خلاقیت یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های کشورهای صنعتی و ضامن رشد اقتصادی است. طی یک دهه گذشته متوسط هزینه‌های صرف‌شده برای توسعه خلاقیت و نوآوری بیش از متوسط رشد تولید ناخالص داخلی دنیا بوده است و این هزینه‌ها در بخش تحقیق و توسعه صرف شده است.

 در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ میلادی، هزینه صرف‌شده در بخش تحقیق و توسعه دنیا به ترتیب ۵ و ۵.۲ درصد رشد کرد درحالی‌که نرخ رشد تولید ناخالص داخلی در دنیا از مرز ۳.۵ درصد فراتر نرفته بود. در شش سال منتهی به سال ۲۰۲۰، کشورهای درحال‌توسعه در زمره کشورهای پیشگام در زمینه سرمایه‌گذاری در بخش تحقیق و توسعه بودند و در میان این کشورها هم دو کشور چین و هند موفقیت‌های زیادی کسب کردند.

آمارها نشان می‌دهد در سال ۲۰۱۸، میزان هزینه کشور چین در بخش تحقیق و توسعه ۸.۶ درصد نسبت به سال قبل از آن رشد کرد درحالی‌که نرخ رشد این شاخص در هند برابر با ۵.۵ درصد بود. کشور کره رشد ۸.۳ درصدی این شاخص، امریکا رشد ۳.۴ درصدی، آلمان رشد ۳.۷ درصدی و ژاپن رشد ۲.۴ درصدی را تجربه کرد. متوسط نرخ رشد هزینه‌های تحقیق و توسعه که در بسیاری از گزارش‌ها از آن به عنوان سرمایه‌گذاری در بخش تحقیق و توسعه نام می‌برند برابر با ۳.۸ درصد بود.

تأثیر پاندمی روی هزینه‌های بخش تحقیق و توسعه چقدر است؟

طی یک دهه اخیر یعنی بعد از پایان بحران مالی سال ۲۰۰۸ میلادی، بخش خصوصی بیشترین سهم را در توسعه سرمایه‌گذاری در حوزه تحقیق و توسعه داشت و دلیل آن را می‌توان آسیب اقتصادی واردشده به دولت‌ها در جریان بحران مالی و ناتوانی آنها در فعالیت در این حوزه دانست. اما در اوج فعالیت‌های خلاقانه در دنیا، پاندمی کرونا هم به اقتصاد دنیا آسیب وارد کرد و هم فرصت‌های مطالعاتی را کاهش داد. کاهش هزینه در بخش‌های تحقیق و توسعه تا اوایل سال ۲۰۲۲ ادامه خواهد داشت که دلیل آن را می‌توان ضعف مالی دولت‌ها و حتی بخش خصوصی برای سرمایه‌گذاری در این زمینه دانست. چنین وضعیتی در زمان مواجهه دنیا با بحران مالی در سال ۲۰۰۸ هم مشاهده شد و بررسی‌ها نشان داد برخی از کشورها حتی تا قبل از پاندمی هم نتوانستند هزینه صرف شده برای بخش تحقیق و توسعه را به سطحی که قبل از سال ۲۰۰۸ بود برسانند. البته این وضعیت در تمامی کشورها وجود نداشت مثلاً کشورهای چین، آرژانتین، فرانسه، هند، آلمان، بریتانیا و امریکا در زمره کشورهایی بودند که بحران مالی تاثیری روی سرمایه‌گذاری آنها در بخش تحقیق و توسعه نداشت. سازمان سرمایه‌های فکری جهانی در این زمینه نوشت: «بدون شک تحقیق و توسعه زمینه‌ساز نوآوری است و نوآوری هم می‌تواند راه‌حل مشکلات موجود در جوامع و درنهایت رشد اقتصادی کشور را به همراه بیاورد. کشورهای صنعتی و توسعه‌یافته تلاش می‌کنند حتی در بحرانی‌ترین سال‌های اقتصادی هم سرمایه‌گذاری در بخش تحقیق و توسعه را متوقف نکنند زیرا می‌دانند همین سرمایه‌گذاری است که می‌تواند ظرفیت رشد اقتصادی آنها را بیشتر کند.»

