بیش از نیمی از مردم جهان در شهرها زندگی می کنند و پیش بینی می شود تا سال 2050 این رقم به 68 درصد برسد. پیش بینی ها نشان می دهد با تغییرات تدریجی ِمحل سکونت از مناطق روستایی به شهری، تا سال 2050، 2.5 میلیارد نفر دیگر به جمعیت شهرنشینان جهان اضافه شود.

سازمان ملل در پیش بینی در سال 2018 اعلام کرده انتظار می رود جمعیت جهان تنها در چند کشور متمرکز شود که هند، چین و نیجریه را شامل می شود. این کشورها از سال 2018 تا 2050 به سهمی 35 درصدی از کل جمعیت جهان می رسند. تا سال 2050، 416 میلیون نفر به جمعیت شهری هند، 255 میلیون نفر به جمعیت شهری چین و 189 میلیون نفر به جمعیت شهری نیجریه اضافه می شود. جمعیت شهری جهان به سرعت از 751 میلیون نفر در سال 1950 به 4.2 میلیارد در سال 2018 رسیده است و  آسیا با وجود سطح شهرنشینی به نسبت پایین، سهم  54 درصدی و پس از آن، اروپا و آفریقا هر کدام با سهم 13درصدی، جمعیت شهری جهان را در خود جای داده اند.

حاشیه نشینی و فقر شهری در کشورهای توسعه یافته و توسعه نیافته، از پیامدهای رشد شهرنشینی است. به همین دلیل مجامع بین المللی در کنار آمار رو به رشد شهرنشینی در جهان، از افزایش آمار حاشیه نشین ها هم می گویند. سازمان ملل متحد اعلام کرده تا سال 2030، تعداد حاشیه نشینان در سراسر جهان به 2 میلیارد نفر می رسد. تخمین ها نشان می دهد 881 میلیون نفر در کشورهای درحال توسعه در آلونک ها زندگی می کنند، درحالیکه این رقم در سال 1990، 689 میلیون نفر بوده است. بیشترین حاشیه نشین ها در آفریقا زندگی می کنند. بیش از 56 درصد از حاشیه نشین ها ساکن این قاره اند و پس از آفریقا، جنوب و جنوب شرق آسیا در سکونت حاشیه نشین ها رکوردار است. 43 درصد از جمعیت شهری در کشورهای درحال توسعه در  مناطق حاشیه نشین زندگی می کنند و سهم کشورهای کمترتوسعه یافته از حاشیه نشینی 54 درصد است.

اما در ایران اوضاع چگونه است؟ آمار دقیقی از حاشیه نشینی در ایران وجود ندارد اما سرشماری وزارت بهداشت در سال 2015 نشان می دهد بیش از 10 هزار و 280 نفر در سکونتگاه های غیررسمی زندگی می کنند.

*حاشیه نشینی ایرانی

حاشیه نشینی در ایران از سال های 1300 و به طور مشخص پس از سال 1332، پس از اجرای طرح های عمرانیِ متکی به نفت در ایران آغاز شد. این طرح ها زمینه مهاجرت روستاییان و به حاشیه رانده شدن کشاورزان را فراهم کرد. تا سال  95، 34 درصد از جمعیت کل کشور در حاشیه شهرها استقرار یافت و روز به روز به حاشیه نشینان اضافه شد. کلان شهرهایی مثل تهران، مشهد، آذربایجان غربی، شیراز، خوزستان، کرمانشاه، لرستان و کرج و هم چنین شهرهای میانی مثل سنندج، زاهدان، بندرعباس، سیستان و بلوچستان با پدیده حاشیه نشینی دست و پنجه نرم می کنند.

در سال های پس از انقلاب، جنگ و در ادامه، شرایط اقتصادی پس از آ« مثل تولید پایین، عدم توازن در عرضه و تقاضا و افزایش نقدینگی، تورم، هراس از سرمایه گذاری و تولید و از همه مهم تر افزایش سریع جمعیت یعنی افزایش بیش از 20 میلیونی جمعیت ایران در هفت سال، به حاشیه نشینی دامن زد.

مهاجرت به عنوان اصلی ترین عامل رشد حاشیه نشینی از سال 1358 تا 1369 افزایش یافته  و همین باعث شده حاشیه نشینی در کشور در این سال ها رشد کند. روند مهاجرت از سال 69 تا 79، با شیب ملایم ادامه یافته است که به معنای حرکت خزنده حاشیه نشینی در ایران است.

پژوهشگران پیشنهاد کردند دولت ها برای کاهش سرعت توسعه حاشیه نشینی نیاز اقتصادی افراد ساکن در نواحی روستایی را برآورده کنند. یکی از مهم ترین روش ها برای کاهش و حذف حاشیه نشینی، تنوع بخشی به فعالیت های اقتصادی برای رشد درآمدزایی ساکنان روستاها و حاشیه شهرهاست. فراهم کردن فرصت های شغلی گوناگون و ایجاد ثروت و بهبود استانداردهای زندگی مهاجران روستایی که در جست وجوی شغل به شهرها می آیند، یکی از مهم ترین کارها برای کاستن از حاشیه نشینی است. هم چنین دولت ها باید کاهش اختلاف دستمزد مناطق شهری و روستایی و کاهش نرخ کرایه مسکن را برای کاهش شهرنشینی در نظر بگیرند.

برای مطالعه بیشتر «بررسی مولفه های کلان اقتصادی بر روند حاشیه نشینی بعد از انقلاب اسلامی» را بخوانید. این مقاله در پاییز سال 99 در نشریه جغرافیا و آمایش شهری منطقه ای منتشر شده است.