فرصت‌سازی در دوره‌های بحرانی اقتصادی مهارت بی‌نظیری است. مهارتی که کسب آن در این روزها می‌تواند آینده اقتصادی کشورهای دنیا را تضمین کند. به نظر می‌رسد همه‌گیری کرونا فرصتی برای رشد پایدار در اقتصاد دنیا فراهم کرده است که از این فرصت باید به بهترین شکل ممکن استفاده کرد.

در سال‌های گذشته مذاکرات زیادی در مورد ضرورت گذر در حوزه نوع انرژی مصرفی در دنیا انجام شده است. گذر از انرژی‌های فسیلی به سمت انرژی‌های احیاشدنی که انتشار کربن کمتری داشته باشند. اما این مذاکرات تا به امروز عملی نشد ولی شرایط کرونایی این روزها ضرورت این تغییر را بیش از پیش نشان داده است. مجمع جهانی اقتصاد در گزارش خود نوشت: «گذر به سمت اقتصاد کم‌کربن و بدون کربن باید تسریع شود در غیر این صورت بحران تغییرات جوی چالش‌های زیادی برای انسان‌های ساکن روی کره زمین ایجاد خواهد کرد. در سال‌های قبل برخی از کشورها از همسویی با این سیاست امتناع می‌کردند و بر این باور بودند که هر کشوری که احساس نیاز می‌کند در این مسیر گام بردارد ولی واقعیت این است که این بحران به دست چند کشور خاص حل نمی‌شود و تنها در صورت همراهی تمامی کشورهای دنیا است که می‌توان به حل معضل امیدوار بود.»

هم اکنون بخش اعظم تلاش‌های دنیا در حوزه کاهش انتشار کربن متوجه تولید برق با استفاده از انرژی‌های احیاشدنی و کاهش استفاده از انرژی‌های فسیلی در تولید برق دنیا است. اما بررسی‌ها نشان داده است تنها یک چهارم از گازهای گلخانه‌ای تولید شده در دنیا به صنعت برق ارتباط دارد. بخش صنعتی شامل پالایشگاه‌ها، کارخانه‌های فعال در حوزه پتروشیمی، کارخانه‌های تولید کود شیمیایی، تولید فولاد و سیمان بالغ بر ۲۱ درصد از گازهای گلخانه‌ای دنیا را تولید می‌کند. امروزه ۱۵ درصد انرژی مصرفی در واحدهای صنعتی مذکور در دنیا از برق تأمین می‌شود و مابقی انرژی مصرفی آن‌ها را سوخت‌های فسیلی و آلاینده تشکیل می‌دهند. در بخش حمل و نقل هم استفاده از تکنولوژی‌های جدید و کاهش مصرف انرژی‌های فسیلی در این صنعت می‌تواند تأثیر زیادی روی حجم کربن منتشر شده در دنیا داشته باشد. هم‌اکنون صنعت حمل و نقل مسئول اصلی تولید ۱۵ درصد از گازهای آلاینده در دنیا است.

فرصت را از دست ندهید

در وضعیت فعلی که اقتصاد دنیا درگیر بحران کرونا است و دولت‌ها با ارائه بسته‌های حمایتی اقتصادی درصدد مقابله با تشدید معضلات اقتصادی برمی‌آیند، این فرصت وجود دارد که زیرساخت صنایع مصرف‌کننده انرژی هم اصلاح شود. به تعبیر بهتر اگر منابع مالی ارائه شده توسط دولت‌ها به درستی صرف و سرمایه‌گذاری شود، هم اقتصاد می‌تواند رشد کند و هم این رشد پایدار و بدون وارد شدن آسیب به محیط‌زیست و افزایش انتشار گازهای آلاینده باشد. این سیاست می‌تواند خطر بزرگ و جدی‌ای راکه تغییرات جوی به اقتصاد دنیا تحمیل می‌کند کاهش دهد و هم‌زمان روند خروج اقتصاد دنیا از رکود ناشی از همه‌گیری کرونا را تسریع کند.