اما در میان‌مدت تأثیر پاندمی روی هزینه‌های تحقیق و توسعه و درنهایت خلاقیت و اکتشاف در دنیا، به عوامل دیگری هم‌بستگی دارد. مثلاً سرعت احیای اقتصاد یک فاکتور بسیار مهم است. هرچه اقتصاد یک کشور با سرعت بالاتری بازسازی شود و فعالیت‌های اقتصادی سریع‌تر از سر گرفته شود، توان مالی برای سرمایه‌گذاری در کارهای مطالعاتی هم بیشتر خواهد شد.

مسئله دیگر این است که در دوره‌های بحران اقتصادی که به‌احتمال‌زیاد منابع مالی کمتری برای فعالیت‌های مطالعاتی وجود دارد، تقسیم‌بندی‌های تازه‌ای برای تخصیص بودجه‌های مطالعاتی به بخش‌های مختلف ارائه می‌شود. برخی از بخش‌ها بیش از بخش‌های دیگر بودجه‌های تحقیقاتی را به خود اختصاص می‌دهند و بدون شک بعد از بحران کنونی هم وضع بر همین منوال است.

در دوره‌های قبلی تحقیق در حوزه‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری و تکنولوژی‌های نوین رشد کرده است و انتظار می‌رود بعد از بحران کنونی مطالعات در حوزه‌های مرتبط با بهداشت و درمان، تغییرات جوی و انرژی‌های احیاشدنی در دنیا افزایش یابد.

از طرف دیگر باید به این نکته اشاره کرد که مدت درگیری دنیا با ویروس کرونا هم روی بزرگی اثرگذاری بحران بر سطح خلاقیت و بودجه‌های مربوط به بخش تحقیق و توسعه تأثیر دارد. زیرا طولانی شدن این مسئله باعث کاهش درآمد شرکت‌های صنعتی و تولیدی می‌شود و این نگرانی را افزایش می‌دهد که شاید در روزهای پسا کرونا، نوع تقاضا تغییر کند و کالاهایی که امروزه طرفدار دارد، دیگر مطلوب نباشد. در این شرایط شرکت‌ها از کارهای مطالعاتی دست می‌کشند تا هم در بودجه صرفه‌جویی کنند و هم منتظر آینده باشند.

البته بودجه‌های دولتی و عمومی برای کارهای مطالعاتی کاهش پیدا نمی‌کند زیرا بحران کنونی به دلیل مشکلات اقتصادی ایجاد نشده است و بانک‌ها همچنان می‌توانند در عرصه اقتصادی کشور فعالیت کنند.

حمایت از استارت‌آپ‌ها، حمایت از خلاقیت

 یکی از معیارهای مهم در زمینه حمایت کشورها و دولت‌ها از خلاقیت، میزان حمایت آنها از استارت‌آپ‌ها است. در برخی از کشورها مانند فرانسه و بریتانیا و سوئیس اطلاعات دقیقی در مورد بودجه مرتبط با این بخش و راهکارهای حمایتی دولت وجود دارد. مثلاً دولت فرانسه اعلام کرده است ۸۰ میلیون دلار به بخش خصوصی اختصاص می‌دهد تا در توسعه فعالیت‌های استارت‌آپی سرمایه‌گذاری کند و ۱.۵ میلیارد دلار برای حمایت از استارت‌آپ‌های خرد اختصاص خواهد داد. فرانسه ۱.۳ میلیارد دلار برای حمایت از شرکت‌های نوآور که در سال‌های اخیر توانسته‌اند در عرصه خلاقیت در کشور نقشی ایفا کنند، اختصاص داد. بریتانیا بودجه این بخش را ۴۰ میلیون پوند اعلام کرد و سوئیس از ایجاد صندوقی برای حمایت از استارت‌آپ‌ها خبر داد.

