زمانی که بحران کرونا به پایان برسد و راهی برای مبارزه با این ویروس مهلک در دنیا پیدا شود، انسان‌های باقی‌مانده روی کره زمین با خاطره‌ای از نوع زندگی خود قبل از همه‌گیری روبه‌رو می‌شوند. خاطره‌ای که دیگر تکرار نمی‌شود و دنیایی که با آنچه قبلاً می‌شناختیم تفاوت‌های معناداری دارد. این بحران درس‌های زیادی برای ما و برای آیندگانمان دارد. درس‌هایی که می‌تواند نشان از ضعف‌های قدیمی داشته باشد یا تجربه‌های تازه‌ای که انسان‌ها در مواجهه با چالش‌های بزرگ یاد گرفته‌اند. درس‌هایی که باید به آیندگان منتقل شود تا از تکرار اشتباهات گذشته جلوگیری شود.

البته این اولین باری نیست که ما با شرایط تازه‌ای در دنیا روبه‌رو می‌شویم و تحولات دردناک زندگی را به تجربه‌هایی مهم تبدیل می‌کنیم.

زمانی که سران کشورها در ماه جولای سال ۱۹۴۴ در برتون وودز گردهم آمدند تا دنیای بعد از جنگ را بسازند و سازوکارهای مالی مناسب برای اقتصاد جنگ‌زده دنیا را طراحی کنند، جنگ ادامه داشت و تصوری از پایان جنگ وجود نداشت ولی تمامی سران اقتصادی دنیا معتقد بودند که این بحران روزی تمام می‌شود و باید برای آن روز آماده بود. آنها دریافته بودند که تمرکز دنیا باید روی ایجاد زیرساخت‌های مالی و اقتصادی و کاری تازه برای بعد از جنگ باشد و تلاش برای اتمام این بحران انسانی را به سیاستمداران بسپارند.

 شرایط امروز دنیا هم شباهت زیادی به آن دوران دارد. همه جهان درگیر جنگی جهانی با ویروسی است که به سرعت از یک نقطه از دنیا به دورترین نقطه سفر می‌کند و در این مسیر میلیون‌ها انسان را درگیر و مبتلا کرده است و هزاران نفر را به کام مرگ کشانده است. دانشمندان در تلاش هستند تا با کشف واکسنی راهی برای مبارزه با این ویروس پیدا کنند ولی نه زمان عرضه این واکسن مشخص است و نه می‌توان به درستی هزینه‌های اقتصادی این بحران را تعیین کرد. در شرایط کنونی مسئولیت اصلی فعالان اقتصادی و اقتصاددانان این نیست که بگویند بحران چه وقت تمام می‌شود و چه کارهایی برای آن انجام شده است بلکه آنها موظف هستند در میانه همین سال‌های بحرانی به فکر ایجاد سازو کار تازه دنیا در پسا کرونا باشند. سازوکاری که بدون شک با آنچه قبلاً وجود داشت تفاوت‌های معناداری دارد و ناشناخته‌های زیادی را برای ما ایجاد خواهد کرد.

برای مواجهه با دنیایی تازه خود را آماده کنید

اقتصاد امروز دنیا با چالش‌های بسیار متفاوتی دست به گریبان است ولی برای حل مشکل تنها یک راه وجود دارد. سرعت عمل در ارائه راهکار و اجرای راهکارهای تأییدشده و نترسیدن از تجربه کردن شرایط تازه. باید در نظر داشت که در فضای اقتصادی پسا کرونا ناشناخته‌های زیادی وجود دارد که هرچقدر تلاش کنیم از امروز آنها را پیش‌بینی کنیم، درک همه آنها ممکن نخواهد بود. پس افرادی می‌توانند در آن روزها عملکرد موفقی داشته باشند که به میانه میدان بروند، خطر کنند و با تجربه شرایط تازه بتوانند راه‌حل‌های تازه‌ای را برای مشکلات پیدا کنند.

در شرایط فعلی هم مسائل زیادی وجود دارد که ما نمی‌توانیم زمان‌بندی صحیحی برای آنها ارائه دهیم. مثلاً نمی‌دانیم تلاش‌های جهانی برای کشف واکسن کرونا تا چه زمانی به نتیجه می‌رسد، نمی‌دانیم در حالت کلی امکان ساخت واکسن وجود دارد یا خیر، نمی‌دانیم آیا موج‌های دیگری از بیماری شایع می‌شود که زمینه را برای تعطیلی فعالیت‌های اقتصادی فراهم کند یا اینکه اثرات اقتصادی این بحران روی اقتصاد دنیا چقدر خواهد بود. ولی در میان تمامی این سوال‌ها و نگرانی‌ها می‌توان چند اصل مهم را دریافت. اصولی که باید در دنیای پسا کرونا اجرا شود تا از وقوع بحران‌هایی این‌چنینی جلوگیری شود.

