فاطمه بزازان، یعقوب اندایش و عاطفه‌سادات فراهانی تحقیقی را انجام داده‌اند تحت عنوان «سنجش اثرگذاری گردشگری خارجی بر تولید بخشی از اقتصاد ایران: رویکرد ماتریس حسابداری اجتماعی» که همان‌طور که از عنوانش برمی‌آید، اثر گردشگری خارجی را بر افزایش تولید بخشی می‌سنجد و کانال‌های تاثیرگذاری اقتصادی آن را شناسایی می‌کند. برای این منظور، از رویکرد علمی ضریب فزاینده متعارف استفاده شده است. این روش تولید را تجزیه می‌کند و کانال‌های اثرگذاری اقتصادی قطب مبدأ بر قطب مقصد را به‌طور کامل نشان می‌دهد. برای این منظور، در این پژوهش از ماتریس حسابداری اجتماعی سال 1390 مرکز پژوهش‌های مجلس و درآمد کل دریافتی از گردشگری خارجی سال 1390 در غیاب حساب‌های اقماری گردشگری در ایران به‌عنوان پایه‌های آماری استفاده می‌شود. نتایج نشان می‌دهند که درآمد دریافتی از گردشگری خارجی در اندازه 28.2 هزار میلیارد ریال منجر به افزایش تولید کل بخش‌های اقتصادی به‌اندازه 62.1 هزار میلیارد ریال شده است و ضریب فزاینده تولید کل اقتصاد ناشی از یک واحد مخارج گردشگری خارجی برابر 2.31 واحد است. افزایش تولید در بخش‌های سیار خدمات،‌ عمده‌فروشی و خرده‌فروشی، هتل و خوابگاه به‌ترتیب 13.71، 13.66 و 12.66 درصد از کل اثر تولیدی است. تجزیه ضرایب فزاینده در رویکرد تحلیل مسیر ساختاری نشان می‌دهد که در بخش‌های مرتبط با گردشگری (صنایع غذایی، رستوران،‌ حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای و هوایی) اهمیت مسیرهای مستقیم و بدون‌واسطه بسیار بیشتر از مسیرهای غیرمستقیم است. در سایر بخش‌های مرتبط با گردشگری برعکس است. افزون بر این، مهم‌ترین بخش‌های واسطه (عمده‌فروشی و خرده‌فروشی، حمل‌ونقل جاده‌ای، سایر خدمات و کشاورزی) در اثرگذاری درآمد گردشگران خارجی بر اقتصادی ایران نقش بسزایی دارند.
***
گردشگری خارجی در مقیاس جهانی از اواخر دهه 1970 به‌سرعت گسترش یافته و رشد و توسعه اقتصادی کشورها را تحت تاثیر قرار داده است. براساس گزارش سازمان گردشگری جهانی 1.4 میلیارد گردشگر در سال 2018 به سراسر جهان سفر کرده‌اند درحالی‌که در سال 1950 تعداد آن‌ها 25 میلیون نفر بوده است. همچنین سازمان گردشگری جهانی ایران را دهمین کشور با جاذبه‌های معماری و تاریخی و پنجمین کشور از نظر جاذبه‌های طبیعی معرفی کرده است. گردشگری خارجی ایران از اوایل دهه 1370 شمسی رشد آرام 1.34 درصد در سال داشته است و از 489 هزار نفر به 5 میلیون و 237 هزار نفر در سال 1394 (سال‌های بعد اندکی کاهش یافته و در یک سال اخیر تحت اثر همه‌گیری ویروس کرونا بسیار کم شده) رسیده و درآمدی معادل 4771 هزار دلار برای اقتصاد ایران به ارمغان آورده است.