سازمان سرمایه‌های فکری جهانی در این زمینه نوشت: «کشورهایی می‌توانند با سرعت بیشتری روند احیای اقتصاد را طی کنند که بیشترین سرمایه‌گذاری را در فعالیت‌های استارت‌آپی و مطالعاتی انجام دهند. دنیای پسا کرونا با دنیای قبل از کرونا تفاوت‌های زیادی خواهد داشت و تنها در صورتی می‌توان برای مواجهه با آن یا گذر از مشکلات آن دوران آماده شد که تحقیق و مطالعه را بیشتر کنیم.»

آلمان یکی از کشورهایی است که اخیراً طرح‌های حمایتی زیادی را برای حمایت از استارت‌آپ‌ها و فعالیت‌های خلاقانه پیشنهاد و اجرا کرده است و انتظار می‌رود سرعت احیای اقتصاد این کشور از دیگر کشورهای اروپایی در پسا کرونا بیشتر باشد.

سرمایه‌گذاری برای مطالعات در کدام بخش بیشتر بود؟

در سال گذشته بیشترین سرمایه‌گذاری در بخش تحقیق و توسعه در حوزه تجهیزات الکترونیکی و سخت‌افزارهای آی سی تی انجام شد. ۲۳.۵ درصد از مجموع سرمایه‌گذاری انجام شده در دنیا در این حوزه انجام شد و توانست تغییرات زیادی در تکنولوژی دنیا ایجاد کند. دومین حوزه‌ای که بیشترین منابع مالی را برای بخش تحقیق و توسعه دریافت کرد بخش بیوتکنولوژی و داروسازی است که سهم این دو بخش برابر با ۱۸.۸ درصد از کل بودجه تحقیق و توسعه در دنیا بوده است. خودرو در این سال جایگاه سوم را داشت و ۱۵.۶ درصد از کل هزینه‌های تحقیق و توسعه دنیا را به خود اختصاص داد و دلیل این مسئله هم سرمایه‌گذاری‌های زیاد در دنیا برای تولید خودروهای الکتریکی و توسعه تکنولوژی صنعت خودروسازی عنوان شده است. بخش نرم‌افزاری و خدمات آی سی تی هم چهارمین بخش را دارد و ۱۴.۴ درصد از کل بودجه تحقیق و توسعه را به خود اختصاص داده است. این چهار بخش را می‌توان اصلی‌ترین بخش‌های دریافت‌کننده بودجه‌های مطالعاتی در دنیا دانست و آمارها نشان می‌دهد ۷۲.۳ درصد از کل بودجه‌های مطالعاتی در این چهار بخش صرف شده است. سهم هریک از بخش‌های دیگر از قبیل بخش‌های مهندسی و حمل و نقل، ساختمان، صنایع شیمیایی، سفر، نفت و گاز و غیره کمتر از ۴ درصد است.

شاخص خلاقیت چگونه محاسبه شد؟

شاخص جهانی خلاقیت با هدف ایجاد فضایی برای ارزیابی فاکتورهای تاثیرگذار روی خلاقیت در دنیا تهیه شده است. در گزارش سال جاری ۱۳۱ کشور مورد بررسی قرار گرفته‌اند که در مجموع ۹۳.۵ درصد از جمعیت دنیا را دارند و ۹۷.۴ درصد از کل تولید ناخالص داخلی دنیا را تشکیل می‌دهند.

 برای تهیه شاخص خلاقیت هفت فاکتور در نظر گرفته شده است. اولین فاکتور شمار مؤسسات فعال در این کشورها و عملکرد این مؤسسات آموزشی و تحقیقاتی است. دومین فاکتوری که مدنظر قرار می‌گیرد سرمایه‌های انسانی و تحقیقات است به این معنا که در کدام یک از کشورها افراد بیشتری برای فعالیت‌های مطالعاتی موردحمایت قرار می‌گیرند. سومین فاکتور موردمطالعه وجود زیرساخت‌های لازم برای کارهای تحقیقاتی و مطالعاتی در کشور است و در جایگاه بعدی پیچیدگی‌های بازاری و نیازهای تازه مطالعاتی قرار دارد. پیچیدگی‌های فضای کسب‌وکار، راندمان تکنولوژی و دانش، درنهایت محصولات خلاقانه قرار دارد. این محصولات خلاقانه را می‌توان شمار مقالات علمی تولیدشده در کشورها دانست یا اکتشافاتی که در کشور ثبت می‌شود.

