در روزهایی که دونالد ترامپ کرونا گرفته بود و دعواهای سیاسی در خصوص انتخابات ریاست جمهوری آمریکا به شدت در جریان بود، مایک پمپئو وزیر امور خارجه آمریکا در آن سر دنیا به دنبال جلب نظر تعداد زیادی از کشورهای جنوب و شرق آسیا برای اتحاد علیه چین بود.

یکی از مهم‌ترین متحدان آمریکا در این راه -یعنی هند- که از درگیری‌های مرزی با چین در منطقه کوهستانی هیمالیا خسته شده، بیشترین تلاش را برای به نتیجه‌رساندن اتحاد علیه چین با استفاده از کمک آمریکا داشته است. متحدان قدیمی‌تر و قدرتمندتری مثل ژاپن و استرالیا نیز آمریکا را در این راه دنبال کرده‌اند. اما چیزی که توجه ناظران را در این مهلکه به خودش جلب کرد این بود که آمریکا از کشور کوچک و کم‌اهمیتی مثل مالدیو هم نگذشت و حتی پمپئو برای اضافه‌کردن نام این کشور به فهرست متحدانش علیه چین، به خودش زحمت داد و تا آنجا رفت.

مهم‌ترین بخش از کاری که آمریکا در تلاش برای انجامش است، تقویت یک اتحاد امنیتی غیررسمی بین خودش با ژاپن، هند و استرالیاست که به عنوان اتحاد چهار شناخته می‌شود. نقطه آغاز این اتحاد در سال ۲۰۰۷ میلادی به پیشنهاد شینزو آبه نخست وزیر سابق ژاپن شکل گرفت اما تقریبا ظرف ده سال بعد از این تاریخ، هیچ کار مفید و موثری در چارچوب اتحاد چهار صورت نگرفت؛ تا اینکه در سال ۲۰۱۷ دوباره بحث احیای آن تحت لوای «طاق دموکراسی آسیایی» مطرح شد. البته تردیدی وجود نداشت که بحث دموکراسی مطرح نیست؛ بلکه بحث مقابله با قدرت چین مطرح است. در اکتبر سال ۲۰۲۰ و در حالی که جهان با ویروس کرونا دست به یقه بود، جلسه اتحاد چهار با حضور وزرای خارجه کشورهای آمریکا، استرالیا، ژاپن و هند در توکیو برگزار شد. پس موضوع اهمیت زیادی دارد.

اما بگذارید ماجرا را از نقطه اول بررسی کنیم و ببینیم چرا کاری که آمریکا دارد در آسیا می‌کند، شبیه کاری است که قبلاً علیه اتحاد شوروی انجام داده است.

در زمان جنگ سرد، آمریکا و کشورهای غرب اروپا که از اوج‌گیری قدرت اتحاد جماهیر شوروی هراس داشتند، پیمان ناتو را به عنوان راهی مؤثر برای مقابله با این کشور به وجود آوردند و در این راه موفق هم بودند. هنوز هم ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه از هر فرصت برای انتقاد از تداوم وجود ناتو استفاده می‌کند.

اصولاً پیمان ناتو معنی اتحاد کشورهای یک بلوک در مقابل قدرتی از یک بلوک دیگر را به ذهن متبادر می‌کند و در اصطلاحِ ناتوی آسیایی نیز همین معانی نهفته است. اما دوران امروز دیگر دوران جنگ سرد نیست و غرب و شرق هم دیگر شباهتی به دوران سابق ندارند. دلایل زیادی وجود دارد که شکست برنامه آمریکا برای اجرای نسخه شرق آسیاییِ ناتو را مشخص می‌کند.

نکته اول این است که کشورهای عضو اتحاد چهار بیش از اندازه از هم دورند و در منطقه‌ای که حضور نظامی چین حرف اول را در آن می‌زند، نمی‌توانند حرف زیادی برای گفتن داشته باشند. نکته دوم این است که اعضای اتحاد چهار به خصوص در آسیا عملاً خودشان مناسبات گسترده اقتصادی با چین دارند و تضمینی وجود ندارد که فدا کردن این مناسبات در آینده به سودشان تمام شود. نمونه‌اش درگیری استرالیا و چین بود که باعث شد چین گوشت گاو، جو و زغال سنگ استرالیا را تحریم کند.

