از وقتی که جزئیاتی از سند ۱۸ صفحه‌ای همکاری اقتصادی و امنیتی چین و ایران و تزریق ۴۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری به زیرساخت‌های ایران در قبال خرید نفت ارزان توسط چین منتشر شده، برخی پایتخت‌های دنیا از جمله واشینگتن و دهلی نو دچار نگرانی شده‌اند. این همکاری تأمین‌کننده منافع ایران و چین در نوع خودشان است و در عین حال هدف مشترک آنها مبنی بر به‌هم‌زدن نظم آمریکایی‌محور در جهان را تأمین می‌کند. اما چرا در این میان هند ناراحت است؟

از نظر هند که با پاکستان و چین در رقابت شدید نظامی است، همکاری اطلاعاتی و مانورهای احتمالی نظامی مشترک چین و ایران در منطقه ممکن است منافع هند را به خطر بیندازد. از سوی دیگر، هند حضور خودش در آینده پروژه بندر چابهار در اقیانوس هند را نیز در خطر می‌بیند. چابهار دروازه‌ای به اقیانوس هند است و می‌تواند به یک مرکز کشتیرانی سودآور و ایده‌آل منطقه‌ای تبدیل شود. حضور در چابهار همچنین به هند اجازه می‌دهد که بندر گواتر پاکستان را از نزدیک تحت بررسی داشته باشد. توسعه بندر گواتر که در ۹۰ کیلومتری چابهار قرار دارد توسط چینی‌ها انجام گرفته و بخش مهمی از برنامه یک کمربند، یک جاده (جاده ابریشم جدید) چین است و سرمایه‌گذاری زیادی در آن انجام گرفته است. این سرمایه‌گذاری‌ها از سال ۲۰۱۵ شروع شده و بنابر آن، فقط یک میلیارد دلار خرج توسعه گواتر شده است. همچنین میلیاردها دلار دیگر برای احداث زیرساخت‌های مختلف در مسیر راهروی اقتصادی چین و پاکستان اختصاص یافته است. این سرمایه‌گذاری‌های عظیم در پاکستان، باعث شده بود هند به این نتیجه برسد که برای رقابت با گواتر باید در توسعه بندر چابهار حضور چشمگیری داشته باشد. جالب اینجا بود که دولت هند این سرمایه‌گذاری‌ها را محکوم می‌کرد اما هیچ آلترناتیوی هم برای آنها پیشنهاد نمی‌داد. این مسئله نه تنها در مورد پاکستان، بلکه در مورد بنگلادش هم اتفاق افتاد.

حالا خبر بد برای هند این است که ایران به صورت غیررسمی هند را از پروژه ساخت راه آهن در چابهار هم کنار گذاشته است. درواقع حالا که چین و ایران وارد همکاری جدیدی با هم شده‌اند، چین می‌تواند در چابهار نیز تاثیرگذاری داشته باشد. هند به خاطر تحریم‌های آمریکا روندی بسیار آهسته را در زمینه توسعه چابهار در پیش گرفته بود و به نوعی ایران را خسته کرده بود. بنابراین حالا تعجبی ندارد که چین به چابهار نظر داشته باشد.

دهلی نو قادر نبوده شرکت همکار برای انجام فعالیت‌هایش در بندر چابهار پیدا کند چون سرمایه‌گذاران و شرکت‌های مدیریت بنادر از اینکه آمریکا به خاطر تحریم‌ها تنبیه‌شان کند هراس دارند. بنابراین، عدم قطعیت و شفافیت در فعالیت‌های هند در چابهار باعث به خطر افتادن آینده اقتصادی و ژئواستراتژیک آن در منطقه شده است.

نکته دیگر که در ماجرا دخیل است، ناامیدی ایران از خرید نفتش توسط هند است. پیش‌تر، هند به رغم تحریم‌ها به خرید نفت از ایران ادامه داده بود اما بعد از فشارهای دونالد ترامپ، حالا هند این کار را هم نمی‌کند. به گفته لی یو از انستیتو مطالعات بین‌المللی شانگهای، حرکت هند در زمینه عدم خرید نفت از ایران نشانه این بود که دهلی نو آماده است مناسباتش با ایران را فدای حفظ اتحادش با آمریکا کند. نتیجه‌اش این شد که وقتی هند به خاطر درگیری مرزی‌اش با چین در تلاش بود کشورهای دیگر را به اتخاذ موضع ترغیب کند، حمایتی از سمت ایران دریافت نکرد. در عین حال آمریکا هم مثل هند دوست ندارد چین در بندری مانند چابهار حضور داشته باشد یا سرمایه‌گذاری‌های زیاد در ایران انجام داده باشد.

سرد شدن مناسبات بین هند و ایران به ضرر هردوی آنهاست چون منافع اقتصادی و ژئواستراتژیک مشترکی بین آنها وجود دارد که می‌توانست به همکاری گسترده منتهی شود. اما تحولات فعلی در زمانی نامناسب برای هند رخ داده است. هند که در سال‌های اخیر رشد اقتصادی خوبی را تجربه می‌کرد، از پیش از بحران کرونا دچار کاهش رشد شده بود و حالا هم پیش‌بینی شده که کاهش رشدی بین ۵ تا ۱۰ درصد را تجربه کند. این در چهار دهه اخیر بی‌سابقه بوده است.

از سوی دیگر، دهلی نو به عنوان متحد آمریکا چاره‌ای ندارد جز اینکه مناسباتش با این کشور و نیز ایران و چین را متعادل کند و برای این منظور باید به سیاست خارجی چندجانبه متوسل شود. احتمالاً هند باید تا انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در ماه نوامبر منتظر بماند و حرکت‌های بعدی‌اش در قبال ایران را در آن زمان برنامه‌ریزی کند.