فرش قرمز دولت برای دعوت از مردم در بازار سرمایه، کم‌کم زرق‌وبرق خود را از دست داد. درحالی‌که مسئولان، رسانه‌ها و حتی کارشناسان مدام از سرمایه‌داران خرد درخواست می‌کردند نقدینگی خود را به بازار سرمایه بسپارند، جذابیت‌های این بازار در اواخر تابستان سال جاری به‌تمامی از بین رفت و سهامداران خرد و تازه‌نفسی در مرداد و شهریور متحمل ضررهای هنگفتی شدند؛ به‌خصوص آن‌ها که خود مستقیماً به میدان بورس آمده بودند. هیجان‌ها و ترس‌های تازه‌واردها فشار صف‌های فروش را چندین برابر کرد و دومینوی اصلاح شاخص و فروش سهم‌اولی‌ها اما در تداوم قرمزنشینی شاخص تأثیر بسیاری گذاشت تا جایی که سیاست‌گذاران و دولتی‌ها درصدد حمایت از بورس برآمدند. سخنگوی دولت علی ربیعی بارها و بارها از پشت تریبون‌هایی که در اختیار داشته گفته است که دولت در بازار سرمایه دخالت نمی‌کند و صرفاً قصد حمایت دارد. اما منظور از حمایت بدون دخالت چیست؟ دولت چقدر و چطور می‌تواند مانع اصلاح قیمت‌ها در بازار سرمایه شود؟ کارشناسان اقتصادی بر این باورند که شفاف‌سازی، پرهیز از دستکاری شاخص، تزریق آرامش به بازار و تمیز دادن مرز حمایت از دخالت،‌ می‌تواند از مهم‌ترین محورهای سیاستی دولت در قبال بورس باشد. بورسی که این روزها نگاه خیلی‌ها به تغییرات شاخص کل آن دوخته شده است.

کارگزاری‌ها هم البته یک سوی پرقدرت این ماجرا هستند. آن‌ها به‌عنوان نمایندگان سهامداران می‌توانند با ابزارهای مختلفی شرایط سرمایه‌گذاری را جذاب‌تر کنند، صف‌های فروش را جمع کنند و با ارائه صندوق‌های کارآمد و مختلف مردم را به حضور غیرمستقیم در بازار تشویق کنند. به‌خصوص که از اول مهرماه سقف اعتباردهی در کارگزاری‌ها دوباره تا 50 درصد افزایش پیداکرده است.

دولتی‌ها در این ایام چه کردند؟

سایه دولت بر روی بازار سرمایه در این روزها بیش از هر زمان دیگری سنگینی می‌کند. در اواخر مرداد و اوایل شهریور، سازمان بورس تهران با مدیران ارشد حقوقی‌ها جلسات متعددی گذاشته است. علی صحرایی، مدیرعامل بورس تهران در پایان چهارمین جلسه با مدیران ارشد حقوقی گفته است: حمایت از سهامداران در این جلسات در اولویت است و قرار نیست از چند نماد خاص صرفاً حمایت به عمل آید و نمادها و شرکت‌های دیگری هم قرار است طی روزهای آتی موردحمایت قرار گیرند. او در پایان یکی از این جلسات ادعا کرده است که مشکل فعلی نقدشوندگی بازار است و علت اصلی برگزاری این جلسات حل مشکل است و این خبر خوش را به سهامداران می‌دهیم که طی روزهای آینده سایر صنایع که تاکنون موردحمایت قرار نگرفته‌اند در دستور کار بورس خواهد بود.

ارائه صندوق‌های ETF‌ یکی دیگر از اقدامات حمایتی دولت از بورس بود. دولت سهام‌های دو صندوق ابتدایی ارائه‌شده را با تخفیف 20 درصدی به سهامداران فروخت و صندوق اول با نام دارا دوم هم کارنامه خوبی از خود برجای گذاشت. البته عرضه صندوق دوم با نام پالایش چندان نتوانست تأثیر مثبتی روی بازار بگذارد و البته تا لحظه تنظیم این گزارش هم استقبال قابل‌توجهی از آن نشده است.

