صنعت نفت یکی از صنایع بسیار مهم و کلیدی در دنیا است که تحولات آن با دقت زیادی موردمطالعه و بررسی قرار می‌گیرد. این صنعت را می‌توان یکی از صنایعی دانست که دامنه نوسان قیمتی آن بسیار زیاد است و علاوه بر تحولات بازاری، مسائل سیاسی و ژئوپلیتیکی هم روی آن تاثیرگذار است. اما مطالعات اخیر نشان داده است عوامل غیر بازاری سهم کمی در تحولات بزرگ قیمتی در بازار نفت داشته است و این بازار پرتلاطم مانند تمامی بازارهای دیگر تحت تأثیر تغییرات عرضه و تقاضا قرار دارد.

فاکتورهای تاثیرگذار روی عرضه را می‌توان تصمیم‌گیری‌های سازمان اوپک در مورد میزان تولید نفت یا تغییر میزان عرضه در کشورهای تولیدکننده غیر اوپکی از قبیل روسیه و امریکا دانست. اوپک یک سوم از بازار نفت را در اختیار دارد و تصمیمات این کارتل بزرگ نفتی می‌تواند اثر زیادی روی بازار داشته باشد. عوامل اثرگذار در طرف تقاضا را هم می‌توان میزان وابستگی فعالیت‌های اقتصادی به نفت و فراورده‌های نفتی، ارزش دلار امریکا و در نهایت عملکرد اقتصاد دنیا دانست. به عنوان مثال در سال‌های رونق اقتصادی که فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی در جهان در سطح بسیار وسیع انجام می‌شود، تقاضا برای نفت بالا است و بر عکس در سال‌های رکود، تقاضا برای نفت به عنوان منبع انرژی پایین است.

در ماه‌های اخیر که همه‌گیری کرونا دنیا را درگیر کرده بود، قیمت نفت به دلیل افت شدید تقاضا در بازار کاهش یافت. به همین دلیل شماری از کشورهای نفت‌خیز از جمله اعضای اوپک اقدام به کاهش تولید خود کردند تا عرضه را با تقاضا همسو کنند. اما نکته مهم این است که کشورهای بزرگ صادرکننده نفت در اوپک، همه در میان تولیدکنندگان بزرگ دنیا نیستند و بدون همراهی این تولیدکنندگان غیر اوپکی، تاثیرگذاری روی بازار نفت امکان‌پذیر نیست.

آژانس بین‌المللی انرژی اخیراً گزارشی در مورد بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت در دنیا تهیه کرده است و سهم تولید این کشورها را به کل تولید در بازار اعلام کرده است. بر مبنای این گزارش ده کشور هستند که در مجموع ۷۱ درصد از عرضه نفت در دنیا را بر عهده دارند و در مجموع بالغ بر ۱۰۰ میلیون بشکه نفت در هر روز تولید می‌کنند. در این گزارش بر آن شدیم تا بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفتی بر مبنای اطلاعات موجود در انتهای ژوئن سال ۲۰۲۰ میلادی را معرفی کنیم و سهم هریک از این کشورها به کل تولید نفت در دنیا را اعلام کنیم.

اول: امریکا

امریکا بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت در دنیا است و این جایگاه را از سال ۲۰۱۷ تاکنون تصاحب کرده است. امریکا بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت شیل در دنیا است و سرمایه‌گذاری‌های زیادی برای تصاحب این جایگاه انجام داده است. جالب است بدانید یک دهه قبل این کشور بزرگ‌ترین واردکننده نفت در دنیا بود و هم اکنون در زمره بزرگ‌ترین صادر کنندگان قرار دارد و به همین در تلاش است تا تعاملات تجاری و اقتصادی خود را به طور کلی تغییر دهد و در گستره کشورهای بزرگ اثرگذار در بازار نفت دنیا قرار بگیرد.

هم اکنون در ۳۲ ایالت امریکا نفت تولید می‌شود ولی تولید در ایالت تگزاس بیش از دیگر ایالت‌ها است. آمارهای ارائه شده توسط آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد ۴۱ درصد از نفت تولیدی در امریکا در ایالت تگزاس تولید می‌شود و به همین دلیل است که اهمیت این ایالت برای اقتصاد امریکا بسیار زیاد است.

