از اواسط دهه ۲۰۰۰ میلادی رشد بهره‌وری در اقتصادهای پیشرفته جهان بسیار کم‌جان بوده است. متوسط رشد سالانه بهره‌وری در آمریکا در فاصله سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۶ تنها ۱.۳ درصد بود؛ یعنی رقمی کم‌تر از آنچه که در فاصله سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۴ در آمریکا ثبت شده بود (۲.۸ درصد). در میان سایر کشورهای سازمان همکاری اقتصادی و توسعه هم رشد بهره‌وری سالانه در بازه زمانی سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۵ نسبت به بازه زمانی ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۴ میلادی کاهش نشان داده و از ۲.۳ درصد به ۱.۱ درصد رسیده است.

این کُندیِ رشد ظاهرا پارادوکس جالبی را به نمایش می‌گذارد: اینکه به رغم پیشرفت‌های سریع اخیر در نوآوری دیجیتال و هوش مصنوعی، رشد بهره‌وری از قافله جا مانده است. حال پرسشی که مطرح می‌شود این است که آیا پاندمی کرونا می‌تواند این پارادوکس را از میان بردارد و با توسل به نوآوری‌های جدید و استفاده از روبات‌ها، باعث تشدید رشد بهره‌وری هم بشود؟

تحقیقی که من و همکارانم اخیرا انجام دادیم نشان داد که در دوران کرونا، شرکت‌های بزرگ در کشورهای ثروتمند تلاش کرده‌اند وابستگی خود به زنجیره‌های تامین جهانی را کاهش بدهند و به جایش در استفاده داخلی از روبات‌ها سرمایه‌گذاری کرده‌اند. علت این است که پاندمی باعث شده هزینه نسبی این دو الگوی تولید متحول شود. زنجیره‌های تامین جهانی حالا پرهزینه‌تر و نامطمئن‌تر شده‌اند و اگر قرنطینه‌ها و بسته‌شدن مرزها در آینده هم به دلایل مختلف دوباره اعمال شود، باز اختلال جدی در روند تولید ایجاد خواهد شد. در همین حال، کاهش نرخ بهره در جریان بحران اقتصادی حاضر باعث شده تامین مالی پروژه‌های نوآورانه مثل استفاده از روبات‌ها به امری آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر بدل شود.

نتیجه‌اش این بوده که از شرکت‌ها در کشورهای پیشرفته انتظار برود که تولید را به داخل برگردانند، سرمایه‌گذاری‌های متفاوتی را جذب کنند و مثلا استفاده از روبات‌ها برای انجام مشاغل را بالا ببرند تا رشد بهره‌روی هم بیشتر شود. اما آیا بازگرداندن روند تولید به داخل و کاهش وابستگی به زنجیره‌های تامین جهانی لزوما این هدف را محقق می‌کند؟

واقعیت این است که در مورد کشوری مثل آلمان، شاهد آن بودیم که محول‌کردن بخش‌هایی از روند تولید به کشورهای ارزان‌تر مثل چین یا کشورهای اروپای شرقی، باعث افزایش بهره‌وری شرکت‌ها شد؛ چون قاعدتا آنها را قادر می‌ساخت پول کم‌تری خرج کنند. به خصوص استفاده از نیروی کار ارزان از کشورهای اروپای شرقی در بخش‌هایی از زنجیره تامین باعث افزایش شدید رقابت‌پذیری شرکت‌های آلمانی شد. اما تخمین‌زدن و محاسبه افزایش احتمالی بهره‌وری بر اثر استفاده از روبات‌ها مساله‌ای پیچیده‌تر است و به این بستگی دارد که شرکت‌ها صرفا از روبات‌ها به عنوان جایگزین نیروی انسانی استفاده کنند یا اینکه روند تولید را تغییر دهند تا از پتانسیل‌های هوش مصنوعی بیشترین استفاده برده شود. اگر این اتفاق بیفتد، فرصت‌های شغلی نه تنها از دست نمی‌روند، بلکه بیشتر هم می‌شوند.

اما تحقیقی که دارن عجم‌اوغلو و پاسکوال رتسرپو اخیرا انجام دادند نشان می‌دهد که اکثر شرکت‌های آمریکایی از روبات‌ها صرفا برای خودکارشدن امور استفاده کرده‌اند و استفاده از تکنولوژی‌های جدید را به عنوان راهی برای متحول‌کردن کل روند تولید خود مورد توجه قرار نداده‌اند. بنابراین تعجبی ندارد که به رغم وقوع انقلاب در حوزه هوش مصنوعی، شاهد عدم افزایش رشد بهره‌وری بوده‌ایم.

البته این نکته را هم نباید از نظر دور داشت که تا زمان تحقق تمام پتانسیل‌های یک تکنولوژی جدید، زمان زیادی باید صرف شود و تاثیر اقتصادی آنها خیلی زود دیده نمی‌شود. مزایای زیاد تکنولوژی‌های جدید تنها زمانی می‌تواند خود را نشان دهد که سرمایه‌گذاری‌های ضروری در عرصه‌های مکمل در شرکت‌ها نیز رخ بدهد و ساختارهای جدیدی تعریف شود.

مجموع این یافته‌ها حاکی از آن است که پاندمی کرونا نیز باعث نخواهد شد که رشد بهره‌وری به این زودی‏ها افزایش پیدا کند. این البته تبعات مهمی برای آینده تجارت جهانی دارد. در فاصله زمانی سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۸ که جهانی‌سازی با سرعت اوج می‌گرفت، زنجیره‌های تامین جهانی عملا تشکیل‌دهنده ۶۰ تا ۷۰ درصد از رشد در تجارت جهانی بودند. کشورهای ثروتمندتر ابتدا بخشی از روند تولید را به کشورهای ارزان‌تر منتقل می‌کردند و سپس همان تولیدات را وارد بازار داخلی خود می‌کردند که آن هم رشد تجارت را به شکلی دیگر برایشان به همراه می‌آورد. اما در بحران کرونا و به خاطر اختلال‌های مختلف در زنجیره تامین، تجارت جهانی کاهش نشان داده و فقط در صورتی که رشد بهره‌وری در اقتصادهای پیشرفته بیشتر شود، تجارت جهانی هم رشد خواهد کرد. از مجموعه این تفاسیر می‌توان نتیجه گرفت که پاندمی کرونا به تحول در الگوهای کسب و کاری شرکت‌ها انجامیده و اقتصاد جهانی را تحت تاثیر قرار داده است اما اینکه روی رشد بهره‌وری چه اثری دارد باید در زمانی طولانی‌تر مورد بررسی قرار بگیرد.