 مجمع جهانی اقتصاد با اشاره به ضرورت همکاری جهانی در این مورد نوشت: «همه‌گیری کرونا به ما نشان داد که دنیای امروز در هم تنیده است و نمی‌توان در یک بخش اصلاحاتی ایجاد کرد بدون اینکه بخشی دیگر اصلاح نشود. به همین دلیل است که سیاست‌های مبارزه با همه‌گیری کرونا در تمامی دنیا یکسان اجرا می‌شود و برای مبارزه با تغییرات جوی و اجرای سیاست‌های رشد پایدار اقتصادی هم باید همین روند طی شود. یعنی تمامی کشورهای دنیا باید سیاست‌های مشابه به کار گیرند و بر اهمیت رشد پایدار اقتصادی صحه بگذارند. تنها با این کار است که روزهای روشنی در انتظار اقتصاد دنیا خواهد بود.»

اما با توجه به اینکه دنیا در شرایط بسیار بحرانی و سختی قرار دارد، باید هرچه سریع‌تر وارد عمل شد و درصدد اصلاح شرایط برآمد. مجمع جهانی اقتصاد در این گزارش شش سیاستی را که باید در تمامی دنیا به صورت هماهنگ اجرا شود تا دنیا از وارد شدن به بحران دیگری در امان باشد و رشد پایدار اقتصادی را تجربه کند، اعلام کرده است که در این‌جا به تشریح آن‌ها می‌پردازیم.

اول: استفاده صحیح از بسته‌های حمایتی مالی

منابع مالی می‌توانند سرمایه‌های لازم برای توسعه هدفمند اقتصاد را فراهم کنند. این بسته‌های مالی باید در بخش‌هایی صرف شود که بالاترین بازده را برای اقتصاد دارد و هزینه‌های کمی به اقتصاد دنیا تحمیل می‌کند. استفاده از بسته‌های حمایتی مالی باید با هدف ایجاد شغل در حوزه‌های مرتبط با انرژی‌های پاک و سرمایه‌گذاری در تسریع روند گذر به سمت اقتصاد کم‌کربن باشد زیرا این فرایند می‌تواند رشد اقتصادی پایدار و کاهش انتشار کربن در دنیا را تضمین کند. بعد از بحران اقتصادی سال ۲۰۰۸ میلادی، صدها و شاید هزاران فرصت شغلی در دنیا ایجاد شد ولی تمامی این مشاغل به دنبال بی‌توجهی دنیا به تولید انرژی با منابع پاکی مانند انرژی خورشید و باد و آب به وجود آمد. این اشتباهی بود که دنیا مرتکب شد و نتیجه آن تغییرات جوی و وقوع سیل‌ها و طوفان‌های بسیار زیاد بود. این بار باید منابع مالی روی پروژه‌های ساختمانی و صنعتی هدفمندی سرمایه‌گذاری شود. پروژه‌هایی که با هدف ارتقای بهره‌وری مصرف انرژی یا استفاده از منابع انرژی احیاشدنی به جای انرژی‌های فسیلی طراحی شده است.

دوم: روی تکنولوژی‌های آینده سرمایه‌گذاری کنید

سرمایه‌ها را باید هدفمند استفاده کرد و به جای تمرکز روی تکنولوژی‌ها و صنایعی که در سال‌های گذشته کارایی داشتند، در حوزه‌هایی استفاده شود که برای رشد اقتصادی و توسعه صنعتی در دنیای آتی مناسب است. دیگر سرمایه‌گذاری روی توسعه صنایعی که قبلاً وجود داشته است با همان فرم و روش قبلی، نمی‌تواند کارایی داشته باشد. باید سرمایه‌گذاری‌ها با توجه به تحولات اخیر ناشی از چهارمین انقلاب صنعتی انجام شود و مکانیزه بودن و دیجیتالیزه بودن فعالیت‌های صنعتی مد نظر قرار بگیرد. سرمایه‌گذاری روی تکنولوژی‌های فعال با هوش مصنوعی و البته سرمایه‌گذاری روی فعالیت‌های مطالعاتی مرتبط با این مسئله اهمیت بسیار زیادی دارد.

