کشورهای حوزه خلیج فارس برای ساختن استادیوم‌هایشان و استخراج نفت و گازشان به نیروی خارجی وابسته بودند. لبنانی‌ها برای کارهای منازل‌شان از خدمات نیروهای اتیوپیایی استفاده می‌کردند و البته اکثر این نیروها با وجود نامناسب بودن شرایط کاری‌شان، آن قدری دستمزد می‌گرفتند که زندگی خانواده‌هایشان در وطن خود را تأمین کنند. اما بحران کرونا این مدل اقتصادی را به کل نابود کرد. در کشوری مثل لبنان که در این زمان با افول شدید ارزش واحد پولی خود مواجه بوده، نگه‌داشتن نیروهای کار خارجی و پرداختن دلار به عنوان دستمزد به آنها دیگر امکان‌پذیر نبود و بیکار شدن جمعی این نیروها را به دنبال داشت. به دنبال تعطیلی اکثر پروژه‌های ساخت و ساز و نیز فعالیت‌های خدماتی، همین سرنوشت در انتظار خیل عظیم نیروهای کار در کشورهای حوزه خلیج فارس است.

تعطیلی‌های طولانی اقتصاد کشورهای غرب آسیا و رکود اقتصادی ناشی از آن باعث شده که ده‌ها میلیون نفر از نیروهای کار از شبه قاره هند و شمال آفریقا که در کشورهای خاورمیانه‌ای مشغول به کار بودند یکشبه بیکار و حتی بی‌جا و مکان شوند و راهی برای بازگشت به کشورشان هم وجود نداشته باشد. حالا کارشناسان می‌گویند مهاجرت معکوس و اجباری آنها به وطن به معنی بروز مشکلات اقتصادی بسیار شدید در کشورهای مبدأ خواهد بود. دستمزدهایی که مهاجران آسیایی و آفریقایی در کشورهای عربی می‌گرفتند، وقتی به وطن فرستاده می‌شد کمک بزرگی به والدین سالخورده بود یا به عنوان وام برای راه‌انداختن کسب و کارهای کوچک خانوادگی مورد استفاده قرار می‌گرفت. بنابراین بیکاری این کارگران، نتایج چندبرابری به جا می‌گذارد و کاهش مصرف و نیز بروز مشکل برای بسیاری از کسب و کارهای کوچک را به همراه خواهد داشت.

بانک جهانی در ماه آوریل پیش‌بینی کرد میزان پول‌هایی که از این راه به سمت کشورهایی با درآمد کم و متوسط فرستاده می‌شد، امسال ۲۰ درصد کاهش خواهد یافت. این در حالی است که در زمان بروز بحران مالی جهانی در سال ۲۰۰۹، این رقم پنج درصد بود. فضای کسب و کار در کشورهای نفتی نیز به شدت در حال تغییر است چون علاوه بر محدودیت‌های ناشی از بحران کرونا، قیمت نفت هم کاهش داشته و در بیکاری ۱۳ درصدی در منطقه خلیج فارس نقش زیادی ایفا کرده است. از آنجا که اتباع کشورهای عربی حوزه خلیج فارس اکثراً در بخش دولتی مشغول به کارند، این تأثیر را حس نمی‌کنند. اما نیروهای کار خارجی معمولاً توسط بخش خصوصی به کار گرفته شده بودند و امیدی به نجات‌شان نیست.

اسکات لیورمور اقتصاددان دانشگاه آکسفورد اخیراً پیش‌بینی کرد که فقط در امارات متحده عربی، بیش از ۹۰۰ هزار فرصت شغلی از دست خواهد رفت که ۸۳۵ هزار تا از آنها را نیروهای خارجی پر کرده بودند. در عربستان سعودی این رقم ۱.۵ میلیون نفر است. این وضعیت، نیروهای کار در مشاغل مختلف و با درآمدهای مختلف را تحت تأثیر خود قرار داده است. حتی مثلاً شرکت خطوط هوایی امارات در حال تعدیل گسترده نیروهایش است که بسیاری از آنها اهل هند یا کشورهای همسایه آن بوده‌اند.

هند یکی از کشورهایی است که از بیکار شدن نیروهای خارجی در خاورمیانه ضرر بسیار شدیدی خواهد کرد. بیش از ۸.۵ میلیون هندی در کشورهای حوزه خلیج فارس کار می‌کردند و نیم میلیون نفر از آنها متعلق به یک ایالت یعنی ایالت کرالا در جنوب هند هستند. تقریباً ده درصد از ساکنان کرالا در کشورهای حوزه خلیج فارس کار می‌کردند و حالا بازگشت بیکاران به این ایالت، خطر بزرگی برای اقتصاد آن به شمار می‌آید. ایرودایا راجان استاد مرکز مطالعات توسعه در کرالا که چند دهه است وضعیت نیروی کار هندی در کشورهای حوزه خلیج فارس را دنبال می‌کند در این خصوص می‌گوید: «هر مهاجری که در کشورهای عربی کار می‌کرد تقریباً مسئولیت تأمین هزینه زندگی چهار تا پنج نفر را در خانواده‌اش در کرالا یا ایالات دیگر هند به عهده داشت. بازگشت این مهاجران به هند وضعیت فاجعه‌باری را در زمینه بیکاری به وجود خواهد آورد و سیاست‌گذاران هند باید به شدت روی حل آن تمرکز کنند.»

در این میان، اسکات لیورمور به وضعیت ناهنجار اشتغال در کشورهای نفتی حوزه خلیج فارس اشاره کرده و می‌گوید: «این کشورها شاید گمان می‌کردند که با اخراج نیروی کار خارجی، مشکل بیکاری شدید را کنترل خواهند کرد. اما این نگاهی کوتاه‌مدت است. خروج نیروهای کار خارجی از این کشورها به معنی به‌هم‌ریختگی در بخش املاک و نیز اجاره‌ها در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس خواهد بود و تأثیر بدی روی خرده‌فروشی و بخش هتلداری و رستوران‌داری نیز خواهد گذاشت.»

برای بسیاری از مهاجران که حالا باید به کشورشان برگردند، امیدها به پیشرفت شغلی کاملاً از بین رفته و آنها حس می‌کنند دوباره باید همه چیز را از اول شروع کنند. این آغاز یک دوره جدید در اقتصاد کشورهای با درآمد کم و متوسط خواهد بود.