با وجود اینها، به نظر می‌رسد اعضای آسیایی اتحاد چهار مصمم هستند که موضع تقابلی با چین را با حمایت آمریکا پیش ببرند. در همین راستا بوده که هند امسال استرالیا را هم در مانور مشترک دریایی خود با آمریکا و ژاپن وارد بازی کرده است. از آن سو، یوشیهیده سوگا نخست وزیر جدید ژاپن همکاری دفاعی خود را با کشوری مثل ویتنام افزایش داده و قصد دارد همین رویه را در مورد اندونزی و تایلند نیز در پیش بگیرد.

یک راهکار آمریکا برای گسترش اتحاد چهار و جلب حمایت‌های بیشتر در آسیا علیه چین این بوده که با قراردادهای همکاری نظامی و تجاری و نیز وعده سرمایه‌گذاری‌های گسترده، کشورهای آسیایی مختلفی مثل ویتنام، سریلانکا، اندونزی و مالدیو را به جبهه خود بکشاند. این کار آن قدر با عجله انجام شده که وقتی برنامه اولیه مایک پمپئو برای سفر اخیرش به آسیا اعلام شد، ویتنام اصلاً در لیست نبود و بعداً اضافه شد. همچنین ناظران بین‌المللی از قرار گرفتن کشوری مثل مالدیو با جمعیت پانصد هزار نفری‌اش در فهرست مقاصد سفر وزیر امور خارجه آمریکا به شدت متعجب شدند.

پمپئو به هر حال کار خودش را در این سفر انجام داد و مثلاً در جریان سفرش به دهلی نو، قراردادی به منظور به‌اشتراک‌گذاشتنِ اطلاعات با هند را به امضا رساند و به هند وعده داد که آمریکا در مناقشه مرزی‌اش با چین در منطقه لَدَک، از موضع دهلی نو حمایت خواهد کرد. در کلمبو پایتخت سریلانکا او وعده داد که مناسبات تجاری و سرمایه‌گذاری‌های آمریکا در سریلانکا را افزایش بدهد و در مالدیو هم که کنسولگری آمریکا را افتتاح کرد.

راجش باسرور استاد مطالعات بین‌الملل در دانشگاه راجاراتنام سنگاپور معتقد است که رویکرد جدید آمریکا را باید در چارچوبی متفاوت از کارهایی که دولت باراک اوباما انجام می‌داد بررسی کرد: «اوباما برنامه چرخش به سمت آسیای خود را با تمرکز روی منطقه جنوب شرقی آسیا و نیز منطقه غرب اقیانوس آرام پیش می‌برد. اما حالا آمریکا به دنبال اعمال نفوذ و اتحادیابی در منطقه اقیانوس هند است.»

در این میان، چین با نگرانی سفر آسیایی پمپئو و اظهارات او را دنبال می‌کرد و واکنش‌های خشمگینانه مقامات چینی حاکی از آن بود که چین به شدت از نفوذ پیدا کردن آمریکا در منطقه نگران است. فحوای کلام مقامات چینی این بود که کشورهای آسیایی هر چقدر هم با چین مشکل داشته باشند، به منافع اقتصادی درازمدتی که همکاری با چین برایشان به ارمغان می‌آورَد نیاز دارند و بنابراین دیدگاه واقع‌گرایانه‌ای در این خصوص خواهند داشت. برخی از آنها حتی تهدید کردند که اگر آمریکا بیش از اندازه به سیاست تحریک‌آمیز منطقه‌ای مثلاً در مورد تایوان ادامه بدهد، چین هم گزینه‌هایی برای تحت فشار قرار دادن متحدان آمریکا در اختیار دارد که از آنها استفاده خواهد کرد. مهم‌ترینِ این گزینه‌ها استفاده از نارضایتی‌ها در مناطق پر جنجالی مثل کشمیر و لدک در هند است که می‌تواند دردسرهای جدی برای دولت دهلی نو درست کند.