براساس گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری در سال 2018، اثر کل فعالیت گردشگری ایران معادل 7.3 درصد تولید ناخالص داخلی و 6.1 درصد از کل اشتغال مستقیم و غیرمستقیم را به خود اختصاص داده است. با توجه به گزارش‌های منتشرشده و اهمیت و اثرات گسترده‌ای که این بخش در مولفه‌های اقتصادی ازجمله افزایش تولید، کسب درآمدهای ارزی، توزیع دوباره درآمدها، ایجاد زمینه اشتغال، افزایش سطح سرمایه‌گذاری و ایجاد ارزش افزوده و توسعه صنایع دستی و صادرات دارد، توجه محققان اقتصادی زیادی را به خود جلب کرده و بررسی ابعاد مختلف اثر گردشگری خارجی را به موضوعی جذاب تبدیل کرده است.
در کشورهای در حال توسعه و در ایران، معضل بیکاری و محدودیت منابع ارزی و نرخ پایین رشد اقتصادی در چند سال اخیر توجه اقتصاددانان را به شناخت منابعی غیر از منابع نفتی آسیب‌پذیر و بی‌ثبات جلب کرده است. ایران با توجه به پتانسیل بالای جذب گردشگر خارجی، می‌تواند استراتژی توسعه گردشگری خارجی را با عنوان راهبرد رشد اقتصادی جایگزین انتخاب کند. بخش‌های مرتبط با گردشگری از تنوع زیادی برخوردارند. از هتل و رستوران که کاربر تا انواع حمل‌ونقل که سرمایه‌برتر است، از گردشگر خارجی تاثیر می‌پذیرند. شناسایی میزان تاثیرپذیری آن‌ها به سیاست‌گذاران کمک می‌کند تا بستر گسترش آن‌ها را بیشتر فراهم کنند.
امروزه رشد اقتصادی یکی از مهم‌ترین اهداف همه کشورهای جهان تلقی می‌شود. توسعه صنعت گردشگری به‌ویژه برای کشورهای در حال توسعه ازجمله ایران که با معضلاتی اقتصادی مواجه است و اتکای زیاد به درآمدهای حاصل از صادرات نفت که همواره با نوسان شدید قیمت روبه‌رو است دارد، بسیار حیاتی به نظر می‌رسد. به‌منظور تنوع بخشیدن به منابع رشد اقتصادی و درآمدهای ارزی و همچنین ایجاد فرصت‌های جدید شغلی،‌ توسعه صنعت گردشگری می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.
گردشگری فعالیتی است که منجر به حرکت سرمایه و انتقال منابع مالی در سطح محلی و منطقه‌ای و ملی و بین‌المللی می‌شود. فرایند تاثیرگذاری گردشگری از کانال فرضیه صادرات منجر به رشد امکان‌پذیر است. در این نظریه، رشد اقتصادی نه‌تنها از افزایش در میان نیروی کار و سرمایه‌گذاری بلکه از طریق توسعه صادرات نیز حاصل می‌شود. فرضیه گردشگری منجر به رشد نیز به‌طور مستقیم از این نظریه اقتباس شده است.
در همین راستا، گردشگری خارجی از کانال‌های مختلفی بر رشد بلندمدت موثر است: گردشگری بین‌المللی یک منبع تامین مالی ارزی است و نوعی صادرات محسوب می‌شود که مصرف‌کننده آن در کشور میزبان است. کانال دوم این است که گردشگری فعالیت‌های دیگر اقتصادی را ازطریق اثرات مستقیم و غیرمستقیم و القایی تحت تاثیر قرار می‌دهد. تقاضا برای محصولات مورداستفاده گردشگران خارجی تقاضا برای نهاده‌های موردنیاز تولید آن محصولات را افزایش می‌دهد و افزایش تقاضا برای نهاده‌ها نیز به‌نوبه خود تولید بخش‌های مرتبط با آن‌ها را افزایش می‌دهد و زنجیره افزایش ادامه می‌یابد و اثرات غیرمستقیم را شکل می‌دهد. این اثرات روی تولید و اشتغال و درآمد به‌کمک ضریب فزاینده‌های تولید و اشتغال و درآمد مورد سنجش قرار می‌گیرد. در کانال سوم، گردشگری خارجی موجب تشویق سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها نظیر حمل‌ونقل هوایی و زمینی و و دریایی و سایر خدمات مورد نیاز آن‌ها می‌شود و بهبود سیستم‌های حمل‌ونقل و خدمات در داخل را فراهم می‌کند و رشد اقتصادی را سرعت می‌بخشد. کانال چهارم این است که گردشگری خارجی موجبات بهره‌برداری کاراتر بنگاه‌ها از ظرفیت‌های داخلی در مواجهه با تقاضای خارجیان را فراهم می‌کند. در کانال پنجم، گردشگری خارجی و به‌دنبال آن رشد درآمد بنگاه‌های مرتبط به گردشگری مالیات بر درآمد را افزایش می‌دهد و دولت را در ارایه خدمات عمومی و حمایت از اقشار نیازمند یاری می‌کند و در نهایت به رشد اقتصادی کمک می‌کند.
