در سال‌های اخیر بارها در مورد رسیدن به اوج تقاضا در بازار نفت و یا گذر از این دوره صحبت شده است. برخی بر این باورند که اوج تقاضا در بازار نفت را پشت سر گذاشته‌ایم و دیگر نمی‌توانیم منتظر افزایش تقاضا در بازار جهانی باشیم و برخی این دیدگاه را نمی‌پذیرند و می‌گویند که نفت همچنان اصلی‌ترین منبع انرژی در دنیا است و می‌توان منتظر افزایش تقاضای قیمت آن بود. شرکت بی پی اخیراً مطالعه‌ای در مورد بازار نفت دنیا و تأثیر همه‌گیری روی این بازار انجام داد و تلاش کرد به این سؤال پاسخ دهد که آیا از روزهای اوج عبور کرده‌ایم یا خیر؟

بی پی در این گزارش تاکید کرد از سال ۲۰۱۸ تردید در مورد تداوم روند افزایش تقاضا در دنیا بالاگرفته است. این تردیدها زمانی بیشتر شد که نگرانی در مورد مسائل زیست‌محیطی و تغییرات جوی در دنیا افزایش یافت و در مورد ضرورت کاهش انتشار کربن صحبت شد. بی پی در گزارش‌های خود به این مسئله تاکید کرد که نمی‌توان هم مصرف نفت را بیشتر کرد و هم انتشار کربن را کاهش داد. بنابراین اگر دنیا از تغییرات جوی به‌عنوان تهدیدی تازه برای اقتصاد و حتی بقای دنیا نام می‌برد، باید در مسیر کاهش میزان مصرف نفت حرکت و تلاش کند تا سوخت‌های کم‌آلاینده را جایگزین نفت کند. این جایگزینی در طول تاریخ بارها اتفاق افتاده است. در ابتدا دنیا از چوب به‌عنوان اصلی‌ترین منبع انرژی استفاده می‌کرد و سپس به استفاده از زغال‌سنگ روی آورد و حال نفت جایگزین آن شده است.

در پساکرونا، تقاضای نفت رشد نمی‌کند

در این روزهای کرونایی همه منتظر پسا کرونا هستند؛ روزهایی که زندگی به وضعی که قبل از همه‌گیری بود بازگردد، روزهایی که بتوانیم بدون دغدغه و نگرانی در جامعه حضور پیدا کنیم. اما آیا پسا کرونایی وجود دارد یا خیر؟ حتی اگر پسا کرونایی باشد، آیا شرایط بازار نفت در پسا کرونا تغییر خواهد کرد؟

طبق گزارش سالانه بی پی انتظار بازگشت سطح تقاضای نفت به سطحی که در سال ۲۰۱۹ وجود داشت، انتظاری نادرست است که یک دلیل آن تغییر عادت مصرفی و عادات زندگی مردم است و مسئله دیگر افزایش توجه به مسائل زیست‌محیطی است. توجه به مسائل زیست‌محیطی که انتظار می‌رود در پسا کرونا افزایش پیدا کند و بودجه‌های بیشتری را به خود اختصاص دهد، می‌تواند تقاضا برای نفت را در دنیا تنزل دهد. زیرا نفت در طول تاریخ به‌عنوان یک منبع انرژی آلاینده معرفی شده است و کاهش مصرف آن معادل کاهش انتشارکربن و افزایش توجه به سیاست‌های حافظ محیط زیست است.

در این گزارش آمده است: «در سال جاری به دلیل همه‌گیری کرونا تقاضای نفت در دنیا کاهش پیدا کرد ولی این همه‌گیری باعث شد تا توجه به مسائل زیست‌محیطی هم بیشتر شود. ازآنجا که تغییرات جوی تهدید بعدی دنیا معرفی شده است، بعد از پایان همه‌گیری سیاست‌های مربوط به محافظت از محیط زیست سختگیرانه‌تر خواهد شد و این مسئله باعث می‌شود تا موانع زیادی در زمینه مصرف نفت در دنیا ایجاد شود.»