اول: همکاری‌های جهانی در حوزه بهداشت

یکی از مهم‌ترین مسائلی که باید در دنیای پسا کرونا به آن توجه شود، افزایش همکاری‌ها در حوزه بهداشتی و درمانی در دنیا است. از طرف دیگر در بخش‌های مطالعاتی هم باید مشارکت‌های زیادی در عرصه بین‌الملل انجام شود تا ریشه بیماری‌ها شناخته شود و راه‌های مبارزه با آنها یا جلوگیری از انتشار آنها نیز شناخته شود. پیش از همه‌گیری کرونا، کشورها و سازمان‌های زیادی مدعی همکاری‌های وسیع با هم برای مبارزه با بیماری‌ها بودند ولی وضعیت کنونی نشان می‌دهد که ضعف‌هایی در این بخش وجود داشته است. حال دولت‌های غربی باید به این سؤال پاسخ دهند که ضعف موجود در نظام همکاری‌های جهانی در عرصه بهداشت و درمان در چه بخشی بود و این ضعف‌ها برطرف شود. تنها این رویکرد است که می‌تواند توان انسان‌ها در مقابله با ویروس‌های آتی و بیماری‌های همه‌گیر آینده را افزایش دهد و سطح سلامت جهانیان را افزایش دهد.

ارائه پاسخی جهانی به بیماری‌های پاندمی در جهان نیازمند تلاش‌های جهانی و تمرکز تمامی کشورها روی این مسئله است. اما امروزه بسیاری از کشورهای در حال توسعه و بازارهای در حال گذار دنیا برای مقابله با شوک‌های ناشی از همه‌گیری بیماری‌ها و شوک‌های اقتصادی آمادگی لازم را ندارند. به همین دلیل طرح‌هایی برای حمایت از اقتصادهای فقیر در دوره‌های پاندمی مطرح شده است و بر ضرورت تولید واکسنی که برای تمامی کشورهای دنیا قابل دسترس و استفاده باشد، تاکید شده است. واکسنی که یک کالای عمومی بین‌المللی باشد و هم از نظر سطح دسترسی و هم از نظر قیمتی برای تمامی دنیا قابل استفاده باشد.

دوم: حکومت تکنولوژی‌های نوین در دنیای امروز

به دنبال همه‌گیری کرونا، استفاده از تکنولوژی در زندگی روزمره انسان‌ها افزایش زیادی پیدا کرد. هم‌اکنون تقریباً کل زندگی اعم از کار، خرید کالاهای مصرفی، روابط انسانی و حتی سفر به صورت مجازی و با استفاده از تکنولوژی‌های جدید انجام می‌شود. ویدیوکنفرانس‌ها، دورکاری، ایجاد پلت‌فرم‌های اجتماعی همه نتیجه استفاده از تکنولوژی‌های روز دنیا در دوره پاندمی بودند که تغییرات اساسی در نحوه کارکردن در دنیا ایجاد کرده‌اند و پیش‌بینی می‌شود این تغییرات ماندگار باشد و در پسا کرونا هم بخش زیادی از مشاغل به صورت دورکاری انجام شود. در بخش مالی هم تغییرات زیادی ایجاد شد از جمله دیجیتالیزه شدن نظام بانکی، کاهش نیاز به شعبه‌های بانکی فعال و در نهایت نقل و انتقال وجوه مالی به صورت آنلاین. همه این تغییرات در دوره‌ای کوتاه ایجاد شد و اثری ماندگار بر جای گذاشت.

باید پذیرفت که تکنولوژی نقشی کلیدی و مهم در ایجاد منابع جدید رشد اقتصادی ایفا می‌کند و بسترساز رشد بهره‌وری اقتصادی می‌شود و به نیروی کار و کسب و کارها کمک می‌کند تا خود را با شرایط تازه کار تطبیق دهند و این دوره گذر را سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر طی کنند.

یکی از ضروریات مهم در دنیای پسا کرونا این است که تمامی افراد جامعه را در مسیر تغییر تکنولوژی و شرایط کار با توجه به تکنولوژی‌های تازه همراه کنیم و هیچ کس از این قافله جا نماند. ارتباط آنلاین را می‌توان اصلی‌ترین و مهم‌ترین مسئله در دنیای پسا کرونا دانست ولی در کشوری مانند امریکا که بزرگ‌ترین و صنعتی‌ترین اقتصاد دنیا است بالغ بر ۲۱ میلیون نفر به اینترنت دسترسی ندارند. آمارها نشان می‌دهد ۶۰ درصد از جمعیت ساکن روی کره زمین که اغلب در کشورهای در حال توسعه ساکن هستند وسهم اعظم آنها را زنان تشکیل می‌دهند، کامپیوتر ندارند و به اینترنت هم دسترسی ندارند و شمار زنان آنلاین در دنیا ۲۵۰ میلیون نفر کمتر از مردان است.

تکنولوژی‌های جدید در دنیا این پتانسیل را دارند که تبعیض و نابرابری در دسترسی به اطلاعات را در دنیا کاهش دهند اما این مهم در صورتی محقق می‌شود که دولت‌ها زیرساخت‌های لازم را فراهم کنند. در غیر این صورت در دنیای پسا کرونا با افزایش نابرابری‌ها روبه‌رو خواهیم بود؛ نابرابری‌های اقتصادی که در نتیجه کاهش سطح اطلاعات و توانمندی‌های عده‌ای از افراد ایجاد می‌شود که به دنیای تازه دسترسی ندارند.