گردشگری خارجی به‌ویژه در کشورهای کم‌درامد که امکان صنعتی‌شدن سریع را ندارند، می‌تواند منجر به تنوع اقتصادی بدون اتکای بیش از حد به صادرات سنتی شود. صنعت گردشگری فراتر از یک فعالیت است و شامل بخش‌های مختلفی ازجمله هتل و رستوران، حمل‌ونقل هوایی و ریلی و جاده‌ای، خرده‌فروشی، صنایع دستی و انواع خدمات می‌شود. ورود گردشگر خارجی روی این فعالیت‌ها اثر مستقیم می‌گذارد و از آنجایی که فعالیت‌ها روابط متقابل اقتصادی دارند، گسترش هر بخش بر بخش‌های دیگر که احتمالا ارتباط مستقیم با بخش گردشگری ندارد نیز اثر خواهد گذاشت. در اینجاست که اثر مستقیم قادر نیست اثر کل را نشان دهد. مثلا بخش کشاورزی با صنایع مواد غذایی و هتل و رستوران و همچنین بخش صنعت خودروسازی با بخش حمل‌ونقل رابطه تنگاتنگ دارند، به‌طور غیرمستقیم از ورود گردشگر خارجی بهره‌مند می‌شود و رشد اقتصادی را بیشتر افزایش می‌دهند. افزون بر این، رشد تولید ناشی از گردشگری خارجی موجب افزایش اشتغال و درآمد نیروی کار و به‌نوبه خود افزایش مصرف خانوار نیز می‌شود و یک نیروی دیگر برای رشد بیشتر تولید ایجاد می‌کند که به آن اثر القایی گفته می‌شود. سنجش اثر مستقیم و غیرمستقیم و القایی به‌کمک مدل‌های تعادل عمومی امکان دارد. یکی از پرکاربردترین مدل‌های تعادل عمومی ماتریس حسابداری اجتماعی است که علاوه بر سنجش اثرات مستقیم و غیرمستقیم و القایی، قادر است مسیر تاثیرگذاری فوق را نیز به تصویر بکشد.

