*دیمیتار بِشِف، نویسنده و پژوهشگر دانشگاه کارولینای شمالی در چپل‌هیل

*مایکل تنچم، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه ناوارا در اسپانیا

روم دوباره دارد در مدیترانه ظهور می‌کند. همان طور که می‌توان حدس زد، این ظهور اقتصادی است. سال ۲۰۲۰ با تمرکز رسانه‌ها روی ایتالیا به عنوان مرکز شیوع ویروس کرونا و انتقال آن به نقاط دیگر اروپا و جهان آغاز شد و طبعا مشکلات عدیده اقتصادی نیز از پی آن آمد. اما نکته اینجاست که ایتالیا توانسته در سال جدید میلادی خود را به عنوان پررشدترین قدرت اقتصادی در منطقه مدیترانه بزرگ- از شمال آفریقا گرفته تا بالکان و فراتر از آن- معرفی کند. دو دهه تمرکز ایتالیا روی برقراری ارتباط تجاری ترانس‌مدیترانه‌ای باعث شده این کشور بتواند الگویی مشابه الگوی چین در جاده ابریشم جدید (یک کمربند، یک جاده) را به وجود بیاورد و خودش مرکز آن شود.

این برنامه که به «مدیترانه بزرگ» معروف شده است، باعث می‌شود ایتالیای قرن بیست و یکم به ایتالیای قرن یکم میلادی یعنی دوران امپراتوری روم شباهت پیدا کند؛ دورانی که قدرت اقتصادی روم بی‌همتا بود. در آن زمان، قدرت‌های دیگر مجبور به همکاری با روم بودند و ایتالیا می‌خواهد آن شرایط را برای حال و آینده هم تکرار کند. با خروج انگلیس از اتحادیه اروپا (برگزیت)، حالا قدرت‌های بزرگ اقتصادی اتحادیه اروپا را می‌توان آلمان، فرانسه و ایتالیا دانست. اینکه پایتخت‌های قدرتمندی مثل برلین و پاریس چقدر برنامه مورد نظر ایتالیا برای گسترش قدرت تجاری‌اش را بپذیرند، احتمالا تعیین‌کننده امور زیادی در اتحادیه اروپا خواهد بود. این پذیرش یا عدم پذیرش حتی در مسائلی مثل اتحاد ناتو نیز می‌تواند تاثیرگذار باشد.

سیاست خارجی سه‌ستونی

ایتالیا به صورت سنتی سه ستون را در سیاست خارجی خود حفظ کرده است: اروپایی‌گرایی، آتلانتیک (اقیانوس اطلس)‌گرایی و مدیترانه‌گرایی. اما در سال‌های اخیر، ایتالیا به این نتیجه رسیده که بهتر است تخم‏مرغ‌های بیشتری را در سبد مدیترانه‌گرایی بگذارد و از آن سود ببرد. این تصمیم در ژانویه سال ۲۰۱۸ و در سخنان روبرتا پینوتی وزیر دفاع وقت ایتالیا قابل مشاهده بود. او که درباره اعزام نیروهای ایتالیایی به مناطقی مثل لیبی و نیجر صحبت می‌کرد، اولویت‌های استراتژیک ایتالیا را منطقه «مدیترانه بزرگ، از بالکان گرفته تا ساحل و شاخ آفریقا» توصیف کرد.

آنچه که ایتالیا در این راستا در منطقه مدیترانه بزرگ دنبال کرده، نتیجه هم داده است. زمانی که اتحادیه اروپا از بحران بدهی خود در سال ۲۰۱۲ خارج می‌شد، ایتالیا توانست فرانسه را پشت سر بگذارد و دومین تولیدکننده بزرگ اروپا بشود. نکته اینجاست که بیشتر صادرات ایتالیا به بازارهای مدیترانه سرازیر می‌شود. درواقع صادرات ایتالیا به منطقه مدیترانه بزرگ، از صادرات این کشور به آمریکا و چین پیشی گرفته است.

در سال‌های پیش رو، برنامه مدیترانه بزرگِ ایتالیا قرار است گسترش پیدا کند. در سال ۲۰۱۹ میلادی ایتالیا و ترکیه توافق کردند که شبکه حمل و نقل ترکیه-ایتالیا-تونس را تشکیل دهند که از مرکز منطقه مدیترانه می‌گذرد. با این شبکه، هلال ارتباط تجاری از منطقه موسوم به مغرب (آفریقای شمال غربی) تا دریای سیاه ایجاد می‌شود. مرکز اصلی این کریدور نیز بندر ایتالیایی تارانتو است که در جنوب ایتالیا و در قلب استراتژیک دریای مدیترانه واقع شده است. خدمات حمل و نقل دریایی کریدور ترکیه-ایتالیا-تونس نیز از ماه جولای ۲۰۲۰ آغاز به کار کرده است.