از طرف دیگر امریکا یکی از صنعتی‌ترین اقتصادهای دنیا است و بزرگ‌ترین مصرف‌کننده نفت هم محسوب می‌شود. در سال ۲۰۱۹ میلادی امریکا روزانه ۷.۴۷ میلیون بشکه نفت مصرف می‌کرد که کمتر از نصف توان تولیدی این کشور است. در سال جاری امریکا در رده بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفتی قرار دارد و با توجه به سرمایه‌گذاری‌هایی که دولت ترامپ در صنعت نفت انجام داد، انتظار می‌رود توان صادراتی آمریکا رشد بیشتری بکند.

شاید این سؤال پیش بیاید که امریکا چگونه توانست این تغییر بزرگ را در توان تولید نفت خود ایجاد کند و از یک واردکننده به یک صادرکننده تبدیل شود. بررسی‌ها نشان داده است دلیل اصلی پیشگامی امریکا در به‌کارگیری از روش‌های جدید حفاری نفت است. هم اکنون ریگ‌های نفتی می‌توانند به صورت افقی هم حفاری کنند و این باعث می‌شود تا بالاترین بهره‌وری در فرایند حفاری ایجاد شود و توان تولید نفت شیل افزایش چشمگیری پیدا کند. در فاصله سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۱۹ میلادی، یعنی در سال‌هایی که این تکنولوژی تازه در امریکا استفاده شده است، توان تولید نفت در این کشور بالغ بر ۹ درصد رشد کرده است و انتظار می‌رود در سال جاری هم توان تولید نفت در این کشور بیش از ۱۲ درصد افزایش یابد. سهم امریکا در کل نفت تولیدشده در دنیا در انتهای ماه ژوئن برابر با ۱۹ درصد بود.

دوم: عربستان سعودی

دومین کشور بزرگ تولیدکننده نفت در دنیا عربستان سعودی است که روزانه ۱۱.۸۱ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند. قبل از اینکه امریکا به یک ابرقدرت نفتی در دنیا تبدیل شود، عربستان بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت در دنیا بود و برای بالغ بر یک دهه این جایگاه را به خود اختصاص داده بود. این کشور آسیایی، ششمین کشور بزرگ مصرف‌کننده نفت در دنیا است و به طور متوسط روزانه ۳.۷۸ میلیون بشکه نفت مصرف می‌کند.

عربستان در میان کشورهایی قرار داشت که بر سیاست کاهش تولید در جریان همه‌گیری کرونا تاکید زیادی کرد. البته پیش از آن هم اوپک سیاست کاهش تولید را برای اثرگذاری بر قیمت اجرا کرده بود. به عنوان مثال در سال ۲۰۱۹ میلادی متوسط تولید نفت عربستان در هر روز ۶۰۹ هزار بشکه کمتر از سال ۲۰۱۸ بود و در سال جاری هم تولید خود را ۳.۳ میلیون بشکه در هر روز کاهش داد تا مانع از سقوط قیمت در بازار جهانی شود.

با وجود اینکه سیاست کاهش تولید اوپک تأثیر زیادی روی ممانعت از افت قیمت نفت در بازار جهانی داشت ولی هزینه‌های زیادی برای اقتصاد عربستان ایجاد کرد. اقتصاد این کشور وابستگی زیادی به درآمد نفت دارد و بودجه کشور بدون دریافت درآمد صادراتی مطلوب و البته فروش با قیمت مناسب نمی‌تواند تأمین‌کننده نیازهای جاری کشور باشد. اما در این سال هم قیمت کاهش یافت و هم تولید کمتر شد که هردو فشار زیادی به اقتصاد عربستان وارد کرد ولی مقامات این کشور اعلام کرده‌اند که ذخایر ارزی موجود در کشور برای تأمین هزینه‌های جاری کافی است.

بر مبنای اطلاعات ارائه شده توسط مرکز آمار عربستان، صنعت نفت و درآمد حاصل از صادرات آن سازنده ۴۲ درصد تولید ناخالص داخلی این کشور است.