دستاوردهای تحقیق: اثرپذیری حمل‌ونقل، رستوران و خوابگاه
براساس گزارش‌های بین‌المللی، درآمد گردشگری و اشتغال ناشی از ورود گردشگری خارجی در ایران نقش بارزی نسبت به کشورهای دیگر منطقه به‌ویژه ترکیه ندارد، با گسترش آن مولفه‌های اقتصادی ازجمله افزایش تولید، کسب درآمدهای ارزی، توزیع دوباره درآمدها، ایجاد اشتغال، افزایش سطح سرمایه‌گذاری و توسعه صنایع بومی را به‌دنبال دارد. از این رو، توجه محققان اقتصادی زیادی را به خود جلب کرده است. محققان اقتصادی از رویکردهای مختلفی برای سنجش اثرگذاری اقتصادی گردشگری استفاده کرده‌اند. روش اقتصادسنجی فاقد اطلاعات در مورد روابط متقابل میان بخش‌های اقتصادی و تحلیل اثرات غیرمستقیم است و به همین دلیل،‌ رویکردهای تعادل عمومی با برطرف کردن مشکل فوق مزایای بیشتری دارند. از بین رویکردهای تعادل عمومی، رویکرد ماتریس حسابداری اجتماعی متعارف در کنار روابط بین‌بخشی، روابط متقابل بین بخش‌ها و نهادها و عوامل تولید را در قالب ضریب فزاینده تولید نیز نشان می‌دهد اما ضریب فزاینده تولید مثل یک جعبه سیاه عمل می‌کند و قادر به تبیین مسیرهای اثرگذاری مخارج گردشگری خارجی نیست. به‌منظور شناسایی مسیرهای اثرگذاری، از رویکرد تحلیل مسیر ساختاری در چارچوب ماتریس حسابداری اجتماعی استفاده می‌شود. در رویکرد ضریب فزاینده تولید، نتایج نشان می‌دهد با هر یک ریال خرج گردشگر خارجی در سال 1390، تولید 2.31 برابر افزایش می‌یابد که به میزان 65106 میلیارد ریال است. این افزایش تولید بیشتر در بخش‌های سایر خدمات، عمده‌فروشی و خرده‌فروشی، هتل و خوابگاه، رستوران اتفاق می‌افتد. بخش‌های حمل‌ونقل آبی و لوله‌ای کمترین اثرپذیری را از ورود گردشگر خارجی دراند. در رویکرد تحلیل مسیر ساختاری، نتایج با جزییات بیشتری به دست آمده است. در بخش‌های مرتبط با گردشگری (صنایع غذایی، رستوران، حمل‌ونقل‌های ریلی و جاده‌ای و هوایی) اهمیت مسیرهای مستقیم و بدون واسطه بسیار بیشتر از مسیرهای غیرمستقیم و با واسطه است. در سایر بخش‌ها نیز برعکس، اهمیت مسیرهای غیرمستقیم بیشتر است. علاوه بر این، نتایج نشان می‌دهد که عوامل تولید و خانوارها بیشتر در انتقال اثرگذاری بخش‌های عمده‌فروشی و خرده‌فروشی، هتل و سایر خدمات نقش بازی می‌کنند و این به‌منزله اهمیت مشارکت مردم در فرایند رشد و توسعه این بخش‌هاست که توصیه می‌شود در جذب گردشگران خارجی به آن توجه شود. به‌عبارتی، درآمد به‌دست‌آمده در این سه بخش از طریق گردشگری خارجی نسبت به سایر بخش‌ها بیشتر عاید نیروی کار و خانوارها می‌شود. با توجه به مسیرهای اثرگذاری، نقش درآمد مختلط در مسیرهای واسطه با اهمیت و مازاد عملیاتی که مختص صاحب سرمایه است کمرنگ است. بدین معنی که درآمد حاصل از افزایش تولید بخش‌های اقتصادی ناشی از افزایش مخارج گردشگری بیشتر به درآمد نیروی کار و خانوارها سرریز می‌شود و می‌تواند در جهت بهبود توزیع درآمد نیز به کار گرفته شود.

پژوهش: سنجش اثرگذاری گردشگری خارجی بر تولید بخشی از اقتصاد ایران: رویکرد ماتریس حسابداری اجتماعی
پژوهشگران: فاطمه بزازان، یعقوب اندایش، عاطفه‌سادات فراهانی
مسئله تحقیق: عوامل تولید و خانوارها بیشتر در انتقال اثرگذاری بخش‌های عمده‌فروشی و خرده‌فروشی، هتل و سایر خدمات نقش بازی می‌کنند و این به‌منزله اهمیت مشارکت مردم در فرایند رشد و توسعه این بخش‌هاست.