در جریان ‌همه‌گیری کرونا صنعت سفر در دنیا زمین‌گیر شد. ازیک‌طرف بسته شدن مرزها و از طرف دیگر قرنطینه و نگرانی از ابتلا به بیماری در صورت سفر باعث شد تا این صنعت آسیب زیادی متحمل شود. برخی از خداحافظی با دنیایی که می‌شناختیم صحبت می‌کنند و برخی دیگر می‌گویند ما هیچ‌گاه به شرایطی که قبل از همه‌گیری کرونا داشتیم بازنخواهیم گشت. این مسئله برای میلیون‌ها انسانی که در صنعت سفر مشغول به کار هستند و کشورهایی که اقتصاد سفر محور دارند، مسئله‌ای بسیار بااهمیت است. حال سؤال اصلی این است که آیا پاندمی به معنای مرگ صنعت سفری است که ما می‌شناختیم؟ آیا دنیای سفر و تقاضا برای سفر برای همیشه تحت تأثیر این بحران قرار خواهد گرفت؟

مجمع جهانی اقتصاد در گزارش اخیر خود به صنعت سفر در دنیا و تأثیرپذیری آن از بحران کرونا اشاره کرد و نوشت: «زنگ خطر برای صنعت سفر در دنیا به صدا درآمده است و بدون شک سازوکاری که ما می‌شناختیم در دنیای بعد از کرونا دیگر وجود نخواهد داشت. اما مطالعات تاریخی نشان داده است این صنعت همیشه باگذشت چند سال بعد از شوک‌های بزرگ و کوچک، احیا می‌شود و این بار هم شرایط تغییری نخواهد کرد.»

در این گزارش آمده است: «خیلی طول می‌کشد تا دنیا واکسن کرونا را بشناسد و تمامی مردم دنیا واکسینه شوند. در تمام این دوره خطر ابتلا به ویروس کرونا دنیا وجود دارد و به‌جز سفرهای خیلی ضروری، سفر دیگری در دنیا انجام نمی‌شود. از طرف دیگر توسعه تکنولوژی و استفاده مردم از تکنولوژی‌های روز دنیا برای برگزاری جلسات کاری باعث می‌شود تا دیگر نیازی به سفر وجود نداشته باشد. در واقع مردم به برگزاری جلسات آنلاین عادت می‌کنند و حجم زیادی از سفرهای کاری ضرورت خود را از دست می‌دهد. از بین رفتن این حجم از سفرهای کاری به معنای کاهش ۳۰ تا ۵۰ درصدی تقاضای سفر در دنیا است.»

تا چه حد می‌توان این دیدگاه را پذیرفت

مجمع جهانی اقتصاد با اشاره به احتمال طولانی شدن دوره درگیری دنیا با بحران کرونا و اثرات منفی اقتصادی آن نوشت: «نمی‌توان به‌طورقطع پاندمی را به معنای مرگ صنعت سفر دانست. البته بدون شک هم‌زمانی پاندمی کرونا با چهارمین انقلاب صنعتی در دنیا تغییراتی در این صنعت ایجاد می‌کند، همان‌طور که تمامی صنایع دیگر هم متحول خواهند شد ولی مرگ صنعت سفر بعید به نظر می‌رسد. از طرف دیگر چهارمین انقلاب صنعتی، شرایط تازه و نیازهای تازه‌ای با خود به همراه می‌آورد که این نیازهای تازه خود می‌توانند باعث افزایش سفر شوند.»

مطالعات تاریخی نشان می‌دهد که پیش‌تر هم در دنیا پیش‌بینی‌های مشابهی انجام‌شده است و تمامی آن پیش‌بینی‌ها نادرست بود. مثلاً بعد از حملات تروریستی یازده سپتامبر در امریکا، پیش‌بینی‌هایی در مورد تأثیر منفی این حملات روی تقاضا برای سفرهای تجاری در دنیا مطرح شد که البته این تأثیر در سال‌های اولیه بعد از بحران مشاهده‌شده است ولی این وضعیت دوام زیادی نداشت و بعد از گذشت ۷ سال از این بحران و در نظر گرفتن تمهیدات امنیتی زیاد در پروازها و فرودگاه‌های دنیا، تقاضا برای سفرهای تجاری به سطح قبل بازگشت و حتی سرعت رشد آن‌هم بیشتر شد. بعد از بحران اقتصادی سال ۲۰۰۸ میلادی هم تقاضا برای سفرهای تجاری در دنیا کم شد ولی بافاصله زمانی یک‌ساله از شروع بحران، تقاضا برای سفرهای تجاری دوباره احیا شد.

