1- آیین‌ها پدیده‌هایی اجتماعی هستند که نهادهای مسلط جامعه می‌توانند آنها را کنترل کنند و البته آیین‌های خاص خود را هم داشته باشند. اما وقتی از آیین‌های اجتماعی حرف می‌زنیم منظور آیین‌هایی هستند که نهادها و گروه‌های مردمی آنها را اجرا می‌کنند که می‌توانند در گروه‌های خیلی خرد و خاص یا آیین‌های فراگیر مثل آیین‌های مذهبی و ملی باشند. در شرایط کرونا آیین‌ها دچار تعلیق شدند، چون ویژگی کرونا این بود که تمام مناسبات اجتماعی و گروه‌های اجتماعی را به تعلیق درآورد. همه آیین‌هایی که در حوزه عمومی مهم هستند آیین‌هایی هستند که قبل از هرچیزی مستلزم تجمع و تجمیع آدم‌ها هستند و کرونا اینها را به تعلیق درآورد. در واقع وقتی جامعه مجبور شد شرایط قرنطینه را بپذیرد و از فعالیت‌های عمومی و گروهی دست بردارد آیین‌ها تعلیق شدند. اکثر مردم به یک شیوه عقلانی و دینی بقا و سلامت خود و دیگران را به برگزاری این آیین‌ها ترجیح دادند و پذیرفتند به طور موقت این آیین‌ها به تعلیق درآیند.

2- بخشی از این تعلیق‌ها ناشی از دستورهای پروتکل‌های بهداشتی بود که تصمیم نهادهای دولتی و حکومتی برای جلوگیری از شیوع بیشتر بیماری هم در این راستا بود. این دستورها از یک طرف راهنمایی بود که مردم تصمیم بگیرند و از طرف دیگر ضمانت اجرایی پشت این دستورها راهی بود برای کنترل و مهار کسانی که حاضر نبودند پروتکل‌ها را انجام دهند. لذا پروتکل‌های بهداشتی الگویی بودند برای مواجهه با کسانی که نمی‌خواستند این پروتکل‌ها را رعایت کنند. لذا ما با دو نیروی کاهنده در حوزه آیین‌های اجتماعی مواجه بودیم؛ نیروهای خودجوش مردمی که خودشان عاقلانه تصمیم گرفتند آیین‌ها را فعلاً به تعلیق دربیاورند و دیگری نیروهایی که ناشی از قدرت قاهره دولت و حکومت بودند برای کسانی که حاضر نبودند پروتکل‌ها را رعایت کنند. با توجه به اطلاعاتی که داریم به نظر می‌رسد کرونا در یک سال آینده جمع خواهد شد اما نکته مهمی که وجود دارد این است که امکان اپیدمی‌های دیگر هم وجود خواهد داشت. اپیدمی‌ها عموما مبتنی بر تجمعات و انتقال انسانی هستند به همین خاطر در آینده هم با چنین مسائل خاصی مواجه خواهیم شد.

3- آیین‌های اجتماعی اصولا برای یک امر اجتماعی، ارزش اجتماعی، سازمان اجتماعی و نظام گروه‌بندی بازتولید یا حتی ایجاد می‌شود. آیین‌های اجتماعی برای احیا یا تقویت حیات اجتماعی هستند و از این جهت همیشه کارکرد اصلی‏شان علاوه بر بازتولید برساخت ایمان مؤمنان بازتولید برساخت جامعه هم هست.

4- وقتی شرایط کرونا رفع شود آیین‌ها به دلیل نیازهای اجتماعی بازخواهند گشت؛ به همین خاطر نمی‌شود پیش‌بینی کرد چون این آیین‌ها مدتی تعطیل شدند پس حتما کلا تعطیل می‌شوند. با اینکه یک سری آیین‌های مجازی داشتیم قطعا اینها نمی‌توانند جایگزین آیین‌های واقعی شوند. جامعه به آیین‌های خود احتیاج دارد و باید آنها را بسازد و این تعلیق و آشفتگی موقتی است و چون یکی دوساله تمام می‌شود، مردم تحمل می‌کنند و خیلی آسیب جدی به آیین‌ها نمی‌زند. البته یک سری آیین‌های جمعی مثل سوگ که تکرار‌پذیر نیستند و وقتی یک نفر فوت می‌کند آیین‌های سوگواری باید تمام شود و مثل آیین‌های ملی مذهبی سالیانه تکرار نمی‏شوند، آسیب‌ها و ضربه‌های خاص خود را به همراه دارند و عدم برگزاری آنها می‌تواند یک سری ضربه‌ها یا صدمات روحی برای اعضای آن اجتماع داغ‏دیده یا اجتماعی که در یک نوع موقعیت عدم امکان برگزاری آیین قرار گرفتند ایجاد کند.