در مطالعه انجام شده بین ۱۳۱ کشور دنیا، ایران جایگاه ۶۷ را به خود اختصاص داده است و اعلام شد نرخ رشد مطالعات و تحقیق در ایران متناسب با نرخ رشد اقتصادی کشور است. بهترین جایگاه در میان این هفت شاخص به شاخص سرمایه‌های انسانی و تحقیق اختصاص دارد که در میان ۱۳۱ کشور دنیا ایران جایگاه ۴۶ را دارد و بدترین جایگاه به مؤسسات و کیفیت خدمات‌رسانی آنها در حوزه مطالعاتی و تحقیقاتی بازمی‌گردد و ایران در میان ۱۳۱ کشور دنیا توانسته است رتبه ۱۲۰ را در این بخش به خود اختصاص دهد. ازنظر زیرساخت‌های مطالعاتی و آموزشی ایران رتبه ۶۹ در دنیا، ازنظر پیچیدگی‌های بازار رتبه ۱۰۸، ازنظر پیچیدگی فضای کسب‌وکار رتبه ۱۱۲، و ازنظر محصولات مرتبط با حوزه دانش و تکنولوژی رتبه ۵۹ را در میان ۱۳۱ کشور دارد.

از کشورهایی که در این فهرست در نزدیکی جایگاه ایران قرار دارند می‌توان به برزیل و گرجستان و بلاروس و تونس و عربستان سعودی اشاره کرد که به ترتیب جایگاه ۶۲ تا ۶۶ را دارند و کشورهای کلمبیا و اروگوئه و قطر و برونئی هم جایگاه ۶۸ تا ۷۱ را به خود اختصاص داده‌اند.

خلاق‌ترین کشورهای دنیا کدام‌اند

طبق گزارش خلاقیت جهانی، در سال جاری کشور سوئیس توانست عنوان خلاق‌ترین کشور دنیا را از آن خود کند. این دهمین سال متوالی است که سوئیس این جایگاه را به خود اختصاص داده است و کشورهای سوئد و امریکا و بریتانیا و هلند در جایگاه دوم تا پنجم قرار گرفته‌اند. دانمارک، فنلاند، سنگاپور، آلمان و کره جنوبی جایگاه ششم تا دهم این فهرست را دارند. در سال ۲۰۱۸ میلادی، سنگاپور به عنوان اولین کشور آسیایی توانست وارد فهرست ده کشور خلاق دنیا شود.

 کشور کره جنوبی در این فهرست جایگاه دهم را داشت که یک پله نسبت به سال قبل رشد کرده بود. کره جنوبی دومین کشور آسیایی است که توانسته است در میان ده کشور خلاق دنیا قرار بگیرد.

در میان ۲۵ کشور خلاق دنیا، کشورهای فرانسه و هنگ‌کنگ و اتریش بیشترین تغییر را در سال جاری نسبت به سال قبل تجربه کردند. فرانسه در رده‌بندی سال ۲۰۲۰ جایگاه ۱۲ را دارد که چهار پله نسبت به سال قبل ارتقای جایگاه داشته است. هنگ‌کنگ هم باتجربه رشد دوپله‌ای جایگاه توانست از جایگاه سیزده در سال ۲۰۱۹ به جایگاه ۱۱ برسد که بهترین جایگاه این کشور در فهرست کشورهای خلاق دنیا از سال ۲۰۱۶ تاکنون است. اتریش هم بعد از خارج شدن از فهرست بیست کشور خلاق دنیا در سال ۲۰۱۸، بازهم در سال ۲۰۲۰ توانست جایگاه ۱۹ را تصاحب کند و به عنوان کشوری خلاق معرفی شود.

 چین در جایگاه چهاردهمین کشور خلاق دنیا قرار دارد و تنها کشور دنیا با درآمد متوسط است که در میان سی کشور خلاق دنیا جای گرفته است. کشور امارات که در زمره کشورهای دارای درآمد متوسط است در سال جاری جایگاه ۳۴ دنیا را دارد. جایگاه هند در این فهرست برابر با ۴۸ و جایگاه کشور فیلیپین برابر با ۵۰ است. روسیه هم جایگاه ۴۷ را از آن خودکرده است.