اصلاح نظام بهداشتی با توجه به پتانسیل‌های موجود در دنیای اینترنت هم می‌تواند در ارائه خدمات سلامتی به مردم کمک بزرگی بکند و خطرات ناشی از بیماری‌ها را کاهش دهد.

 نکته دیگری که باید مد نظر قرار گیرد، ضرورت اصلاح سیستم آموزشی است. این اصلاحات هم برای آموزش کودکانی که نیروی کار آینده را تشکیل می‌دهند باید انجام شود و هم باید برای آموزش نیروی کار امروزی که با شرایط تازه‌ای در بازار کار روبه‌رو شده‌اند و باید اطلاعات تازه‌ای در مورد نحوه کار با دنیای تکنولوژی داشته باشند، ارائه شود. البته باید در نظر داشت که تمامی مشاغل نمی‌تواند به صورت آنلاین انجام شود. مثلاً کادر درمانی، افراد فعال در مراکز نگهداری از سالمندان، فعالان حوزه کشاورزی و افرادی که در سوپرمارکت‌ها و داروخانه‌ها کار می‌کنند، گروه‌هایی هستند که امکان دورکاری ندارند. ولی دنیای تکنولوژی فضای کاری این افراد را نیز تغییر خواهد داد و دریافت آموزش‌های لازم برای این افراد هم مسئله‌ای جدی است.

سوم: افزایش سطح تاب‌آوری اقتصادی ضروری است

در دنیای پساکرونا توجه به مسائل زیست محیطی و تلاش برای کاهش اثرات مخرب فعالیت‌های صنعتی روی محیط زیست افزایش چشمگیری پیدا می‌کند. در این دوره سرمایه‌گذاری روی زیرساخت‌هایی که تاب‌آوری بالایی در مقابل تغییرات جوی دارند افزایش پیدا می‌کند و روند حرکت به سمت اقتصاد کم‌کربن تسریع می‌شود. در این حوزه‌ها فرصت‌های شغلی تازه‌ای ایجاد می‌شود و نیروهای توانمند و کارکشته‌ای برای کار در این حوزه‌ها مورد نیاز است. نیروهایی که آموزش آنها از همین سال‌های کرونایی شروع می‌شود و در دوره پسا کرونا رسماً وارد بازار کار می‌شوند. در پسا کرونا سرمایه‌ها صرف ساخت زیرساخت‌های تولید انرژی‌های احیاشدنی، ساخت جاده‌ها و ساختمان‌هایی که تاب‌آوری بالایی در برابر تحولات طبیعی دارندو افزایش ظرفیت گریدهای برقی می‌شود. در این سال‌ها سرمایه‌گذاری روی ساخت ساختمان‌هایی که با انرژی‌های پاک کار می‌کنند و کارخانه‌هایی که در فرایند تولید خود کربن کمتری منتشر می‌کنند افزایش می‌یابد. البته سرمایه‌گذاری در حوزه تکنولوژی و دیجیتالیزه شدن فعالیت‌های صنعتی هم ارتقا پیدا خواهد کرد.

دنیای پسا کرونا به سرعت در حال شکل‌گیری است و این دنیا جنبه‌های روشن و درخشانی دارد ولی نمی‌توان از تلخی‌های پیش روی دنیا هم چشم‌پوشی کرد. در سال‌های اولیه پسا کرونا رشد فقر و بیکاری، افزایش نابرابری‌های اقتصادی و کاهش شدید تنوع زیستی در زمین معضلات جدی خواهند بود. در سال‌های اولیه ما شاهد تضعیف شرایط زیست محیطی هستیم که این مسئله به دلیل تلاش کشورهای در حال توسعه به خصوص چین در افزایش تولیدات صنعتی و به منظور جبران خسارت ناشی از دوره کرونا اتفاق می‌افتد.

 پسا کرونا دوره‌ای است که باید طی کنیم. نمی‌دانیم از چه سالی شروع می‌شود و چه مدت طول می‌کشد تا بشر از شرایط زندگی پیش از کرونا به وضعیت پسا کرونا برود و در این وضعیت موقعیت خود را تثبیت کند. ولی یک مسئله روشن است. باید از همین امروز برای کسب مهارت‌های مورد نیاز در دوره پساکرونا برنامه‌ریزی شود و نیروهای کاری برای این دوره آموزش ببینند. دولت‌ها باید بودجه‌هایی برای حمایت از نیروهایی که در دوره آموزش قرار دارند، تهیه کنند یا اینکه شرکت‌ها زمینه را برای آموزش نیروهای خود فراهم کنند. در این صورت است که دوره گذر با سرعت بیشتری طی می‌شود و کمترین هزینه به اقتصاد دنیا و زندگی مردم وارد می‌شود.