سرمایه‌گذاری روی تکنولوژی‌های جدید، ساخت باتری‌های جدید و نوآورانه خودرو، توسعه حمل و نقل الکتریکی یا افزایش استفاده از خودروهای هیبریدی ـ الکتریکی در کنار توسعه کشاورزی پایدار می‌تواند دنیا را به سمت آینده‌ای روشن و رشدی پایدار در اقتصاد دنیا هدایت کند. از طرف دیگر سرمایه‌گذاری در کشورهای کم‌توسعه‌یافته یا در حال توسعه هم اهمیت زیادی دارد زیرا هوایی که دنیا تنفس می‌کند یکی است و اگر یک کشور به دلیل کمبود سرمایه نتواند به سمت اقتصاد کم‌کربن حرکت کند، تمامی دنیا متضرر می‌شوند. باید در نظر داشت کشورهای در حال توسعه بازار آینده هستند. این بازارها هم برای فروش کالاهای صنعتی اهمیت دارند و هم بازارهای مصرفی بزرگی هستند.

سوم: انگیزه مصرف را افزایش دهید

نقش مصرف‌کنندگان در اقتصاد کشورها غیر قابل اغماض است. در کشورهایی که مصرف به یک فرهنگ تبدیل شده است فرصت اشتغال و رشد اقتصادی بالاتر است. هرچه قدرت خرید مردم بالاتر باشد و تمایل آن‌ها به مصرف بیشتر باشد، اثرگذاری بسته‌های حمایتی مالی روی اقتصاد بیشتر است زیرا سرعت گردش پول در اقتصاد افزایش پیدا می‌کند. در جامعه‌ای که مردم قدرت خرید پایینی داشته باشند یا نگرانی در مورد وضعیت اقتصادی آینده و امنیت شغلی زیاد باشد، حتی اگر بسته‌های مالی به اقتصاد تزریق شود یا تزریق مستقیم انجام شود، بازهم مصرف رشد نمی‌کند و عدم افزایش مصرف عاملی مهم در عدم افزایش نرخ رشد اقتصادی در کشورها است.

 از طرف دیگر باید سیاست‌های حامی مصرف کالاهای کم‌آلاینده هم ایجاد شود. مثلاً خریداران خودروهای برقی بتوانند از تخفیف‌های خاص استفاده کنند یا بتوانند خودروهای خود را با اقساط طولانی‌مدت‌تری خریداری کنند. یا افرادیکه خودروهای آلاینده دارند، بتوانند این خودروها را با خودروهای کم‌آلاینده و الکتریکی تعویض کنند. این سیاست‌ها می‌تواند در حوزه‌های دیگر هم باشد. مثلاً کارخانه‌های کم‌آلاینده بتوانند از معافیت‌های مالیاتی برخوردار شوند در حالیکه کارخانه‌های آلاینده جریمه‌های سنگینی متحمل شوند. از طرف دیگر کارخانه‌های آلاینده‌ای که بخواهند تکنولوژی‌ها و ماشین‌آلات خود را ارتقا دهند و انتشار کربن را کاهش دهند، از مزایای مالی و وام‌های کم‌بهره برخوردار شوند و حتی چندین سال معافیت مالیاتی داشته باشند.

بحث اصلی این است که باید از مصرف‌کنندگان کالاهای کم‌آلاینده حمایت شود. حال شاید این مصرف‌کننده، تنها کالاهای مصرفی مانند خودرو یا یخچال استفاده کند یا اینکه کارخانه‌ای باشد که ماشین‌آلات صنعتی و آلاینده را مصرف کند.