بخش تارانتو-تونس از این شبکه، تشکیل‌دهنده یک مسیر ارتباطی مهم بین اروپا و آفریقاست؛ به طوری که از طریق آن درواقع ساحل شمال آفریقا به بازارهای عمده و مراکز تولیدی مهم ایتالیا، آلمان و حتی کشورهای اسکاندیناوی وصل می‌شود. این کریدور می‌تواند همچنین از طریق بنادر تونس، ایتالیا را به الجزایر و بزرگراه مهم ترانس‌صحرا وصل کند؛ و پتانسیل آن را دارد که راه ایتالیا و ترکیه را به سمت جنوب و حتی تا غرب آفریقا هموار کند و پای آنها را حتی به لاگوس پایتخت نیجریه و اقتصاد بزرگش باز کند. اگر قرار باشد ایتالیا به این ترتیب بین تجارت اروپا و آفریقا پل بزند، معنی‌اش این است که دوباره همه راه‌ها به رم ختم خواهد شد.

ایتالیا غیر از تجارت کالا با آفریقا، یک امپراتوری در حوزه انرژی نیز در آنجا ایجاد کرده است. غول انرژی ایتالیا یعنی شرکت اِنی که بزرگ‌ترین سهامدارش دولت ایتالیاست، در این راستا نقش مهمی ایفا می‌کند. اِنی کنترل ۴۵ درصد از تولید نفت و گاز لیبی را بر عهده دارد و یکی از اصلی‌ترین شرکای خارجی در الجزایر (بزرگ‌ترین تولیدکننده گاز طبیعی در آفریقا) نیز هست. اِنی در کنار سوناطراک (شرکت ملی نفت الجزایر) مالک خط لوله‌ ترانس‌مدیترانه‌ای است که گاز طبیعی الجزایر را از طریق تونس، به ایتالیا می‌رساند.

در همین حال، ایتالیا به زودی روند متصل‌کردن شبکه برق خود به الجزایر را از طریق تونس تکمیل خواهد کرد. این کار از طریق کابل زیردریاییِ ۶۰۰ مگاواتیِ ۱۹۲ کیلومتری بین تونس و سیسیلی در ایتالیا صورت می‌گیرد. وقتی این کار انجام شود، ایتالیا قادر خواهد بود برای ایجاد تعادل بین عرضه و تقاضای خود، به کشورهای منطقه مغرب تکیه کند. این باعث می‌شود ایتالیا مثل قبل برای گرفتن برق به همسایگان اروپایی شمالی خود وابسته نباشد.

از شرق مدیترانه تا غرب بالکان

یکی از اهداف ایتالیا ظاهرا این بوده که نفوذ خود را در منطقه مهم مدیترانه شرقی گسترش دهد. این منطقه، جایی است که اِنی مالک ۵۰ درصدی و اپراتور میدان گازی بزرگ ظهر در مصر بوده است. اِنی همچنین سهم پنجاه درصدی در یکی از دو کارخانه تولید گاز طبیعی مایع (ال ان جی) در مصر دارد و اپراتور اصلی استخراج گاز طبیعی در دریا در قبرس نیز هست. بنابراین می‌توان گفت از احداث زیرساخت‌ها گرفته تا فروش تسلیحات، ایتالیا حالا به قدرتی پویا در مناطق جنوب و شرق مدیترانه تبدیل شده است.

ایتالیا برای کشورهای غرب بالکان و اعضای اتحادیه اروپا مثل بلغارستان، کرواسی و رومانی یک شریک مهم تجاری به شمار می‌آید. در سال ۲۰۱۸، تعامل تجاری ایتالیا با کشورهای غرب بالکان بالغ بر ۱۱.۴ میلیارد دلار بود؛ و پس از آلمان، ایتالیا مهم‌ترین شریک تجاری رومانی است که ششمین کشور پرجمعیت در بین اعضای اتحادیه اروپا به شمار می‌آید. در سال ۲۰۱۹، ایتالیا به سومین شریک اقتصادی بزرگ بلغارستان و دومین شریک اقتصادی بزرگ کرواسی نیز تبدیل شد. در سواحل شمالی مدیترانه در اروپای جنوب شرقی، ایتالیا یک امتیاز دیگر هم دارد و آن هم نفوذش روی خط لوله ترانس‌آدریاتیک و نیز تجارت است.

