اسم اقتصادهای شرق و جنوب شرقی آسیا را «کارخانه دنیا» گذاشته‌اند. این اقتصادها در چند دهه اخیر با سرعت خوبی از نردبان افزایش درآمد بالا رفتند و دلایلش هم مشخص بود: دنبال‌کردن استراتژی رشد مبتنی بر سرمایه‌گذاری در عرصه تولیدات صادرات‌محور و خدمات، مهارت‌آموزی به نیروی کار و همین طور استفاده از اهرم پیشرفت تکنولوژیک.

نگاهی به عملکرد چند دهه اخیرِ اقتصادهای شرق و جنوب شرقی آسیا به وضوح می‌تواند دستاوردهای مهمی مثل افزایش درآمد سرانه و رشد سریع رتبه‌ رقابت‌پذیری کسب و کارهای منطقه در عرصه جهانی را نشان بدهد. آن نامگذاری (کارخانه دنیا) هم اصلا بی‌جهت نبوده است. زنجیره‌های تامین بسیار کارآمد و خوش‌هزینه توانسته‌اند به هریک از اقتصادهای منطقه سود برسانند؛ چون تولید قطعات و اجزای اصلیِ محصولات پیچیده مورد نیاز جهان عملا راهبرد اصلی اقتصادهای منطقه بوده است. در شرایطی که تجارت جهانی در حال رشد شدید بود، تقاضا برای هرآنچه که در شرق و جنوب شرقی آسیا تولید می‌شد به شدت بالا بود. استراتژی رشد کشورهای این منطقه تا مدتی بسیار طولانی کاملا موثر باقی ماند. اما واقعیت این است که حالا نیاز به همکاری و ادغام منطقه‌ای برای حفظ این رشد بیشتر شده است، چون پاندمی کرونا با بهم‌زدن تعادل زنجیره‌های تامین، عملا آسیب‌پذیری نظام اقتصادهای ملی به‌هم‌پیوسته را نشان داد. تعداد زیادی از این اقتصادها حالا در رکود هستند و به شدت هم روی یکدیگر تاثیرگذارند. شرکت‌ها و دولت‌های زیادی در جهان تازه به وابستگی عمیق‌شان به زنجیره‌های تامین آسیایی پی برده‌اند و ظاهرا نمی‌خواهند در جهان پساکرونا همین شرایط را داشته باشند. این شرایط باعث تقویت بلوک‌های همکاری منطقه‌ای شده و این تغییر قطعا در آینده بیشتر هم خواهد بود.

اما تن‌دادن به شرایط جدید برای کشورهایی که به شدت وابسته به زنجیره‌های تامین جهانی بوده‌اند یا بازار داخلی چندان بزرگ و مستحکمی ندارند چندان هم آسان نیست. آنها باید به ساختاردهی جدید به اقتصادهای خود بیندیشند و بیشتر روی تقاضای داخلی و منطقه‌ای متمرکز شوند.

ایجاد ساختارهای جدید البته شرایط بهینه‌ای نیست؛ چون هزینه‌های تولید را بالا می‌برد و باعث می‌شود که اقتصادها آسیب‌پذیری بیشتری در برابر شوک‌های برون‌زاد پیدا کنند. اگر در آینده پاندمی جدید یا بحران بزرگ جهانی جدیدی رخ دهد، این آسیب‌پذیری‌ها ضربات جبران‌ناپذیری را حواله اقتصادهای مختلف در جهان خواهند کرد.

در این میان، سیاست‌های درون‌نگر و توجه به داخل لزوما پاسخ مناسبی برای مقابله با بحران‌ها نیست. رهایی از رکود ناشی از بحرانی مثل کرونا درواقع به جهانی‌سازی بیشتر نیاز دارد، نه کمتر. روشی که کشورهایی مثل سنگاپور در پیش گرفتند تا مثلا منابع تامین غذای مورد نیاز خود را متنوع‌تر کنند تنها یکی از کارهایی است که می‌توان انجام داد. در مورد اکثر کالاها -حتی در مورد تجهیزات پزشکی که در دوران کرونا بحث خودکفایی کشورها در موردش بسیار مطرح شد- می‌توان تنوع منابع تامین به خصوص در سطح منطقه‌ای را مورد توجه قرار داد و این منافاتی با جهانی‌سازی ندارد.

در دوران بعد از بحران سال ۲۰۰۸ میلادی اقتصادهای آسیایی رویه‌ای داشتند که بعدا ثابت شد درست بوده است و آن هم تکیه بر تقویت تقاضای داخلی و میان‌منطقه‌ای برای حمایت از رشد اقتصادی بود. درست در همان زمان، اقتصادهای اروپایی و نیز آمریکا که نتوانسته بودند به اندازه آسیایی‌ها از این امتیاز بهره ببرند، شاهد مشکلات اقتصادی شدید و طولانی‌مدت بودند.

نکته جالب در مورد اقتصادهای شرق و جنوب شرقی آسیا این است که تولید قطعات ارزان (که تقاضای گسترده جهانی داشتند) به تدریج از اقتصادهای پیشرفته‌تر به اقتصادهای درحال‌ توسعه‌تر منتقل شد و در این میان، به مصرف‌کنندگان زیادی سود رساند. همزمان با این تحول، زنجیره‌های تامین خدمات نیز در این کشورها در حال رشد و گسترش بود و به خصوص کشورهایی مثل هند و فیلیپین در زمینه خدمات مربوط به فن‌آوری اطلاعات و حوزه‌های مشابه بسیار خوب عمل کردند.

درمجموع می‌توان گفت که اقتصادهای شرق و جنوب شرق آسیا موفق شدند با ترکیبی از سیاست‌های مختلف منطقه‌ای و داخلی از پس بحرانی مثل بحران مالی سال ۲۰۰۸ بربیایند. امروز نیز آنها به استراتژی‌های مشابهی برای برون رفت از بحران فعلی نیز نیاز دارند. یکی از مهم‌ترین ضروریات در این مسیر، تقویت تقاضای داخلی است و این نکته می‌تواند مسیر را برای احیای این اقتصادها هموار کند. محلی‌ و منطقه‌ای‌شدن به جای جهانی‌شدن شاید بتواند شعار مناسبی برای اقتصادهای شرق و جنوب شرقی آسیا باشد و آنها را از تاثیرات درازمدت اقتصادی پاندمی کرونا محفوظ نگه دارد.

درست است که ایده پروتکشنیسم و حمایت از داخل به خصوص در دوران ریاست جمهوری دونالد ترامپ به شدت ورد زبان اقتصادهای مختلف جهان شد، اما دلیلی ندارد که فکر کنیم این راه‏حلی برای برون‌رفت از بحرانی بزرگ مثل پاندمی کرونا است. کشورهای مختلف جهان حالا بیش از هر زمانی در گذشته می‌دانند که در برابر این وسوسه باید مقاومت کرد و همواره راه حل‌های دیگری برای برون‌رفت از بحران پیدا می‌شود. کشورهای شرق و به خصوص جنوب شرقی آسیا نیز از این قاعده مستثنی نیستند.