 البته از سال ۲۰۰۸ میلادی سرمایه‌گذاری عربستان برای کاهش وابستگی به نفت شروع شده است. اولین گام برای این کشور ساخت نیروگاه‌های خورشیدی به منظور تأمین نیاز انرژی کشور با استفاده از منابع طبیعی و در نهایت افزایش توان صادراتی نفت بود. از طرف دیگر پالایشگاه‌های زیادی در کشور ساخته شد تا به جای صادرات نفت خام، فراورده‌های نفتی به دنیا صادر شود زیرا صادرات فراورده‌های نفتی ارزش افزوده بیشتری نیست به صادرات نفت در دنیا دارد. سهم عربستان به کل تولید نفت دنیا برابر با ۱۲ درصد است.

سوم: روسیه

روسیه سومین تولیدکننده بزرگ نفت در دنیا است که روزانه ۱۱.۴۹ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند و سهم ۱۱ درصدی از کل بازار تولید نفت در دنیا دارد. این کشور در روزگارهای گذشته بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت دنیا بود ولی به تدریج جایگاه اول توسط عربستان و سپس توسط امریکا تصاحب شد. آمارها نشان می‌دهد رشد تولید نفت در این کشور پهناور اروپایی در فاصله سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۱۹ میلادی کمتر از یک درصد بوده است و هم‌اکنون هم شرکت‌های بزرگ نفتی روسیه توافق کردند که به دلیل کاهش تقاضای نفت در دنیا، تولید خود را تقلیل دهند. در شش ماه اول امسال تولید نفت در روسیه ۲۰ درصد نسبت به سال قبل کاهش یافت که این سیاست همسو با سیاست کاهش تولید در اوپک اجرا شد.

بزرگ‌ترین حوزه نفتی روسیه در غرب سیبری قرار دارد.

هم اکنون روسیه پنجمین مصرف‌کننده بزرگ نفت در دنیا است و روزانه ۳.۳۱ میلیون بشکه نفت مصرف می‌کند. مصرف نفت در روسیه معادل ۴ درصد از کل مصرف دنیا است.

چهارم: کانادا

جالب است بدانید کانادا چهارمین کشور بزرگ تولیدکننده نفت در دنیا است و هم‌اکنون روزانه ۵.۵ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند. این در حالی است که همه‌گیری کرونا آسیب زیادی به صنعت نفت و اقتصاد کانادا وارد کرده است. در سال ۲۰۱۸ کانادا جایگاه پنجم این فهرست را داشت و تنها ۵.۲۹ میلیون بشکه نفت در هر روز تولید می‌کرد ولی با سرمایه‌گذاری‌های کلانی که انجام داد توانست یک پله ارتقا پیدا کند. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰ میلادی، تولید نفت کانادا ۱۲۰ درصد رشد کند که بیشتر از نرخ رشد تولید نفت در کشورهای غیر اوپکی دیگر است. البته برخی بر این باورند که هزینه این کار برای اقتصاد کانادا زیاد است و شاید اصلاً صرفه اقتصادی نداشته باشد ولی مقامات صنعت نفت این کشور معتقدند با استفاده از تکنولوژی‌هایی که در اختیار دارند، می‌توانند هزینه تولید نفت را کاهش دهند و سودآوری خود را از این صنعت بیشتر کنند. هم‌اکنون کانادا ۹۶ درصد از نفت خود را از شن‌های نفتی تولید می‌کند و تکنولوژی پیشرفته‌ای برای این کار لازم است. با وجود تمامی سرمایه‌گذاری‌های انجام شده، این کشور سردسیر واقع در قاره امریکا تنها ۵ درصد از سهم تولید نفت دنیا را به خود اختصاص داده است.

اما در بخش مصرف هم کانادا جایگاه ویژه‌ای دارد. در نیمه اول سال جاری کانادا روزانه ۲.۴ میلیون بشکه نفت مصرف می‌کرد و ذخیره نفتی موجود در این کشور به اندازه‌ای است که بتواند برای ۱۸۰ سال متوالی نیاز کشور را تأمین کند. دولت کانادا رسماً اعلام کرده است در نظر دارد توافق‌های تجاری تازه‌ای با کشورهای مختلف امضا کند و در بازار صادراتی هم فعال‌تر شود. پیش‌بینی می‌شود این توافق‌ها تا انتهای سال ۲۰۲۲ به نتیجه نهایی برسد.