مجمع جهانی اقتصاد نوشت: «نمی‌توان شرایط کنونی را با بحران سال ۲۰۰۸ مقایسه کرد. در آن زمان یک مشکل اقتصادی در دنیا ایجادشده بود و منطقی به نظر می‌رسید که بعد از برطرف شدن این مشکل اوضاع دوباره اصلاح شود ولی هم‌اکنون ما در میانه یک پاندمی بزرگ قرار داریم. مسئله‌ای که سلامت و اقتصاد دنیا را هم‌زمان تحت تأثیر قرار داده است و بدون شک از بحران سال ۲۰۰۸ بزرگ‌تر است. ولی به نظر می‌رسد بررسی الگوی سال ۲۰۰۱ و حملات تروریستی به برج‌های دوقلو تناسب بیشتری با شرایط امروز داشته باشد. ما با بحران بزرگی روبرو هستیم که تقاضا برای سفر را به‌شدت کاهش داده است و بسیاری از شرکت‌های هواپیمایی را به ورشکستگی کشانده است. از طرف دیگر با توسعه سریع تکنولوژی و ورود آن به زندگی روزمره روبرو هستیم. هر دو مسئله می‌تواند شرایط را به‌کلی تغییر دهد ولی تجربه سال ۲۰۰۱ نشان داد ما با مرگ صنعت سفر روبرو نخواهیم بود و انتظار می‌رود این صنعت در آینده اصلاح شود.»

تأثیر شوک‌ها روی صنعت چقدر است

 یکی از صنایع بسیار مهم در صنعت سفر، صنعت حمل‌ونقل هوایی است. بدون شک احیای این دو صنعت به هم وابسته است. اتحادیه بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی در سال ۲۰۱۵ گزارشی در مورد سرعت احیای صنعت حمل‌ونقل هوایی بعد از شوک‌های بزرگ و کوچک اقتصادی تهیه کرد. طبق این گزارش برای احیای صنعت حمل‌ونقل هوایی بعد از شوک‌های کوتاه‌مدت به‌طور متوسط ۵ سال زمان موردنیاز است. اما علی‌رغم این مسئله، دنیا شاهد یک رشد پایدار و مستمر ترافیک هوایی از دهه ۱۹۷۰ میلادی تاکنون بوده است.

ارتباط بین شوک‌های کوتاه‌مدت با بازه ۵ ساله موردنیاز برای احیای صنعت حمل‌ونقل هوایی، منبع اطلاعاتی خوبی در اختیار ما قرار می‌دهد. طبق این گزارش شوک کوتاه‌مدت، شوکی است که حداکثر شش ماه ادامه داشته باشد و بعدازاین بازه زمانی روند بازسازی اقتصادی شروع شود. بنابراین شوک ناشی از همه‌گیری کرونا در دسته شوک‌های کوتاه‌مدت قرار نمی‌گیرد. هر چه پاندمی طولانی‌تر باشد، روند احیای اقتصاد و احیای صنعت حمل‌ونقل هوایی هم طولانی‌تر خواهد بود ولی بدون شک ما بازگشت به وضعیت قبل را تجربه خواهیم کرد. اتحادیه بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی متوسط بازه زمانی موردنیاز برای احیای این صنعت در صورت تداوم بحران کرونا تا انتهای سال ۲۰۲۰ میلادی را بالغ‌بر ۸ سال پیش‌بینی کرده است.

سفرهای تجاری هم احیا خواهد شد

طی سال‌های گذشته همیشه سفر برای بازرگانان و صنعتگران بخش مهمی از کارشان بوده است. این سفرها برای بازاریابی یا خرید کالاهای مختلف انجام می‌شده است. انتظار می‌رود بعد از پایان بحران کرونا، توجه به ارتقای سطح بهداشت و درمان در کشورهای درحال‌توسعه افزایش یابد زیرا در بحران‌هایی این‌چنینی، ضعف سیستم درمانی در یک منطقه می‌تواند سرعت انتقال ویروس را به دنبال بیشتر کند. درنتیجه شرکت‌های فعال در زمینه ارائه تجهیزات پزشکی و درمانی بازار پررونقی خواهند داشت.

مجمع جهانی اقتصاد نوشت: «در سال‌های اخیر سفرهای هوایی برای خرید دستگاه‌ها و تجهیزات پزشکی در دنیا رواج زیادی پیداکرده است و این صنعت در شرایط کنونی که دنیا با بحران سلامتی بزرگی روبرو است، از اهمیت بالایی برخوردار است. انتظار می‌رود در سال‌های آتی بازهم سفرهای تجاری این گروه به جریان بیفتد زیرا اهمیت صنعت سلامت در دنیای پسا کرونا افزایش پیدا خواهد کرد.»

