دهه 90 از همان ابتدا روی خوش به اقتصاد نشان نداد. مدل جدید تحریم‌های مالی و نفتی که تا پیش از آن سابقه نداشت، در همان اولین ماه‌های این دهه، بر سر اقتصاد سایه انداخت تا عصر جدیدی در تعاملات اقتصادی آغاز شود. آن زمان تصور واقعی از آثار این تحریم‌ها وجود نداشت؛ سیاسیون از آن استقبال کرده بودند و ادعا می‌کردند که تحریم‌ها اثری بر اقتصاد ایران نخواهد داشت؛ اقتصادیون نیز صدایشان در فضای سیاست‌‏زده آن روزها به جایی نمی‌رسید. در سال‌های پیش از آن تجربه تحریم‌های اقتصادی وجود داشت که بیشتر به محدود شدن صادرات نفت معطوف بود. برای عبور از این نوع تحریم نیز راه‌هایی وجود داشت. از آن مهم‌تر این بود که نیاز بازار جهانی به نفت ایران، اجازه تحریم سخت را به این بخش نمی‌داد چراکه خریداران نفت ایران در آسیا نمی‌توانستند قید نفت ایران را بزنند. در دهه 90 اما شرایط تغییر کرده بود. اولین تغییر در بازار نفت اتفاق افتاد به‌طوری‌که کشورهای تولیدکننده نفت توان لازم برای تامین نیازهای بازار ازدست‏رفته ایران را داشتند و این موضوع دور زدن تحریم نفت را دشوار می‌ساخت. تغییر مهم‌تر اما در بخش تحریم‌های مالی رقم خورده بود. برای اولین‌بار مراودات مالی و بانکی با ایران به‌قدری محدود شده بود که در صورت دور زدن تحریم نفت و فروش این فراورده نیز امکان دریافت پول آن وجود نداشت. سایر بخش‌های اقتصادی نیز در مبادلات خود با جهان با مانع تحریم مواجه شدند همین موضوع راه‌های نقل‌وانتقال پول را برای بخش خصوصی پیچیده و پرهزینه کرد. در بخش دولتی نیز صادرات نفت خام به سقف یک میلیون بشکه در روز محدود شد. محدوده‏ای که در دوره‌های زمانی مشخص به میزان 200 هزار بشکه کاهش می‌یافت. دریافت پول نفت نیز که منبع محرک اقتصاد ایران محسوب می‌شود، تقریباً غیرممکن شد به طوری که بعد از مدتی، کشورهای خریدار نفت ایران مبالغ بزرگی را بدهکار شدند که دریافت آن به بعد از تحریم موکول می‌شد.

این نوع تحریم، اقتصاد ایران را غافلگیر کرد تا سخت‌ترین رکود اقتصادی پس از جنگ تحمیلی، در سال 91 خود را نشان دهد. مرکز آمار ایران نرخ رشد اقتصاد ایران در سال 91 را 8.6- درصد برآورد کرد. این سقوط تولید ناخالص داخلی، در پایان دهه 90 نیز جبران نشد.

پس از شوک سال 91، اقتصاد در سال 92 وضعیت بهتری پیدا کرد چراکه در سال 91 آثار تحریم به‌کلی در اقتصاد تخلیه شد و در سال 92 دیگر شرایط بدتری ایجاد نشد. همین موضوع موجب شد تا بخش‌های اقتصادی اندکی وضعیت خود را نسبت به سال قبل احیا کنند. نتیجه این فرایند ثبت رشد 2.5 درصدی برای سال 92 بود اما میزان تولید ناخالص داخلی همچنان کاهش زیادی نسبت به سال 90 نشان می‌داد و رکود تورمی در این سال بیشتر از مثبت شدن نرخ رشد اقتصادی، خود را نشان می‌داد. جهش نرخ ارز در سال‌های 90 و 91، قدرت خرید را کاهش داد و سوداگری را به اوج رساند همین موضوع شرایط را برای تولید دشوارتر ساخت.

انتخابات ریاست‌جمهوری در خرداد 92 و پیروزی حسن روحانی که تعامل با جهان را در صدر برنامه‌های خود قرار داده بود، فضای مثبتی در اقتصاد ایجاد کرد. سوداگری‌ها افول کرد و قیمت دلار و سکه به عقب بازگشت. ثبات در فضای اقتصاد کلان با چشم‏‌انداز مثبتی که برای پایان تحریم‌ها ایجاد شد، تورم انتظاری را کاهش داد و تولید را سامان بخشید. با این تحلیل می‌توان برآورد کرد که یک رویداد از جنس سیاست داخلی موجب شد تا فضای منفی تحریم تا حدودی شکسته شود و با کنار رفتن رفتارهای هیجانی، تنها آثار واقعی آن باقی بماند.

این فضا در سال 93 نیز ادامه یافت. در این سال سقوط نرخ تورم اتفاق افتاد و ثبات در فضای اقتصاد کلان حرف نخست را می‌زد. مذاکرات بین‏‌المللی نیز آغاز شد و خبرهای امیدوارکننده‏‌ای از آن به انتشار رسید همین موضوع به امیدواری اقتصادگردانان افزود تا اینکه رشد 2.3 درصدی حاصل شد.

در سال 94 کمی شرایط تغییر کرد. هنوز تحریم‌ها پابرجا بود و گشایش واقعی ایجاد نشده بود. اقتصاد امکان رشد بیشتر را نداشت. با تک‌‏رقمی شدن نرخ تورم در سال 94 و رکود حاکم بر اقتصاد، نرخ رشد بار دیگر به سمت افول پیش رفت. سال 94 با وجود اجرای طرح محرک اقتصادی که اواخر سال از سوی دولت ارائه شد، با رشد نزدیک به صفر به اتمام رسید. مرکز آمار ایران نرخ رشد این سال را 0.1 درصد برآورد کرده است.