در این میان، بسیاری از ناظران آسیایی می‌دانند که ورود به بازی رقابت چین و آمریکا می‌تواند خطرهای زیادی را نیز به همراه داشته باشد. عظیم ظهیر استاد علوم سیاسی در دانشگاه وسترن در پِرت استرالیا که خودش اهل مالدیو است در این خصوص می‌گوید: «رقابت ژئوپلیتیک بین چین و هند در منطقه جنوب آسیا موضوعی جدید یا غیرعادی نیست. اما حالا رقابت آمریکا با چین هم وارد قضیه شده و ابعاد آن را به شدت گسترش داده است. آمریکا در چنین شرایطی دارد به هند هم چراغ سبز نشان می‌دهد که از نفوذ خود استفاده کند و کشورهایی مثل مالدیو را وارد این بازی سنگین کند.»

رودرا چودری کارشناس مسائل آمریکا و هند نیز معتقد است که چین دیگر مثل سابق، فیل در اتاق تاریک به حساب نمی‌آید و مسئله چین دارد به وضوح در مذاکرات بین کشورهای دیگر، نقش بازی می‌کند.

جالب اینجاست که آمریکا در گذشته به هند اطمینان چندانی نداشت و مثلاً در دوران جنگ سرد هم مناسبات دو کشور خوب نبود. اما اوضاع در سال‌های اخیر تغییر کرده و حالا آمریکا به هند به عنوان بازاری برای محصولات آمریکایی و نیز یک مهره مهم علیه قدرت چین نگاه می‌کند.

واقعیت نیز این است که نقش هند در این بازی پیچیده حالا دارد بیشتر می‌شود. دو عضو آسیایی دیگر اتحاد چهار - یعنی ژاپن و استرالیا- وضعیتی مشابه با هم دارند و تحت چتر امنیتی آمریکا قرار دارند. اما هند که با چین مرزی طولانی دارد از چنین امتیازی برخوردار نیست. مساحت و جمعیت کشوری مانند هند نیز اجازه نمی‌دهد که مناسبات این کشور با آمریکا به چیزی شبیه مناسبات ژاپن با امریکا تبدیل شود. به همین جهت است که آمریکا در حال تلاش زیادی است که هند را به نوعی «اتحاد نرم» با خودش ترغیب کند؛ اتحادی که تعهدات امنیتی خاصی برای آمریکا به دنبال نداشته باشد. مشخص نیست که چنین وضعی واقعاً در آینده به سود هند باشد.

در همین میان، چین که در چارچوب برنامه یک جاده، یک کمربند یا همان برنامه جاده ابریشم جدید خود سرمایه‌گذاری‌های زیادی در کشورهای آسیایی کرده، می‌داند که این کشورها نمی‌توانند یک‌شبه از مناسبات خود با چین چشم بپوشند و مسائل ایدئولوژیک را در اولویت قرار دهند؛ حتی اگر آمریکا این را بخواهد. این مسئله به خصوص به کشورهایی مثل سریلانکا، میانمار، پاکستان و بنگلادش که سرمایه‌های میلیارد دلاری چین در آنها خوابیده، تعمیم داده می‌شود.

به هر حال آمریکا متحدان زیادی در آسیا مثل کره جنوبی و تایوان دارد و اضافه‌کردن به آنها آن قدر برایش کار سختی نیست. اما پرسش اینجاست که آمریکا از نسخه آسیایی ناتو دقیقاً چه هدفی را دنبال می‌کند؟ این پرسش به خصوص از این جهت اهمیت دارد که می‌بینیم در سال‌های اخیر، اکثر معاهداتی که آمریکا با کشورهای دیگر داشت زیر پا گذاشته شدند و دولت ترامپ به وضوح به جهان نشان داد که علاقه‌ای به چندجانبه‌گرایی ندارد و طرفدار تقابل مستقیم با بقیه دنیاست. پس چرا حالا واشینگتن در آسیا دنبال اتحاد و متحدان جدید می‌گردد؟ واقعیت این است که هر دو حزب آمریکا در سال‌های اخیر موضع ضد چین داشته‌اند و قرار است این روند ادامه پیدا کند. این روند در آینده هم مناسبات آمریکا با کشورهای آسیایی را تعیین خواهد کرد.