5- وقتی وضعیت جامعه نرمال شود بسیاری از آیین‌ها هم برمی‌گردند. ممکن است تغییرات جزئی داشته باشند ولی الآن به این سادگی نمی‌توانیم پیش‌بینی کنیم چه بخش از این تغییرات که طی این مدت رخ دادند پایدار خواهند بود. اما اصولا ویژگی‌هایی که در برگزاری آیین‌های مجازی و غیره به خاطر تعلیق تجمعات انسانی بود وقتی تعلیق کنار برود این ویژگی‌ها هم کنار می‌روند. مسئله اصلی بر سر این است که بدانیم این تغییراتی که رخ داده چقدرش خاص موقعیت تعلیق ناشی از کرونا بوده و چقدر ناشی از تغییراتی که می‌تواند بعد از کرونا هم بازتولید شود و این نکته‌ای است که به نظر من مهم است.

6- اصولا آدم‌های جامعه به یک نسبت به آیین‌های جمعی‏شان پیوند نمی‌خورند؛ چه در هویت‌های گروهی، چه در اجتماع مذهبی یا اجتماع فامیلی و کاری تیپ‌هایی هستند که به برگزاری آیین‌ها نیاز روحی و درونی بسیار بالایی دارند. به اینها انسان‌های مناسکی می‌گویند یعنی آدم‌هایی که به شدت نیازمند برگزاری آیین هستند و با مشارکت در آیین‌هاست که تعادل روحی و حال خوبشان را حفظ می‌کنند. این گروه‌ها در هر طیفی که هستند فرقی نمی‌کند، آیین‌های حیاتی‌شان چه آیین‌های مذهبی باشد چه تفریحات و مهمانی‌های خصوصی یا مدل‌های دیگر، احیا خواهد شد. افراد مناسکی نیاز بیشتری به احیای آیین‌ها دارند اما گروه‌های دیگر جامعه که وابستگی کمتری دارند، خیلی حساس نیستند و گاهی در آیین‌ها شرکت می‌کند؛ یعنی این ایام همان قدر که در آیین‌های مذهبی و سنتی مثل عزاداری از پروتکل‌ها تخطی شد در خیلی از آیین‌های داخلی و شخصی و گروه‏های سکولار جامعه هم تخطی داشتیم مثل برگزاری جشن تولد، مهمانی و غیره. اصولا آدم‌ها به آیین نیاز دارند که این آیین می‌تواند یک مهمانی درون خانوادگی، جشن تولد، سفر، مراسم عزاداری محرم و یا هر چیز دیگری باشد. مردم به میزان وابستگی و نیازشان به آیین‏ها در آنها شرکت کردند و هرچه وابستگی بیشتر بوده احتمال تخطی از پروتکل‌ها هم در آنها بیشتر بوده. این دسته‌بندی‌ها یک نوع شکاف‌هایی است که به دلیل سیاست‌های غلط در ستاد کرونا رخ داد که آدم‌ها را متوجه مسئله نکردند. مذهبی‌ها وقتی به بهانه پروتکل‌ها مراسمشان تعطیل شد و دیدند دولت برای سفر به شمال سختگیری نمی‌کند احساس کردند دولت می‌خواهد به آنها اجازه دهد و اینها را اذیت کند و برعکس، مردمی که در خانه بودند وقتی دیدند یک عده به بهانه مذهب آیین‌هایشان را برگزار می‌کنند و از پروتکل‌ها تخطی می‌کنند ناراحت می‌شدند؛ در نتیجه سیاستی که می‏توانست انسجام جامعه را حفظ کند تا با یک استراتژی کلان، هماهنگ و منسجم جامعه با این بحران‌ها مواجه شود، باعث شکاف بیشتر شد. البته شکاف‌ها از قبل وجود داشت و در ایام کرونا بیشتر شد و جامعه دچار پراکندگی شد. در مجموع مراسم آیینی وقتی جامعه نرمال شود برمی‌گردد و جامعه دوباره شبکه‌ها و نظام‌های آیینی و مناسک و مراسم خاص خود را احیا می‌کند. ولی ممکن است این شکاف‌ها به این راحتی برطرف نشود.