مجمع جهانی اقتصاد برای آگاه شدن از دیدگاه شرکت‌های بزرگ تأمین تجهیزات پزشکی در ۵ کشور صنعتی دنیا اقدام به مصاحبه با ۱۵ شرکت واردکننده تجهیزات پزشکی به هر یک از کشورها کرد. این شرکت‌ها اذعان داشتند در وضعیت کنونی به دلیل بحران کرونا بسیاری از جلسات و خریدهای خود را به‌صورت آنلاین انجام می‌دهند ولی بدون شک بعد از پایان بحران کرونا سفرهای تجاری خود را از سر خواهند گرفت. آنها حضور در محل کارخانه تولیدکننده تجهیزات موردنظر را برای انتخاب و انجام مذاکرات خرید ضروری می‌دانند.

افراد مصاحبه‌شونده اعلام کردند در ماه‌های اخیر سفرهای کاری به کشورهایی که مرزها را نبسته‌اند و برای سفر به آنها نیاز به طی کردن دوره قرنطینه ۱۴ روزه وجود نداشته است، را شروع کرده‌اند ولی در این ماه‌ها بخش اعظم سفرهای کاری یا با خودرو یا با قطار انجام‌شده است و تمرکز روی خرید تجهیزات از کارخانه‌های موجود در منطقه بود. به‌عنوان‌مثال شرکتی که در فرانسه کار می‌کرد تلاش می‌کرد تا تجهیزات موردنیازش را از کارخانه‌های کشورهای اطراف خریداری کند و سفرها هم با قطار یا خودرو انجام شود.

انتظار می‌رود ازسرگیری سفرهای بین‌قاره‌ای تجاری با سرعتی کمتر از دیگر انواع سفرها انجام بشود و آخرین مناطقی که امکان سفر بین آنها فراهم شود، امریکای شمالی و جنوبی است که هر دو منطقه درنتیجه بحران کرونا آسیب زیادی متحمل شده‌اند.

طبق پیش‌بینی‌های کنونی، سفرهای تجاری از انتهای اکتبر سال جاری به‌تدریج از سر گرفته می‌شود. البته نگرانی از احتمال ابتلا باعث می‌شود تا تعداد سفرها کمتر از قبل باشد ولی همین‌که این صنعت به‌تدریج احیا می‌شود، می‌تواند نویدبخش روزهای بهتری باشد.

جلسات مجازی جایگزین جلسات حضوری نیست

باوجوداینکه از جلسات مجازی می‌توان به‌عنوان جایگزینی برای جلسات حضوری در دوره‌های بحرانی استفاده کرد ولی در حالت کلی حضور افراد در یک محیط به‌خصوص برای تصمیم‌گیری‌های بزرگ و مهم امری ضروری است. به همین دلیل است که نمی‌توان انتظار داشت در آینده صنعت سفرهای تجاری از بین برود و حتی برخی پیش‌بینی می‌کنند این سفرها هم رشد کند زیرا توسعه بهداشت و درمان در کشورهای درحال‌توسعه دنیا به امری مهم و ضروری تبدیل می‌شود و شرکت‌های تولیدکننده تجهیزات پزشکی برای تأمین تجهیزات موردنیاز آنها، سفرهای زیادی انجام خواهند داد. در واقع حضور فیزیکی کارشناسان برای فروش تجهیزات به کشورهای هدف، چک کردن آن در بازار مصرف و درنهایت ارائه دوره‌های آموزشی امری مهم و ضروری است.

 از طرف دیگر آموزش‌های لازم در زمینه توسعه استفاده از تکنولوژی در مشاغل مختلف داده نشده است. بسیاری از مدیران هنوز با اصول انجام کار به‌صورت غیرحضوری یا انجام جلسات مجازی آشنایی ندارند و دوره آموزشی برای آنها با توجه به مشغله و حجم کارشان، نیاز به زمان زیادی دارد.

از طرف دیگر باید تأثیر منفی این بحران روی صنایع را هم در نظر گرفت. برخلاف صنعت تأمین تجهیزات پزشکی که در این مقاله در مورد آن صحبت شده است، دیگر صنایع در این روزها با چالش‌های زیادی روبرو هستند و افت تقاضا برای محصولات آنها باعث شده است تا شمار زیادی از شرکت‌ها تعطیل شوند یا اقدام به تعدیل نیرو بکنند. بدون شک افت میزان درآمد شرکت‌های صنعتی می‌تواند تقاضا برای سفرهای تجاری را نیز کمتر کند که البته با احیای اقتصاد این معضل برطرف خواهد شد.

مسئله دیگر هم‌تغییر رویکرد اغلب کشورهای صنعتی در عرصه تجارت است. بسیاری از کشورهای صنعتی در مورد ضرورت تولید در داخل کشور صحبت می‌کنند و از تأمین تجهیزات و مواد اولیه از کشورهایی که در کمترین فاصله جغرافیایی با آنها قرار دارند، صحبت می‌کنند. اگر این طرح‌ها به حقیقت تبدیل شود، ممکن است سفرهای طولانی‌مدت بین‌قاره‌ای کاهش یابد و تقاضا برای سفر در داخل قاره‌ها افزایش یابد.