ایران علی‌رغم برخورداری از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی، نتوانسته از ظرفیت‌های بالای گردشگری خود به‌عنوان یک عامل مهم اقتصادی استفاده کند. این در حالی است که با توجه به اتکای بیش‌ازحد اقتصاد ایران به صادرات نفت خام و آسیب‌پذیری فراوان آن در اثر تغییرات قیمت نفت و سایر شوک‌های اقتصادی و غیراقتصادی، توسعه صنعت گردشگری می‌تواند تا حدی شکنندگی اقتصاد کشور بکاهد و سیاست‌گذاران اقتصادی را در فائق آمدن بر مشکلات جاری، از قبیل کمبود درآمدهای ارزی، پایین بودن صادرات غیرنفتی و مشکل بیکاری یاری کند. مرکز پژوهش‌های اتاق ایران در گزارشی وضعیت اقتصاد گردشگری ایران را موردبررسی قرار داده است.

طبق این گزارش و براساس آخرین گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری در سال 2019 سفر و گردشگری باارزش افزوده 32.3 میلیارد دلار، سهمی معادل 6.8 درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده است. میزان اشتغال ایجادشده توسط سفر و گردشگری در این سال هم حدود 1.7 میلیون شغل بوده است که این رقم سهمی بیش از 7.3 درصد از کل اشتغال کشور را تشکیل می‌دهد.

میزان کمک مستقیم گردشگری به تولید ناخالص داخلی کشور برابر با 11.79 میلیارد دلار (2.48 درصد از تولید ناخالص داخلی) بوده است. در این سال، سفر و گردشگری به‌طور مستقیم 569 هزار و 970 شغل در ایران ایجاد کرده است که این میزان اشتغال سهمی معادل 4.21 درصد از کل اشتغال کشور را پوشش داده است.

علاوه بر این میزان سرمایه‌گذاری در بخش سفر و گردشگری در ایران در سال 2019 برابر با 3.11 میلیارد دلار معادل 3.9 درصد از سرمایه‌گذاری کل بوده است.

در سال 2019، ایران 6.26 میلیارد دلار صادرات بازدیدکننده (بازدیدکننده خارجی) جذب کرده است که این رقم در حدود 8.02 درصد از کل صادرات کشور را تشکیل داده است.

طبق این گزارش اگر مخارج سفر (پولی که گردشگران در کشور میزبان باید خرج کنند) را برحسب نوع مسافر (داخلی یا بین‌المللی) در نظر بگیریم در سال 2019، گردشگران داخلی 75 درصد و در مقابل گردشگران بین‌المللی (مسافران ورودی) تنها 25 درصد از کل مخارج سفر و گردشگری کشور را به خود اختصاص داده‌اند.

اگر مخارج سفر را برحسب نوع سفر در نظر بگیریم، برآوردهای شورای سفر و گردشگری حاکی از این است که در سال 2019، مخارج سفرهای تفریحی به میزان 24.01 میلیارد دلار و مخارج سفرهای تجاری 1.526 میلیارد دلار بوده است. بر این اساس می‌توان گفت 94 درصد از کل مخارج سفر در کشور متعلق به سفرهای تفریحی و 6 درصد از آن مربوط به سفرهای تجاری بوده است.

*وضعیت ایران در شاخص رقابت‌پذیری سفر و گردشگری چطور است؟

براساس آخرین گزارش مجمع جهانی اقتصاد (2019)، ایران به لحاظ رقابت‌پذیری سفر و گردشگری در بین 140 کشور جهان در جایگاه 89 قرار دارد. هرچند جایگاه ایران در سال 2019 نسبت به سال 2017 چهار پله بهبودیافته، اما کشورمان به لحاظ رقابت‌پذیری در این حوزه با امتیاز 3.5 از 7 همچنان در جایگاه نزدیکی به کشورهای مانند کنیا، اردن و تونس قرار دارد.

بررسی چهار زیرشاخص رقابت‌پذیری سفر و گردشگری نشان می‌دهد در سال 2019، ایران در زیرشاخص «منابع طبیعی و فرهنگی» (57 ام) بهترین و در زیرشاخص «سیاست‌های سفر و گردشگری» (100 ام)، بدترین رتبه را کسب‌وکار کرده است و در جایگاه ضعیفی قرار دارد. در زیر شاخص «توانمندسازی محیط» و «زیرساخت‌ها» نیز به ترتیب 83 امین کشور و 94 امین کشور از میان 140 کشور موردبررسی بوده است.

در سال 2019 نسبت به سال 2017، رتبه ایران در میان رکن‌های 14 گانه شاخص رقابت‌پذیری و گردشگری (به‌جز در 3 رکن) بهبودیافته است.