پنجم: چین

 تاکنون چین همیشه به عنوان یک مصرف‌کننده بزرگ در دنیا شناخته می‌شد، ولی جالب است بدانید در میان بزرگ‌ترین تولیدکنندگان دنیا جایگاه پنجم را دارد و روزانه ۴.۸۹ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند. البته این میزان تولید پاسخ‌گوی نیاز مصرفی این کشور پهناور آسیایی نیست زیرا در نیمه اول امسال و در اوج بحران کرونا نیاز مصرفی در این کشور برابر با ۱۴ میلیون بشکه در روز بود. چین دومین مصرف‌کننده بزرگ نفت در جهان است و به همین دلیل است که سیاست‌های مصرفی در این کشور یا کاهش تقاضا در این کشور آسیایی به شدت بازار نفت را تحت تأثیر قرار می‌دهد و زمینه را برای تغییر قیمت فراهم می‌کند.

 چین تنها ۴ درصد از کل تولید نفت دنیا را دارد و اصلی‌ترین حوزه‌های نفتی این کشور در شمال شرق و شمال مرکزی این کشور قرار گرفته است. لازم به ذکر است در سال‌های اخیر تولید نفت چین کاهش یافته است.

چین به دلیل توسعه سریع صنعتی، تقاضای بالایی برای نفت دارد و کشورهای بزرگ تولیدکننده برای تصاحب سهم بیشتری از بازار این کشور با هم رقابت می‌کنند. در سال‌های اخیر عربستان و امریکا رقابت تنگاتنگی برای تصاحب بازار چین داشته‌اند و هم‌اکنون سهم عربستان در این بازار چشمگیر است. اخیراً اخباری در مورد توافق‌نامه ایران و چین منتشر شده است که در صورت اجرایی شدن آن، می‌توان انتظار داشت ایران هم سهم بالاتری در بازار نفت چین به خود اختصاص دهد.

ششم: عراق

این کشور روزانه ۴.۷۴ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند و سهمی کمتر از ۴ درصد در بازار جهانی دارد در حالی‌که حجم ذخایر تأییدشده نفتی این کشور برابر با ۱۴۰ میلیارد بشکه است و ۹ درصد از کل ذخایر نفتی دنیا را در خود جای داده است. درآمد نفتی برای اقتصاد عراق اهمیت زیادی دارد و این کشور سیاست‌های زیادی برای جذب سرمایه‌گذاری در این صنعت و افزایش توان تولید و صادرات دارد.

 آمارها نشان می‌دهد در فاصله سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۱۹ میلادی تولید نفت در این کشور ۲.۶ درصد رشد کرده است.

عراق که ششمین کشور بزرگ تولیدکننده نفت در دنیا است، از نظر بزرگی ذخایر نفت در میان اعضای اوپک جایگاه دوم را دارد. این کشور دومین کشور بزرگ صادرکننده نفت در دنیا هم محسوب می‌شود. این جایگاه در شرایطی کسب شده است که عراق سال‌هایی طولانی درگیر جنگ بوده است. آمار نشان می‌دهد از سال ۲۰۱۰ تاکنون، صادرات نفت کشور عراق دو برابر شده است و از ۲ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۱۰ به ۴ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۰ رسید. سهم اعظم نفت صادراتی کشور عراق وارد بازار دو کشور چین و هند می‌شود ولی اروپا هم از خریداران بزرگ نفت عراق محسوب می‌شود.

هفتم: امارات متحده عربی

امارات متحده عربی که یکی دیگر از کشورهای عضو اوپک است روزانه ۴.۰۱ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند. البته توان تولید این کشور در سال جاری رشد کرده است. آخرین باری که امارات روزانه بالغ بر ۴ میلیون بشکه نفت تولید می‌کرد در سال ۲۰۱۶ میلادی بود. از سال ۲۰۱۷ تولید نفت این کشور ۳.۱ درصد کاهش پیدا کرد و این وضعیت تا انتهای سال ۲۰۱۹ ادامه پیدا کرد.

طبق گزارش سازمان اوپک امارات متحده عربی بالغ بر ۹۸ میلیارد بشکه ذخیره تأیید شده نفتی دارد که اگر میزان مصرف روزانه این کشور تغییری نکند، تا ۳۰۰ سال آینده امارات می‌تواند با استفاده از ذخایر خود، نیازهای داخلی را تأمین کند. امارات یکی از کشورهای بسیار کوچک و کم‌جمعیت در حاشیه خلیج فارس است که تقاضای مصرفی نفت در این کشور بسیار پایین است.

