانی اقتصاد گزارشی در این باره منتشر کرده است.

امروز، بسیاری از مردم در کشورهای درحال‌توسعه از خشکسالی و توفان‌های مختلف در مقیاسی که قبلاً هرگز دیده نشده بود، رنج می‌برند. وضعیتی که آنها را از غذای روزانه و نیازهای اساسی محروم می‌کند. همین نوامبر سال گذشته بود که بسیاری از مردم کشورهای آمریکای مرکزی، هندوراس، گواتمالا و السالوادور با دو توفان عظیم مواجه شدند و مجبور شدند از مرز مکزیک عبور کنند و خود را به سمت مرز ایالات متحده برسانند.

اصطلاح «پناهندگان اقلیمی» برای توصیف مهاجرت در مقایسه گسترده و جنبش‌های توده‌ای فرامرزی مردم اطلاق می‌شود که تا حدی ناشی از بلایای مربوط به آب‌وهوا و تغییرات اقلیمی بوده است.

در ماه آوریل، کمیساری عالی پناهندگان سازمان داده‌هایی را منتشر کرد که نشان می‌دهد تعداد افراد آواره از بلایای مربوط به تغییرات آب‌وهوایی از سال 2010 تاکنون به 21.5 میلیون نفر رشد کرده است. این توضیح هم آورده شده که علاوه بر بلایای ناگهانی، تغییرات آب هوا باعث کمبود آب و غذا و همچنین مشکلات دسترسی به منابع طبیعی خواهد شد.

افزایش سطح دریاها تهدیدی دیگر است. در طول 30 سال گذشته، تعداد افرادی که در مناطق ساحلی در معرض خطر بالا آمدن سطح دریا زندگی می‌کنند از 160 میلیون نفر به 260 نفر رسیده است. 90 درصد آنها در کشورهای فقیر درحال‌توسعه و کشورهای کوچک جزیره‌ای هستند. برای مثال در بنگلادش پیش‌بینی می‌شود که افزایش سطح دریا تا سال 2050، 17 درصد کشور را غرق کند و 20 میلیون‌نفری که در آنجا زندگی می‌کنند خانه‌های خود را از دست بدهند.

ثبت تهدیدات اکوسیستم (ETR) که سپتامبر 2018 توسط مؤسسه اقتصاد و صلح (IEP) منتشر شد، گزارش داده است که حداقل 1.2 میلیارد نفر ممکن است تا سال 2020 توسط این تهدیدات آواره شوند. اما پاسخ‌های بین‌المللی به این وضعیت به‌تدریج در حال پیشرفت است.

*پاسخ جهانی

قرارداد جهانی ایمن (The Global Compact on Safe) مهاجرت منظم و قانون‌مدار در سال 2018 توسط سازمان ملل تصویب شد. این قرارداد به‌وضوح بیان می‌کند که یکی از عوامل ایجاد تحرکات گسترده در مردم «تأثیرات نامطلوب تغییرات آب‌وهوایی و تخریب محیط‌زیست» است که شامل بلایای طبیعی، بیابان‌زدایی، تخریب زمین، خشکسالی و افزایش سطح دریاها می‌شود.

برای مهاجرانی که به دلیل تخریب محیط‌زیست مجبور به ترک کشور مبدأ خود شده‌اند، در این توافقنامه به‌صراحت آمده است که اگر سازگاری و بازگشت در کشورهای مبدأ امکان‌پذیر نباشد، دولت‌ها باید برای محافظت از پناهندگان آب‌وهوایی در کشورهای وارد شده تلاش کنند.

*اقدام دولت‌ها

دولت‌ها در حال آگاهی‌بخشی بیشتر در این موضوع هستند. سال 2015، درست قبل از تصویب توافق پاریس، رئیس وقت اتحادیه اروپا، ژان کلود یونکر در سخنرانی سیاست‌های خود اظهار کرد: تغییرات اقلیمی یکی از علل اصلی پدیده مهاجرت‌های جدید است. اگر سریع عمل نکنیم، پناهندگان اقلیمی به چالشی جدید تبدیل خواهند شد.

در ماه فوریه، اندکی پس از روی کار آمدن جو بایدن، رئیس‌جمهوری ایالات متحده او با صدور دستورالعملی خواستار تدوین موضع درباره چگونگی شناسایی پناه‌جویان اقلیمی که به دلیل تغییرات آب‌وهوا آواره شده‌اند و نوع حمایت و پشتیبانی دولت ایالات متحده شد.

بااین‌حال مشکل می‌توان گفت که جامعه بین‌المللی و دولت‌ها با توجه به جدی بودن مشکل، اقدامات کافی برای مقابله با پناهندگان آب‌وهوایی انجام می‌دهند.

*ژاپن علاقه‌ای به کمک ندارد

در مقایسه با بسیاری از کشورهای پیشرفته، ژاپن علاقه‌ای به مسئله پناهندگان اقلیمی یا آگاهی ایده مربوط به امنیت اقلیم نشان نداده است. به‌علاوه مدت‌هاست که اقدامات حفاظت از پناهندگان در ژاپن ناکافی بوده است. از نظر تعداد افرادی که پذیرفته شده‌اند، فقط 44 نفر در سال 2019، به‌عنوان پناهنده در ژاپن شناخته شده‌اند. این فاصله زیادی با آلمان دارد که در همان سال 54 هزار نفر را پذیرفته است.