مطالعات انجام شده توسط این مرکز نشان می‌دهد طی یک دهه اخیر تقاضای نفت در دنیا ۱۰ درصد کاهش پیدا کرده است ولی انتظار می‌رود در سال‌های آتی سرعت کاهش تقاضا بیشتر شود و به مرز ۵۰ درصد طی ۲۰ سال آتی برسد. افت ۵۰ درصدی تقاضای نفت به معنای از بین رفتن صرفه اقتصادی برای کار بسیاری از شرکت‌های بزرگ نفتی در دنیا و توقف سهم زیادی از پروژه‌های نفتی است.

تأثیر کرونا روی بازار نفت غیرقابل اغماض بود

بی پی اعلام کرد که قرار بود این گزارش در انتهای فصل اول سال جاری منتشر شود ولی همه‌گیری کرونا باعث شد تا تصمیم تازه‌ای اتخاذ شود. در این گزارش آمده است: «ما می‌دانستیم این بحران بازار نفت را دگرگون خواهد کرد بنابراین ارائه گزارش را شش ماه به تأخیر انداختیم تا تأثیر آن را نیز در مطالعه خود وارد کنیم. باید در نظر داشت که این بحران تغییر زیادی در میزان مصرف ایجاد کرد. باعث شد تا سفرها کاهش یابد و توجه به مسائل زیست‌محیطی بیشتر شود و همه این سیاست‌ها نشان داد که عصر طلایی نفت در حال پایان است. دیگر نمی‌توان انتظارداشت تقاضا رشد کند یا قیمت نفت تا سطح قبل از کرونا افزایش یابد؛ دیگر نمی‌توان انتظار داشت بودجه‌های زیادی برای فعالیت‌های اکتشافی و استخراجی و بهره‌برداری از حوزه‌ها اختصاص یابد؛ دیگر تولید نفت شیل و نفت از ماسه‌های شنی صرفه اقتصادی ندارد. امسال به ما نشان داد که جهان در حال تغییر است و بازار نفت هم این وضعیت تازه را درک کرده است. امسال به ما نشان داد تمرکز روی بازار نفت کاهش خواهد یافت زیرا اهمیت آن در اقتصاد دنیا در حال کاهش است.»

نکته دیگری که در این گزارش وجود دارد، تاکید روی دیدگاه عدم انتشار کربن است. به منظور کاهش انتشار کربن در دنیا اولین گام کاهش استفاده از سوخت‌های فسیلی از جمله نفت و زغال‌سنگ است. انتظار می‌رود در فاصله سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۵ تقاضا برای زغال‌سنگ و نفت بین ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش یابد و گاز طبیعی سهم زیادی از انرژی مصرفی دنیا را تشکیل دهد. البته سهم سوخت‌های احیاشدنی هم در این بازار بیشتر خواهد شد زیرا در دنیای پسا کرونا سرمایه‌گذاری در حوزه‌های مطالعاتی تولید سوخت‌های احیاشدنی افزایش چشمگیری خواهد یافت.

 گذر از نقطه اوج تقاضا در بازار نفت

بی پی در بخش دیگری از گزارش خود به بررسی میزان عرضه و تقاضای نفت پرداخت. طبق این مطالعه طی ۵۰ سال گذشته تقاضا برای نفت در دنیا دو برابر شد و به مرز ۱۰۰ میلیون بشکه در روز رسید. در گزارش‌های قبلی پیش‌بینی می‌شد روند افزایش تقاضای نفت ادامه پیدا کند ولی از سال ۲۰۱۸ این سؤال در ذهن پژوهشگران ایجاد شد که آیا این روند افزایشی می‌تواند ادامه داشته باشد؟ آیا عصر طلایی نفت به پایان خود نزدیک نشده است؟

در گزارش سال ۲۰۱۸ بی پی پیش‌بینی شد تا اواسط دهه ۲۰۳۰ ما شاهد رسیدن میزان تقاضای نفت به اوج خواهیم بود و از این سال روند کاهش تقاضا شروع می‌شود ولی همه‌گیری کرونا و شروع چهارمین انقلاب صنعتی در دنیا تمامی پیش‌بینی‌ها را تغییر داد. حال بی پی بر این باور است که در سال گذشته از نقطه اوج تقاضا عبور کردیم و دیگر هیچ‌گاه وضعیت سال ۲۰۱۹ را تجربه نخواهیم کرد.