بارقه‌ای به نام برجام

سال‌های میانی دهه 90 نقطه اوج اقتصاد ایران بود. گشایش بین‌‏المللی در اواخر سال 94 از راه رسید و تحریم‌ها را کنار زد. مذاکرات اقتصادی با هیئت‌های تجاری کشورهای مختلف به اصلی‌ترین برنامه اقتصادگردانان تبدیل شد و قراردادهای بین‏المللی بزرگی به امضا رسید. فروش نفت بلافاصله به بالای دو میلیون بشکه در روز افزایش یافت و بخش خصوصی موفق شد مراودات خود با جهان را عادی‏‌سازی کند. تثبیت نرخ ارز که از سال 1392 آغاز شده بود در سال‌های 95 و 96 نیز ادامه داشت و اقتصاد توانست رکورد رشد تولید ناخالص داخلی را جابه‌جا کند. مرکز آمار ایران نرخ رشد 13.9 درصدی را برای سال 95 ثبت کرده است. در سال 96 نیز نرخ رشد اقتصاد به 4.1 درصد رسید و فضا برای تداوم رشد پایدار آماده شد. با عبور از تحریم‌ها، اقتصاد روند بازسازی داخلی خود را آغاز کرد تا عقب‏‌ماندگی‌های ابتدای دهه 90 را جبران کند.

پایان ماه عسل

اواخر سال 96 بار دیگر ورق برگشت. ناآرامی در بازار ارز، نشانه نگران‌‏کننده‏ای به حساب می‌آمد چه اینکه بعد از 4 سال آرامش در فضای بازار و اقتصاد، این دستاورد به خطر افتاد. رئیس‌جمهور آمریکا آن‏قدر علیه برجام صحبت کرد تا بازار ایران را به تحرک واداشت. بازار ارز چند ماه قبل از خروج دونالد ترامپ از برجام، موضوع را درک کرد. فروردین سال 97 آمریکا رسما از برجام خارج شد و تحریم‌های یک‏جانبه را در دستور کار قرار داد. ماه عسل اقتصاد ایران خیلی زود به اتمام رسید. تحریم‌ها این بار سخت‌تر از دوره قبل بود. بازار نفت با کنار رفتن نفت ایران، چالشی را متحمل نمی‌شد و این موضوع دست تحریم‏‌کنندگان را باز گذاشت تا هدف صفر کردن صادرات نفت ایران را دنبال کنند. هرچند موفق به این کار نشدند اما صادرات نفت ایران از دوره قبل محدودتر شد. در برخی مقاطع اخبار تاییدنشده‏‌ای منتشر شد که صادرات 300 هزار بشکه‏‌ای نفت را اعلام می‌کرد. نقل و انتقالات مالی نیز مسدود شد و فضای غیررسمی رونق گرفت. بازارها با سوداگری شدیدتری نسبت به دوره قبل مواجه شدند. بهای دلار از 4 هزار تومان تا 30 هزار تومان پیش رفت که جهش بسیار بزرگ‏تری نسبت به تحریم‌های ابتدای دهه 90 محسوب می‌شود. همین موضوع اثبات می‌کند که تحریم‌ها بسیار سخت‌تر از دوره قبل بود. سعید لیلاز با برآورد تاریخ اقتصاد ایران اعلام کرده است که این سخت‌ترین تحریم‌های تاریخ است. نرخ رشد اقتصاد در سال 97 به 4.1- درصد رسید. تداوم رکود در سال‌های 98 و 99 مسئله‌‏ای است که فشار اقتصادی در این دوره را افزایش داده است. در سال 98 نرخ رشد 6.8- درصدی برای اقتصاد به ثبت رسید تا رکود عمیق‌تر شده باشد. در نیمه نخست سال 99 نیز نرخ 1.9- درصدی از سوی مرکز آمار ایران برآورد شده است.

در ابتدای دهه 90 یک تغییر سیاسی از فضای داخلی، توانست شرایط را تغییر دهد و فضای روانی جامعه را بهبود بخشد. در این دوره از تحریم اما از اخبار سیاسی مثبت خبری نبود. در آبان 99 که سومین سال رکود نیز ماه‌های پایانی خود را پشت سر می‌گذاشت، انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا برگزار شد و با کنار رفتن ترامپ، بارقه‌های امید بار دیگر از راه رسید. شاید این بار تغییرات در سیاست کشور تحریم‏‌کننده ایران، اوضاع را بهبود بخشد. امیدواری برای احیای برجام و لغو تحریم‌ها تا حدودی بازارهای مالی را آرام کرد. بهای دلار از 30 هزار تومان به محدوده 25 هزار تومان بازگشت و از التهابات کاسته شد. با تغییر چشم‏انداز در روابط سیاسی، برآورد نرخ رشد اقتصادی در پایان سال 99 مثبت شده است. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی پیش‌‏بینی کرده است که نرخ رشد اقتصادی در پایان سال 99 به 0.5 درصد برسد. مثبت شدن نرخ رشد اقتصادی در سومین سال رکود، نشانه مثبتی برای سال 1400 محسوب می‌شود. شاید با گشایش‌های سیاسی بتوان یک‌بار دیگر شرایط سال 95 را در اقتصاد تکرار کرد و رکورد رشد اقتصادی را برجای گذاشت.