ایتالیا سرمایه‌گذاری‌های عظیمی نیز در اروپای جنوب شرقی داشته است. در آنجا تولیدکنندگان از دسترسی بی‌نظیر به بازارهای اتحادیه اروپا سود برده‌اند. فرض کنیم شما صاحب یک کسب و کار ایتالیایی در حوزه تولید لباس یا وسایل مختلف هستید. طبیعتا اگر کارخانه خود را در کشورهای آسیای جنوب شرقی قرار دهید حتما می‌توانید در قیاس با کشورهای حوزه بالکان، از نیروی کار ارزان‌تری بهره ببرید. اما اگر تجهیزات تولیدی و کارخانه‌ای شما در منطقه‌ای نزدیک به خودتان قرار داشته باشد، همیشه می‌توانید میزان محدودتری از آن را وارد کنید و خود را با فراز و نشیب‌های احتمالی در زمینه عرضه و تقاضا تطبیق دهید. بخش خودرو نیز همین طور عمل می‌کند. در بخش بانکداری نیز بانک‌های ایتالیا سهام عمده بسیاری از بانک‌های اروپای شرقی از جمله بانکا اینِستا بئوگراد در صربتسان و پریوردنا بانکا در زاگرب را به دست گرفته‌اند.

کشوری که با تضاد منافع مشکلی ندارد

از آنجا که منافع اقتصادی ایتالیا در برخی موارد با شکاف‌های سیاسی در منطقه مدیترانه بزرگ تداخل پیدا می‌کند، این کشور مجبور شده که گستره‌ای از تصمیمات ژئوپلیتیک متضاد را دنبال کند. مثلا منافع ایتالیا در حوزه انرژی در لیبی ایجاب می‌کند که ایتالیا به جای مصر، از موضع ترکیه حمایت کند. اما منافع کشورهای همکار دیگر ایتالیا از جمله مصر و قبرس لزوما با این موضع در منطقه مدیترانه شرقی هماهنگی ندارد.

اصولا سیاست خارجی ایتالیا در مواردی ناهماهنگ به نظر می‌رسد. با این وجود، ایتالیا ظاهرا تصمیم دارد که از همکاری با قدرت‌های جهانی مثل چین یا روسیه استفاده زیادی ببرد. این دو کشور تلاش زیادی داشته‌اند که نفوذ خود را در منطقه مدیترانه بزرگ بیشتر کنند. مثلا روس‌نفت غول انرژی روسیه، در همان میدان گاز طبیعی ظهر، شراکت ۳۰ درصدی با شرکت اِنی دارد. همچنین روس‌نفت و گازپروم (غول دیگر انرژی روسیه) در تولید و انتقال گاز طبیعی در دریای سیاه نقش مهمی ایفا می‌کنند.

مناسبات ایتالیا با چین حتی گسترده‌تر هم هست. استراتژی ایتالیا در خصوص مدیترانه بزرگ که تمرکزش روی اتصال و ارتباط در حوزه انرژی و تجارت است، شباهت ژئوپلیتیکی مشخصی با برنامه یک کمربند، یک جاده چین دارد. رم و پکن در ماه مارس سال ۲۰۱۹ در خصوص این برنامه، یک یادداشت تفاهم به امضا رساندند. ایتالیا اولین کشور اروپایی بزرگ بود که برای وصل‌شدن به جاده ابریشم جدید چین ابراز آمادگی کرد.

هر چه موقعیت ایتالیا به عنوان کشوری که اهل تجارت است بهبود پیدا کند، موقعیت این کشور برای کاهش نفوذ فرانسه در منطقه بیشتر می‌شود. فرانسه تلاش دارد قابلیت ایتالیا برای گسترش بازارهایش در اطراف مدیترانه را محدود کند؛ و آلمان هم ترجیح می‌دهد موضعش به فرانسه نزدیک‌تر باشد تا به ایتالیا.

تامین هدف اتحادیه اروپا در مواجهه با نفوذ فزاینده پکن و مسکو لازمه‌اش این است که به منافع کشورهایی مانند ایتالیا توجه شود و به خصوص راه برای گسترش فعالیت تجاری آنها باز باشد. در غیر این صورت، ایتالیا می‌تواند به دنبال تعمیق همکاری خود با رقبای اتحادیه اروپا بیفتد و منافع تجاری خود در منطقه مدیترانه را از این طریق به نتیجه برساند. اینها سناریوهایی هستند که ایتالیا می‌تواند در آینده دنبال‌شان کند.