اسپنسر دیل، اقتصاددان ارشد بی پی در این مورد گفت: «ما سه سناریو برای بازار نفت در نظر گرفته‌ایم که در دو سناریو از سه سناریوی پیش رو، تقاضای نفت در دنیا روند نزولی خواهد داشت و هیچ‌گاه به سطحی که قبل از همه‌گیری وجود داشت، نخواهد رسید. در سناریوی سوم که سناریوی تداوم فعالیت‌های اقتصادی مانند قبل از کرونا است، میزان تقاضا در مقابل این تحولات مقاوم خواهد بود و بعد از پایان همه‌گیری شاهد افزایش میزان تقاضا خواهیم بود ولی حتی در این سناریو هم در سال ۲۰۲۵ میزان تقاضا به سطحی که قبل از همه‌گیری وجود داشت، بازمی‌گردد.»

یکی دیگر از سناریوهایی که توسط بی پی مطرح شده است، سناریوی عدم انتشار کربن است که بر طبق این سناریو تا سال ۲۰۵۰ میزان انتشار کربن در دنیا ۹۵ درصد نسبت به میزان انتشار در سال ۲۰۱۸، کاهش خواهد یافت و تحت این سناریو سرعت کاهش تقاضا بیشتر از سناریوهای دیگر می‌شود.

کاهش ۵۰ درصدی تقاضای نفت تا سال ۲۰۴۰

اسپنسر دیل گفت: «پیش‌بینی‌های ما نشان می‌دهد تا سال ۲۰۳۰ میلادی و تحت سناریویی که احتمال تحقق آن بیش از دو سناریوی دیگر است، تقاضای نفت ۱۰ درصد کمتر از سال ۲۰۱۹ می‌شود و تا سال ۲۰۴۰ میزان تقاضا ۵۰ درصد نسبت به سال ۲۰۱۹ کاهش خواهد یافت.»

 بی پی بر این باور است: «همه‌گیری کرونا نقشی مهم در افت تقاضا در بازار نفت دنیا دارد. از یک طرف همه‌گیری کرونا باعث شد تا نرخ رشد اقتصادی دنیا کاهش یابد و رکودی شدید در اقتصاد دنیا ایجاد شود. بسیاری از کسب و کارها ورشکسته شدند و بسیاری سبک کار خود را تغییر دادند. افت نرخ رشد اقتصادی دنیا و تاثیرات ماندگار بحران کرونا روی اقتصاد تا حداقل پنج سال آینده، خود باعث کاهش تقاضای نفت می‌شود.»

 اما مسئله دیگری هم وجود دارد و این مسئله تغیرات رفتاری و تغییر سبک زندگی و کار مردم است. در نتیجه همه‌گیری کرونا، دورکاری و کار از خانه به یک وضعیت عادی تبدیل شده است. بسیاری از شرکت‌ها از کارمندان خود می‌خواهند که از خانه کار کنند زیرا این مسئله با استفاده از تکنولوژی‌های جدید امکان‌پذیر است و هزینه‌های شرکت‌ها را نیز کمتر می‌کند. در نتیجه تقاضا برای سفرهای درون‌شهری که یکی از عوامل مصرف فراورده‌های نفتی در دنیا بودند کاهش پیدا می‌کند. حتی بسیاری از سفرهای کاری خارجی هم کاهش پیدا می‌کند زیرا با استفاده از تکنولوژی‌های روز دنیا می‌توان از راه دور بسیاری از جلسات را برگزار کرد. در نتیجه تقاضا برای بسیاری از سفرهای خارجی هوایی هم کمتر می‌شود.

 در پایان باید در نظر داشت بازار نفت یکی از بازارهای مهم و کلیدی در دنیا است و تحولات آن می‌تواند تأثیر زیادی روی اقتصاد دنیا داشته باشد. به همین دلیل مطالعه در زمینه آن همیشه برای فعالان اقتصادی از اهمیت بالایی برخوردار است و گزارش‌های دوره‌ای در مورد آن ارائه می‌شود.