همچنین سازمان برنامه‌وبودجه مکلف شده است که ماهانه ۵ درصد از تخصیص بودجه دستگاه‌هایی را که متناسب با گزارش سازمان بورس اوراق بهادار نسبت به افزایش سهم شناور آزاد شرکت‌های مربوطشان اقدام نکرده‌اند، کاهش دهد. ربیعی گفته است بنا داریم تا با کوچک کردن خود (دولت) سهم بیشتری از طریق بورس به مشارکت مردم در اقتصاد کشور بدهیم. از سوی دیگر هیئت‌وزیران مصوبه دیگری هم در راستای تقویت و مدیریت عرضه سهام شرکت‌ها در بازار سرمایه و تأمین مالی داشته است. در این راستا دولت لایحه افزایش سرمایه شرکت‌های بورسی را با قید دوفوریت تصویب کرد تا به مجلس ارسال شود.

یکی دیگر از اقدام‌های اخیر و پرسر و صدای دولت،‌ ورود منابع صندوق توسعه ملی به بازار سرمایه است. علی ربیعی در هجدهم شهریورماه اعلام کرد که  یک درصد از دارایی صندوق توسعه ملی در جهت پایداری بازار بورس قرار می‌گیرد تا فشار فروش سهامداران خرد را کاهش دهد. اقدامی که خود محل پرسش و انتقاد بسیاری از فعالان بخش خصوصی مانند رئیس اتاق ایران و چین، مجیدرضا حریری قرارگرفته است.

به ترکستان می‌رویم

دولت از واژه حمایت استفاده می‌کند و منتقدان معتقدند نمی‌شود به خاطر تأمین کسری بودجه در بازار دخالت کرد. اقتصاددان‌های بسیاری هم بر این باورند که دخالت‌های کنونی دولت در بازار سرمایه عاقبت خوشی ندارد. آن‌ها بر این باورند که دخالت دولت (در جهت تبلیغ نماد خاص، حمایت از نمادهای خاص، سیاست‌های کوتاه‌مدت و ضد حمایتی)، ناهماهنگی‌های ارکان دولتی و تصمیم‌گیری‌های مقطعی و حساب‌نشده، مبتنی بر آزمون‌وخطا، عجولانه و متغیر (همچون دوزمانه کردن بازار که تصمیم اشتباهی بود و البته به‌سرعت اصلاح شد) باید به حداقل برسد و جای خود را به نظارت و حمایت قانونی از بازار سرمایه بدهد. آن‌ها راه کنونی را راه ترکستان می‌دانند. عده‌ای دیگر هم معتقدند که دولت با برخی نمادها در بازار سرمایه شاخص‌سازی می‌کند تا روند اصلاح را کند و بازار را به ضرب‌وزور متعادل کند که نتیجه این اقدام احتمالاً یک ریزش تاریخی دیگر خواهد بود. مثلاً سعید راسخی اقتصاددان بر این باور است که ورود دولت به بورس موجب بر هم زدن تحلیل‌های تکنیکال و بنیادی شده است.

حمایت کارگزاری‌ها به‌عنوان سهامدار عمده

صندوق‌های سرمایه‌گذاری کارگزاری‌ها یکی از ارکان مهم بازار سرمایه‌اند. سبدگردانان کارگزاری‌های مختلف می‌توانند با عرضه‌های ناگهانی یا با جمع‌کردن صف فروش یک سهم، قیمت یک سهم را جابه‌جا کنند. این واسط‌های مردم و بورس همچنین می‌توانند با ارائه ابزار تشویقی مثل اعتباردهی، در ایام رکود بازار را رونق بخشند و با حذف ناگهانی این ابزار به بازار رکود ناگهانی تزریق کنند. این روزها یکی از ابزار دخالت دولت در بازار سرمایه کارگزاری‌ها شده‌اند. محصول جلسات سازمان بورس با این سهامداران عمده عموماً یک نتیجه دارد: حقوقی‌ها به حمایت از بازار و متعادل‌سازی عرضه و تقاضا کمک کنند. نقش سه کارگزاری بزرگ کشور در این میان از بقیه کارگزاری‌ها پررنگ‌تر است.