خلاق‌ترین کشورها بر مبنای درآمد

در بخشی از گزارش کشورهای دنیا بر مبنای بزرگی شاخص خلاقیت و میزان درآمد سرانه کشور طبقه‌بندی‌شده‌اند. بر مبنای این طبقه‌بندی در میان ۱۳۱ کشور موردمطالعه ۴۹ کشور در دسته کشورهای دارای درآمد سرانه بالا، ۳۷ کشور در دسته کشورهای دارای درآمد بالاتر از متوسط، ۲۹ کشور در دسته کشورهای دارای درآمد کمتر از متوسط و ۱۶ کشور در دسته کشورهای کم‌درآمد قرار گرفته‌اند.

 ده کشور خلاقی که در دسته کشورهای دارای درآمد سرانه بالا قرار دارند عبارت‌اند از کشورهای سوئیس و سوئد و امریکا و بریتانیا و هلند و دانمارک و فنلاند و سنگاپور و آلمان و کره جنوبی که به ترتیب جایگاه اول تا دهم فهرست خلاق‌ترین کشورهای دنیا را نیز به خود اختصاص داده بودند.

از خلاق‌ترین کشورهایی که دارای درآمد سرانه بالاتر از متوسط بودند می‌توان به چین، مالزی، بلغارستان، تایلند، رومانی، روسیه، مونته‌نگرو، ترکیه، مایوریتوس و صربستان اشاره کرد.

بالاترین شاخص خلاقیت در میان کشورهایی که درآمد سرانه آنها کمتر از متوسط درآمد سرانه دنیا است به ویتنام اختصاص دارد و بعدازآن اوکراین، هند، فیلیپین، مغولستان، مولداوی، تونس، مراکش، اندونزی و کنیا هستند. در رده کشورهای کم‌درآمد دنیا هم تانزانیا، رواندا، نپال، تاجیکستان، مالاوی، اوگاندا، ماداگاسکار، بورکینافاسو، مالی و موزامبیک در صدر فهرست قرار دارند.

خلاق‌ترین کشورها بر مبنای منطقه جغرافیایی

در طبقه‌بندی دیگری کشورهای خلاق هر منطقه جغرافیایی معرفی شدند. طبق این مطالعه در امریکای شمالی دو کشور امریکا و کانادا به عنوان خلاق‌ترین کشورهای منطقه معرفی‌شده‌اند درحالی‌که در قاره سبز سه کشور سوئیس و سوئد و بریتانیا رکورددار هستند.

در کشورهای جنوب شرقی آسیا، شرق آسیا و اقیانوسیه کشورهای سنگاپور و کره جنوبی و هنگ‌کنگ به عنوان خلاق‌ترین کشورهای منطقه معرفی‌شده‌اند و در منطقه شمال افریقا و غرب آسیا این جایگاه به کشورهای اسرائیل، قبرس و امارات اختصاص دارد.

در امریکای لاتین و کارائیب کشورهای شیلی و مکزیک و کاستاریکا به عنوان خلاق‌ترین کشورهای منطقه معرفی‌شده‌اند و در جنوب و مرکز آسیا این رتبه برتر به کشورهای هند و ایران و قزاقستان اختصاص داشته است.

جایگاه کشورهای منتخب در فهرست

در انتهای این فهرست کشور یمن قرار دارد. کشورهای گینه، میانمار، نیجر، اتیوپی، بنین و توگو به ترتیب جایگاه ۱۳۰ تا ۱۲۵ را دارند. زیمبابوه در جایگاه ۱۲۰ این فهرست قرار دارد و جایگاه تاجیکستان در این فهرست برابر با ۱۰۹ است. کشور کانادا در جایگاه هفدهم، استرالیا در جایگاه بیست و سوم، اسپانیا در جایگاه سی‌ام، ترکیه در جایگاه پنجاه و یکم، ارمنستان در جایگاه شصت و یکم، کویت در جایگاه هفتاد و هشتم و عمان در جایگاه هشتاد و چهارم قرار دارند.