هشتم: برزیل

برزیل در رده کشورهای بزرگ تولیدکننده نفت جایگاه هشتم را دارد و در نیمه اول سال جاری روزانه ۳.۶۷ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند. این کشور از سال ۲۰۱۸ تاکنون سرمایه‌گذاری‌های زیادی در افزایش توان تولید نفت انجام داد و توانست رشد بالغ بر ۱۵ درصدی تولید را شاهد باشد. بر مبنای آمارهای ارائه شده توسط دولت برزیل در انتهای دسامبر سال ۲۰۱۹ کشور برزیل روزانه ۳.۱۰ میلیون بشکه نفت تولید می‌کرد که ۰.۵۱ درصد نسبت به ماه قبل از آن رشد کرده بود ولی در مقایسه با مدت مشابه سال قبل از آن افزایش بیش از ۱۵.۴۴ درصدی را تجربه کرد.

مانند اغلب کشورهای تولیدکننده نفت، میزان صادرات نفت این کشور در نتیجه همه‌گیری کرونا کاهش پیدا کرد. برزیل مالکیت تنها یک درصد از ذخایر تاییدشده نفتی دنیا را دارد و حجم ذخایر نفتی این کشور می‌تواند نیاز آنها برای ۱۵ سال را تأمین کند.

نهم: ایران

ایران هم یکی دیگر از اعضای اوپک است. در دهه ۱۹۷۰ میلادی این کشور توانست کنترل صنعت نفت خود را به دست آورد و روزانه بین ۵ تا ۶ میلیون بشکه نفت تولید می‌کرد. با افزایش شمار کشورهای تولیدکننده نفت و کشورهایی که ذخایر نفتی را در خاک خود شناسایی کردند، صادرات نفت ایران کاهش پیدا کرد. این سیاست در آن زمان با هدف ایجاد تعادل در بازار نفت و ممانعت از کاهش قیمت نفت در بازار جهانی بود. بعد از تحریم‌های امریکا علیه ایران، توان تولیدی و صادراتی نفت ایران بازهم کمتر شد.

 بعد از تشدید تحریم‌های نفتی امریکا علیه ایران و تغییر شرایط اقتصادی این کشور، انتظار ایران از درآمد حاصل از صادرات نفت از ۲۹ درصد تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۱۹ به کمتر از ۹ درصد تولید ناخالص داخلی در سال جاری رسید. البته ایران همچنان به سرمایه‌گذاری در صنعت نفت ادامه می‌دهد و در نظر دارد تا سال ۲۰۲۵ میلادی بالغ بر ۵۰۰ میلیارد سرمایه را به صنعت نفت تزریق کند.

آمارها نشان می‌دهد در نیمه اول سال جاری ایران روزانه ۳.۱۹ میلیون بشکه نفت در هر روز تولید می‌کرد که معادل ۳ درصد کل تولید نفت در دنیا است.

دهم: کویت

کویت دهمین تولید کننده بزرگ نفت در دنیا است که در انتهای ماه ژوئن روزانه ۲.۹۴ میلیون بشکه نفت تولید می‌کرد. این کشور اقتصادی وابسته به نفت دارد و تولید نفت و گاز سازنده ۵۰ درصد تولید ناخالص داخلی کویت است و ۹۰ درصد درآمد صادراتی کویت را نیز تشکیل می‌دهد.

کویت در نظر داشت تا انتهای سال جاری توان تولید نفت خود را به ۴ میلیون بشکه در روز برساند ولی همه‌گیری کرونا تحقق این طرح را به تأخیر انداخت. هم‌اکنون پیش‌بینی‌ها از تحقق برنامه کویت در سال ۲۰۲۳ حکایت دارد.

در انتهای سال ۲۰۱۹ میزان مصرف نفت در این کشور عربی برابر با ۳۳۹ هزار بشکه در هر روز بود که ۳۳ درصد نسبت به سال قبل از آن کاهش پیدا کرد. مصرف نفت در این کشور کوچک در سال ۲۰۱۸ برابر با ۴۵۱ هزار بشکه در هر روز بود.