در یک سالی که از آغاز پاندمی کرونا گذشته، مصایب این ویروس بر سلامتی بشر را به خوبی دریافته‌ایم و دنبال کرده‌ایم و می‌دانیم که بیش از دو میلیون نفر در جهان بر اثر آن درگذشته‌اند. مثل هر پدیده دیگری، پدیده کرونا هم بالاخره از حالت بن‌بست و شوکی که به ما وارد کرده بود خارج شد و اخبار خوب و بدی را با خود به ما تحمیل کرد: خبر خوب این است که بالاخره چه در حال و چه در آینده، واکسن‌های موثری برای این بیماری در دسترس قرار خواهد گرفت. خبر بد هم این است که حداقل تا یک سال دیگر باید حالت «شروع و توقف» در روند برون‌رفت از این بحران را تحمل کنیم و تبعات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی پیچیده آن را به نحوی مدیریت کنیم.

البته بعضی کشورها و بعضی طبقات اجتماعی در این کشورها برای بحران‌های پیش رو مجهزتر و آماده‌تر هستند؛ و همین دقیقا بزرگ‌ترین مانع پیش روی مسیر احیا و بازگشت به حالت عادی است. احیای K شکل بازارها به خودی خود نگران‌کننده هست، اما احیای K شکل کشورها حتی پتانسیل آن را دارد که بدتر و نگران‌کننده‌تر هم باشد. علتش را توضیح می‌دهم.

اول اینکه روند ناهموار احیا باعث خواهد شد که شکاف بین کشورها گسترش پیدا کند. در اقتصادهای توسعه‌یافته، بحران کرونا به شدت به درآمد و عایدی افراد در طبقه کم‌درآمد و نیز کارکنان بخش خدمات ضربه زد. در بسیاری از این کشورها، زنان و مهاجران بیشتر از بقیه از این بابت آسیب دیدند و تحمل سنگین‌ترین بارهای اقتصادی بر دوش آنها افتاد.

در این میان کشورهایی که ابزار و توانایی مالی برای کمک به شهروندان خود در میان این بحران را در اختیار دارند، قطعا در موقعیت برتری قرار دارند. اما حتی در آمریکای ثروتمند هم موانع زیادی بر سر راه ارائه کمک مالی به آسیب‌دیدگان وجود داشته است. چندین دور مذاکره و چانه‌زنی بر سر میزان مشوق‌های مالی بین دو حزب بزرگ این کشور صورت گرفته اما هنوز ماجرا در دام بازی‌های سیاسی گرفتار است. درنهایت حتی اگر کنگره آمریکا به نظر دموکرات‌ها و جو بایدن عمل کند، باز چندین ماه طول می‌کشد تا کمک مالی لازم به اقشار آسیب‌دیده برسد.

در اروپا موضوع بسته‌های مشوق مالی دوران کرونا با سرعت بیشتری تصویب شد اما عملا تا نیمه دوم سال جاری میلادی توزیع آنها شروع نخواهد شد. از سوی دیگر، اروپا و آمریکا هردو در سال‌های اخیر با مساله پوپولیسم مواجه بوده‌اند که از نارضایتی مردمی از نظام سیاسی حاکم و هراس از آینده نامطمئن تغذیه کرده است و حالا هم عدم کمک‌رسانی لازم به اقشار کم‌درآمد در دوران کرونا موضوع را تشدید کرده است.

در اقتصادهای در حال توسعه یک سناریوی مشابه در جریان است و گروه‌های کم‌درآمد دارند بیشترین ضربه را از بحران کرونا متحمل می‌شوند. این باعث تشدید شکاف‌های طبقاتی، دینی و قومیتی در این کشورها خواهد شد و آینده آنها را سرشار از مشکلات جدیدی خواهد کرد. از همه بدتر اینکه اکثر کشورهای در حال توسعه از منابع کافی برای ارائه مشوق‌های مالی در دوران کرونا برخوردار نبوده‌اند و نظام تامین اجتماعی جامعی هم ندارند و این به یک مشکل بزرگ در کشورهای آمریکای لاتین و خاورمیانه بدل شده است.

کشورهای در حال توسعه تمایل داشته‌اند که در این دوران سخت، از وام‌‌های بین‌المللی بهره بگیرند اما مساله افزایش بدهی‌ها و نیز احتمال کُندی احیای اقتصاد جهان باعث شده که خیلی‌ها در این خصوص محتاط عمل کنند. واقعیت این است که اگر روند جهش ویروس کرونا ادامه داشته باشد، قطعا احیای اقتصاد جهان هم کندتر و دشوارتر خواهد شد.

در این میان، از آنجا که بخش زیادی از درآمد اقتصادهای در حال توسعه از بخش گردشگری بوده است، تداوم بحران کرونا و تعطیلی اکثر سفرها می‌تواند تبعات جبران‌ناپذیری در اقتصاد این کشورها به جا بگذارد. همین خطر در مورد کشورهایی مثل هند، بنگلادش و پاکستان وجود دارد که به شدت از ارسال درآمد نیروی کار خود در کشورهای حوزه خلیج فارس سود می‌بردند اما حالا با کاهش شدید آن مواجه هستند.

ممکن است عده‌ای بگویند مشکلات هر کشور را نباید به صورت مجزا، مهم قلمداد کرد. اما واقعیت این است که ما در دنیایی بسیار جهانی‌شده زندگی می‌کنیم و بنابراین تا وقتی تمام کشورها قادر به مدیریت تبعات اقتصادی بحران کرونا نشده باشند، ضربات آن در تمام اقتصاد جهانی احساس خواهد شد. درست است که سال ۲۰۲۰ سال دردناکی برای اقتصاد جهان بود اما سال جاری میلادی می‌تواند خیلی بهتر باشد چون واکنش اقتصادی کشورهای مختلف به بحران دارد بهتر و بهتر می‌شود. با این وجود، بحران کرونا همچنان در سال جاری میلادی هم به پیچیده‌کردنِ وضعیت سیاست داخلی و نیز مسائل ژئوپلیتیک ادامه خواهد داد و بنابراین سیاست‌گذاران همچنان روزهای سختی را برای عبور از این بحران پیش رو خواهند داشت.