اگر در اوایل دهه 90 رشد سه‌برابری نرخ ارز به «آزاد شدن فنر جمع‌شده» تعبیر می‌شد، معلوم نیست چه واژگانی توان توصیف پرواز 9 برابری قیمت دلار در سه سال گذشته را خواهد داشت. کلمات بار چنین تحولی را از دوش خود برداشته‌اند چه اینکه در ماه‌های اخیربا عبور دلار از مرزهای جدید، امکان جدیدی برای تعریف آن وجود نداشت. غایت تمامی واژه‌ها در دوره‌های قبلی رشد بهای ارز و کاهش ارزش پول ملی استفاده شده است و از این به بعد تنها دردهای آن بر دل اقتصاد باقی می‌ماند.

دهه سخت تحریم

قیمت دلار به عنوان مولفه‌ای اثرگذار بر ارکان اقتصاد ایران طی دهه 90 تحولات مهمی را از سر گذرانده است. دلار 1200 تومانی در سال 90 با آغاز تحریم‌های نفتی از لاک خود خارج شد و حرکت را آغاز کرد. تحریم‌های بانکی شرایط را دشوارتر کرد و در سال 91 قیمت دلار تا 3800 تومان پیشروی کرد. کاهش صادرات نفت، اصلی‌ترین منبع تأمین ارز را به چالش کشید و بلافاصله سوداگری در بازار ارز شرایط را پیچیده‌تر ساخت. اقتصاد ایران سوابق طولانی در یارانه دادن به سیاست دارد. وقتی سیاست خارجی در ابتدای دهه 90 به اقتصاد ضربه زد، سیاست داخلی در سال 92 به داد اقتصاد رسید. انتخابات ریاست جمهوری در ایران موج جدیدی از امیدواری به راه انداخت و همین موضوع تحلیل بازار از آینده را تغییر داد. مولفه‌های بازارساز در سال 92 با انتخاب حسن روحانی بر اساس برآورد بهبود اوضاع سیاست خارجی و کاهش اختلافات سیاسی، عمل کردند و بدون آنکه تحریمی برداشته شود یا حتی دولت یازدهم مستقر شود، بازار ارز به سوی آرامش حرکت کرد. آنچه در بازار ارز اتفاق می‌افتد تحت تأثیر شرایطی است که برای ماه‌های آینده پیش‌بینی می‌شود. قیمت دلار با صبوری بیگانه است و پیش از وقوع رویدادها به آن واکنش نشان می‌دهد؛ بنابراین چشم‌انداز سیاسی و اقتصادی بیشترین تأثیر را بر تحولات امروز بازار ارز دارد.

بازار ارز در سال‌های 92 تا 96 بهترین روزهای خود در دهه 90 را سپری کرد. 4 سال ثبت، بزرگ‌ترین دستاورد دولت حسن روحانی بود. در همان سال‌ها برخی از رکود اقتصادی گلایه می‌کردند اما همان افراد الان حاضرند زمان به عقب بازگردد تا بیشتر از ثبات بازارهای موازی و تورم تک‌رقمی لذت ببرند.

اواخر سال 1396 بار دیگر بازارها، تغییر نبض رویدادهای سیاسی را از فاصله دور احساس کردند. زمزمه‌هایدونالد ترامپ در مخالفت با برجام برای بازار ارز پیام مهمی داشت. زمستان سال 96 زمان واکنش بازار ارز به کنشی بود که 4 ماه بعد اتفاق افتاد. قیمت انواع ارز از ثبات 4 ساله خارج شد و نقطه امن را رها کرد. در بهار سال 97 آمریکا از برجام خارج شد و از چند ماه بعد سیل تحریم‌ها، سرازیر شد. بازار ارز هم هیچ‌گاه از حرکت بازنایستاد و فاصله خود را با خبرهای ناگوار سیاسی حفظ کرد. هیچ چشم‌انداز روشنی در سیاست خارجی و رفع تحریم‌های اقتصادی ایجاد نشد تا قیمت دلار و سایر ارزهای رایج مسیر صعودی را به غیر مقاطعی خاص رها نکنند. این بار از تغییر مثبت در فضای سیاست داخلی هم خبری نبود که به مانند سال 92، ترمز عوامل بازارساز را بکشد.

قیمت دلار این بار از 3400 تومان در سال 96 به 30 هزار تومان در مهر 99 رسید تا در سه سال رشد 9 برابری را تجربه کرده باشد.

آینده یک بازار سیاست‌زده

پیش‌بینی بازار ارز بدون تحلیل روندهای گذشته غیرممکن است. سرنوشت بازار ارز طی دو دوره تحریم در دهه 90 نشان می‌دهد که چشم‌انداز مسائل سیاسی، اصلی‌ترین عامل تاثیرگذار بر بهای رایج‌ترین ارز به شمار می‌رود. اقتصاد با کمبودهای ارزی ناشی از افول صادرات نفت و کاهش صادرات غیرنفتی، توان هدایت بازار ارز را ندارد. برای پیدا کردن مسیر حرکت دلار باید، چشم‌اندازهای سیاسی را مورد تحلیل قرار داد. انتظار تکرار اتفاق سال 92 در بازارها احساس نشده است. هنوز هیچ نشانه‌ای برای تغییر مثبت در فضای سیاست داخلی برای لنتخابات سال 1400 وجود ندارد. اینکه دولت آینده از نظر دیدگاه سیاسی، نگاه بازتری نسبت به دولت حسن روحانی داشته باشد، بعید به نظر می‌رسد. در این شرایط باید به حوزه سیاست خارجی امیدوار بود که برای آن هم هنوز نشانه روشنی پیدا نشده است که اگر چنین بود طبق قاعده مألوف، بازارها زودتر به آن واکنش نشان می‌دادند مگر آنکه آن‌قدر این واقعه غیرمنتظره باشد که نبض آن خارج از تیررس عوامل بازارساز بزند. کاهش اختلافات سیاسی میان ایران و آمریکا تنها عاملی است که می‌تواند شرایط را تغییر دهد. مقامات ایران بارها اعلام کرده‌اند که زیر بار خواسته‌های غیرمنطقی آمریکا و مذاکره در چنین شرایطی نمی‌روند. همه راه‌ها به کاخ سفید ختم می‌شود. در صورتی که رقیب دموکرات ترامپ موفق شود مانع فعالیت او در دور دوم شود، چشم‌انداز مثبتی برای بهبود روابط سیاسی ایجاد خواهد شد و این موضوع بلافاصله در بازار ارز ایران نمایان خواهد شد. بازار ارز هنوز به نظرسنجی‌هایی که جو بایدن را جلوتر از ترامپ اعلام می‌کنند، باور ندارد که اگر چنین بود، در فاصله چند هفته تا انتخابات آمریکا حتماً واکنش بازار ارز بروز پیدا می‌کرد و افت قیمت‌ها رقم می‌خورد. شاید این بار هم مانند دوره گذشته که انتخاب ترامپ غیرمنتظره بود، بازار غافلگیر شود و آمریکا رئیس جمهور جدیدی به خود ببیند. رئیس جمهوری که به قواعد بین‌المللی پایبندی بیشتری داشته باشد و با بازگشت به برجام شرایط را برای بازگشت نرخ ارز به ارقام منطقی فراهم سازد. اقتصاد ایران طلب‌های زیادی از سیاست دارد و امید دارد که آبان‌ماه یکی از آن‌ها را وصول کند.