چهارم: سیاست‌ها را در حمایت از انرژی‌های پاک طراحی کنید

در تمامی دنیا سیاست‌های اقتصادی در جهت حمایت از صنایع فسیلی و مصرف‌کنندگان سوخت‌های فسیلی است. سیاست‌های مالیاتی، یارانه‌های صنعتی و حتی وام‌هایی که به صاحبان کسب و کارها پرداخت می‌شود همگی در حمایت از صنایع نفت و گاز طبیعی است و توجهی به منابع انرژی‌های کم‌کربن ندارد. به عنوان مثال در کشور آلمان که یکی از صنعتی‌ترین و بزرگ‌ترین اقتصادهای قاره سبز است، مصرف‌کنندگان خرد برای استفاده از هر کیلو وات ساعت انرژی برق باید ۳۰ سنت مالیات بپردازند در حالیکه برای استفاده از گاز طبیعی و نفت برای گرمایش و پخت و پز تنها ۷ سنت مالیات خواهند پرداخت. معرفی سیاست‌هایی که در ازای انتشار کربن، صنایع و کارخانه‌های صنعتی جریمه شوند باعث می‌شود تا سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تولید انرژی‌های پاک در دنیا افزایش یابد، نظام قانونی مرتبط با این حوزه مدون شود و موجی از فعالیت‌های نوآورانه در این حوزه آغاز شود. این تحول می‌تواند مزایای زیادی برای اقتصاد دنیا و محیط‌زیست داشته باشد و از تحمیل هزینه‌های بیشتر به اقتصاد دنیا جلوگیری کند.

پنجم: زیرساخت‌های کنونی را مدرنیزه کنید

طی سالیان سال، زیرساخت‌های صنعتی وشهری زیادی در دنیا ساخته شده است که اغلب نوسازی و مدرنیزه نشده است. این در حالی است که در وضعیت تازه‌ای که دنیا با آن روبه‌رو است و با توجه به رشد تکنولوژی‌های دنیا، این زیرساخت‌ها کارایی زیادی ندارد و باید متناسب با شرایط جدید حاکم بر دنیا احیا شود. اما مسئله مهم این است که باید بازسازی به گونه‌ای انجام شود که ضمن صرف هزینه کم، کارایی زیرساخت‌ها ارتقا یابد. زیرساخت‌های بازسازی‌شده باید با استاندارهای مدرن دنیا در زمینه کارایی مصرف انرژی و توجه به کیفیت آب و هوا تطابق داشته باشدو هزینه‌های اجرایی را در بلندمدت به حداقل برساند. کارخانه‌ها و زیرساخت‌ها باید تاب‌آوری زیادی در برابر بحران‌های پیش رو داشته باشدو بتواند درشرایطی مانند وضعیت ایجادشده در اثر همه‌گیری کرونا، کارایی داشته باشد. این تغییرات ضروری است و تضمین‌کننده تداوم رشد و توسعه اقتصادی خواهد بود.

ششم: بوروکراسی‌های دولتی را کاهش دهید

یکی از موانع مهم سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک در دنیا پیچیدگی‌های قانونی برای شروع این پروسه است. به عنوان مثال نصب پنل‌های خورشیدی در سقف خانه‌ها برای تأمین برق خانه در ایالات متحده امریکا دو برابر آلمان هزینه دارد و طی کردن پروسه‌های قانونی و اجرایی لازم برای نصب این پنل‌ها در امریکا سه برابر آلمان زمان نیاز دارد. دلیل این مسئله موانع زیاد قانونی و سخت و زمان‌بر بودن طی شدن این مراحل است که تأیید می‌کند گذر از انرژی‌های فسیلی به سمت انرژی‌های پاک برای امریکا اهمیتی ندارد. این موانع در کشورهای مختلف وجود دارد و به همین دلیل اگر دنیا بخواهد به سمت استفاده از انرژی‌های پاک حرکت کند، باید این موانع قانونی از میان برود و این فرایند تسهیل شود.