پیش از آنکه سال 99 آغاز شود، نهادهای بین‌المللی پیش‌بینی کرده بودند که اقتصاد ایران پس از دو سال رکود، از رخوت خارج می‌شود و حرکت دوباره را آغاز می‌کند. این برآورد با تحلیل داده‌های اقتصاد ایران در دوره‌های قبلی تحریم نیز سازگاری داشت چه اینکه به طور معمول پس از دو سال رکود و کاهش تولید ناخالص داخلی، تمامی آثار تحریم در بخش‌های اقتصادی تخلیه می‌شود. در این شرایط کاهش تولید متوقف می‌شود و سازگاری با تحریم‌ها موجب می‌شود اندکی رشد اقتصادی از صفر بالاتر رود. قرار بود امسال این اتفاق برای اقتصاد ایران رخ دهد که با شیوع ویروس کرونا، معادلات بر هم خورد. رکود در سال 2020 جهانی شد تا ایران هم فرصت رشد را از دست بدهد. رکود برای سال سوم بر اقتصاد ایران سایه انداخت تا تحمل این درد طولانی، سخت‌تر شده باشد. افت درآمد سرانه به میزان سال 90 از جمله تلخ‌ترین خبرهای آخرین سال دهه 90 بود که نشان می‌دهد اندازه اقتصاد ایران پس از یک دهه افت‌وخیز به میزان سال 90 رسیده است. از همین رو است که اقتصاددانان، دهه 90 را دهه خاموش اقتصاد ایران نام‌گذاری کرده‌اند.

سال 99 را باید بدیمن‌ترین سال اقتصاد ایران در دهه 90 نامید چه اینکه با وجود تحمل دردهای تحریم، فرصت توقف رکود را به‌واسطه بیماری ناشناخته‌ای از دست داد که جهان را تسخیر کرده است. اکونومیست سال 2020 را سال رکود برای اقتصاد جهان نامید اما وضعیت اقتصاد ایران در این سال از سایر کشورها بهتر بود؛ آن‌ها به‌یک‌باره به چالشی سخت گرفتار آمدند اما ایران دو سال قبل از آن را هم با دشواری تحریم گذراند و پیش از شیوع ویروس کووید 19 به دام رکود افتاده بود. کاهش مصرف نفت در جهان به‌واسطه رکود اقتصادی، کشورهای صادرکننده نفت را به دام رکود کشاند در حالی که صادرات نفت ایران از دو سال قبل به کمترین میزان خود رسیده بود. بنابراین سال 99 برای اقتصاد ایران سخت‌تر از سال 98 نبود. در این سال حتی برخی نمادها به رنگ سبز درآمدند و نشانه‌های مثبتی را نسبت به دو سال پیش نمایان ساختند.

پایان یا ادامه رکود؟

آمارهای رسمی تولید ناخالص داخلی که از سوی نهادهای آماری منتشر شده است، تا حدی متناقض است که یکی مثبت شدن رشد اقتصاد پس از دو سال رکود را نشان می‌دهد و دیگری بر مبنای ادامه روند کاهش تولید ناخالص داخلی استوار است. مرکز آمار ایران رشد اقتصادی با نفت و بدون نفت را در نیمه نخست امسال، منفی اعلام کرده است اما برآورد بانک مرکزی از رشد تولید ناخالص داخلی در شش‌ماهه سال جاری، مثبت بوده است. طبق گزارش بانک مرکزی، رشد اقتصادی با احتساب نفت در نیمه اول امسال 1.3 درصد بوده و اقتصاد بدون احتساب نفت 1.4 درصد رشد داشته است. مثبت شدن رشد در هر دو بخش مرهون افزایش تولید ناخالص داخلی در فصل تابستان است در این فصل رشد تولید بدون نفت 3.2 درصد و با نفت 5.1 درصد بوده است. گزارش بانک مرکزی نشان می‌دهد که رشد تولید نفت در فصل تابستان 22.2 درصد بوده که بالاترین میزان رشد در میان بخش‌های اقتصادی است. در فصل بهار شرایط کاملاً متفاوت بود چه اینکه بخش نفت با رشد 16.8- درصدی بیشترین میزان افول تولید را در میان بخش‌های اقتصادی داشت. با این حساب این بخش در مجموع شش ماه به رشد 0.8 درصدی رسید.

گروه کشاورزی همچنان به رشد خود ادامه می‌دهد و پایدارترین رشد را در میان تمامی گروه‌ها تجربه کرده است. رشد این بخش در فصل اول 4.9 درصد و در فصل دوم 4.1 درصد بوده و مجموع رشد گروه کشاورزی در نیمه اول امسال 4.4 درصد ثبت شده است.

طبق گزارش بانک مرکزی گروه صنایع و معادن موفق شده است مسیر رشد را در هر دو فصل سال جاری دنبال کند به طوری که در فصل تابستان با ثبت رشد 7.9 درصدی گام بزرگی بردارد. در فصل بهار نیز رشد این بخش به 2.5 درصد رسید تا مجموع رشد گروه صنایع و معادن در نیمه اول امسال 5.4 درصد ثبت شده باشد.

در گزارش بانک مرکزی تنها بخش خدمات در میان 4 بخش اقتصادی با رشد منفی در نیمه اول امسال مواجه شده است. این بخش بیش از سایر بخش‌ها از شیوه ویروس کرونا آسیب دید و رکود را تجربه کرد. سهم بالای 50 درصدی بخش خدمات از مجموع تولید ناخالص داخلی موجب شده است تا رکود در این بخش بیشتر از سایر بخش‌ها در میان اقشار جامعه احساس شود. بخش خدمات معمولاً در زنجیره نهایی مواجهه با جامعه قرار دارد و دست‌اندرکاران آن برخلاف کارخانه‌های بزرگ صنعتی، به طور خرد در میان طبقات جامعه تقسیم شده‌اند؛ ازاین‌رو کاهش فعالیت در این بخش از سوی تعداد بیشتری از افراد احساس می‌شود. به همین دلیل است که با وجود مثبت شدن رشد اقتصادی در گزارش بانک مرکزی، احساس رکود در جامعه حرف اول را می‌زند.

بحران در بخش خدمات

مرکز آمار ایران در گزارش خود از تولید ناخالص داخلی در نیمه نخست امسال به نرخ منفی در رشد تولید ناخالص داخلی رسیده است. این مرکز رشد اقتصاد با نفت را 1.9- درصد و رشد بدون نفت را 1.3- درصد اعلام کرده است. بررسی جزئیات آمار تولید در بخش‌های مختلف اقتصادی نشان می‌دهد که اختلاف بانک مرکزی و مرکز آمار بر سر بخش نفت است. مرکز آمار نرخ 5.9- درصدی را برای بخش نفت و گاز برآورد کرده است. بخش صنعت، کشاورزی ساختمان، تامین آب، برق و گاز طبیعی بخش سایر معادن در گزارش مرکز آمار با رشد مثبت همراه بوده‌اند. بخش خدمات نیز با ثبت رشد 3.5- درصدی بعد از بخش نفت بیشترین رکود را تجربه کرده است. سهم این بخش از تولید ناخالص داخلی 52 درصد برآورد شده است بنابراین رکود در این بخش تاثیر زیادی بر منفی شدن آمار نهایی رشد اقتصادی داشته است.

در گزارش بانک مرکزی رشد بخش کشاورزی 1.7 درصد بوده و بخش صنعت به رشد 0.1 درصدی رسیده است. سایر معادن به‌غیراز بخش نفت و گاز هم رشد 1.6 درصدی داشته و بخش ساختمان با رشد 2 درصدی مواجه شده است.

گزارش مرکز آمار ایران نشان می‌دهد که مجموع تولید ناخالص داخلی در سال 1390 معادل 686 هزار میلیارد تومان بوده است که در سال 1398 این رقم به قیمت ثابت سال 90 به 697 هزار میلیارد تومان رسیده است. این موضوع ثابت می‌کند که تغییر چندانی در اندازه اقتصاد ایران طی این دوره زمانی ایجاد نشده است. با رشد منفی در نیمه اول امسال، امکان کاهش این رقم در سال 99 وجود دارد. این موضوع درجازدن اقتصاد طی یک دهه را نشان می‌دهد تا بتوان دهه پایانی قرن را دهه ازدست‌رفته اقتصاد ایران نام‌گذاری کرد.