حمید خم می ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود و پاچه شلوارش را تا نیمه بالا می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ دهد؛ کبودی و سیاهی تمام زانویش را پر کرده است. خون، انگار لخته شده باشد، زیر پوست خشکیده پایش، دایره‏ای ناموزون شکل داده است: «روزی چهل پنجاه بار مسیر ابتدای بازار تا انتها را با گاری می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏روم و می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ آیم تا مشتری گیرم بیاید. الان چند ماه است که درگیر بیماری واریس هستم. شب که به خانه می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏روم تا چند ساعت نمی‏توانم بخوابم چون درد همه پایم را پر می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ کند. به طور متوسط روزی 70 تا 80 هزار تومان درآمد دارم که البته ممکن است بعضی روزها به 150 هزار تومان هم برسد.»

حمید 20 سال پیش از همدان برای کار به تهران آمد. آن زمان 25 سال بیشتر نداشت و حرفه‏ اش خیاطی بود. ابتدا به عنوان شاگرد در یکی از مغازه‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏بازار تهران مشغول به کار شد اما وقتی نتوانست با صاحب‏کار کنار بیاید، تصمیم گرفت مثل پسرعمه‏ اش، یک گاری بخرد و بار جابه‏ جا کند: «پسرعمه‏ ام حدود سه سال قبل از من به تهران آمده بود. همیشه تعریف می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ کرد که گاری چی‏گری می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ کند و درآمد خوبی هم دارد. من اما خیاط بودم و دوست داشتم در تهران برای خودم مغازه‏ای بزنم و درآمد بیشتری کسب کنم. اول از همه به عنوان شاگرد به یک خیاطی رفتم. گفت باید آزمایشی برایم کار کنی. یکی دو ماه در مغازه‏اش ماندم اما دست آخر سر حقوق با هم بحث مان شد و ترجیح دادم از آنجا بیرون بیایم. سرمایه آن‏چنانی نداشتم که برای خودم مغازه اجاره کنم و چرخ خیاطی بخرم برای همین یک گاری خریدم و باربر شدم.» بازار تهران بیش از 15 هزار باربر دارد که توسط شهرداری ثبت نام شده‏ اند اما تعداد واقعی‏ شان چند برابر این عدد است. در بین شان از کودک 11 ساله تا مرد 65 ساله حضور دارد و درآمدشان هم به طور میانگین روزی 100 هزار تومان است. البته این برای زمانی بود که هنوز سایه کرونا بر بازار سنگینی نمی‏ کرد و کسب و کارها رونق داشت.

در ماه‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گذشته بسیاری از کاسبان بازار تهران با کاهش حداقل 50 درصدی فروش روبه‏ رو شده‏ اند و بسیاری از آنها چک‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏برگشتی چند ده میلیون تومانی دارند. شهروندان هم بیشتر ترجیح می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ دهند برای پیشگیری از ابتلا به کرونا، کمتر در محیط‏ هایی مثل بازار حضور پیدا کنند؛ انتخابی که باعث شده خرید کالاهای غیراساسی تا حدودی از سبد خرید آن ها خارج شود و کسب و کارهای وابسته به این ماجرا، ضرر و زیان هنگفتی ببینند. البته شرایط برای حمید و سایر اقشار کم‏درآمد جامعه، پیش از شیوع ویروس کرونا هم چندان تعریفی نداشت: «قبل از عید ماهی 450 هزار تومان اجاره خانه در یکی از محله‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏راه آهن می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دادم اما الان صاحب‏خانه گفته باید 500 هزار تومان رویش بگذاری. یک خانه 70 متری که دو سال پیش می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شد با 90 میلیون تومان خرید، حالا با 100 میلیون تومان هم نمی‏شود رهن کامل کرد. سه فرزند دارم که نوجوان‏اند و هزینه‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏تحصیل و خرد و خوراکشان در ماه چند میلیون تومان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود اما درآمد من بیشتر از 2.5 میلیون تومان نیست. همسرم خیاطی می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کند اما بیشتر از 800 هزار تومان در ماه گیرش نمی‏آید. افزایش قیمت‏ها در ماه‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اخیر باعث شده زندگی ما خیلی سخت‏تر از قبل بگذرد؛ احساس می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کنم هر روز که می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گذرد، فقیرتر می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شویم.»
احساس حمید درست است؛ براساس آخرین گزارش مرکز پژوهش‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏مجلس، متوسط نرخ تورم بلندمدت ایران حدود 20 درصد است که نسبت به نرخ ایده‏آل کشورهای توسعه‏یافته (حدود 2.4 درصد) بیش از 18 درصد فاصله دارد. همین اختلاف باعث شده ایران بعد از کشورهای ونزوئلا، زیمبابوه و آرژانتین در رتبه چهارم بالاترین تورم‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏جهان در سال 2018 قرار بگیرد. از سوی دیگر قیمت عمده اقلام مصرفی طی ماه‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گذشته رشد کرده است. نمونه اخیر آن مرغ است که از ابتدای سال جاری تا اواسط تیرماه امسال حدود 6 هزار تومان گران‏تر شده و به 18 هزار و 500 تومان رسیده است و تولیدکننده‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏این بخش هشدار داده‏اند که اگر نهاده‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دامی با نرخ دولتی به دستشان نرسد، قیمت بالای 20 هزار تومان هم دور از انتظار نخواهد بود. افزایش 30 درصدی قیمت این ماده غذایی در کمتر از چهار ماه باعث حذف آن از سفره دهک‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کم‏درآمد جامعه شده است. داود در بخش خدمات یک شرکت خصوصی در تهران کار می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ کند و ماهانه حدود یک میلیون و 700 هزار تومان حقوق می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ گیرد. او دو فرزند خردسال دارد و ماهانه 650 هزار تومان اجاره خانه می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ دهد.

شرایط مالی داود طوری است که شب‏ ها برای رسیدن به آخرین مینی‏ بوسی که به ورامین می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏رود، مسیر کار تا ایستگاه مترو را می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ دود چون اگر 10 دقیقه دیرتر برسد، مجبور می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ شود تاکسی سوار شود و آن‏ موقع باید حدود 2 هزار و 500 تومان بیشتر کرایه بدهد: «دو پسر دارم که 2 و 6 ساله هستند. هزینه‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏پوشک بچه یک طرف، پول مورد نیاز برای تامین مواد غذایی هم طرف دیگر. همسرم می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ گوید هرطور شده باید برای بچه‏ ها گوشت مرغ تهیه کنیم چون آن ها در حال رشد هستند و ممکن است آسیب ببینند. قبل از اینکه قیمت مرغ گران شود، هر کیلوگرم از آن را حدود 12 هزار و 500 تومان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ خریدم. ماهی دو مرغ می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ خریدم که همسرم آن را طوری تقسیم می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ کرد که تا آخر ماه برایمان بماند. هفته‏ ای دو سه بار با برنج و سیب‏ زمینی می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ پخت و بیشتر هم بچه‏ ها می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ خوردند.» عرق از شیار پیشانی داود به پایین می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ لغزد، آن را با آستین پیراهنش پاک می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ کند و نفس عمیقی می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ گیرد: «صاحب‏کار من میلیاردر است. ماشینش در همین پارکینگ است. حداقل یک میلیارد تومان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ارزد اما وقتی نوبت به حقوق من و امثال من می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏رسد، دست و بالش می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏لرزد. آخر یک میلیون و 700 هزار تومان در این دوره و زمانه کجای کار آدم را می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گیرد؟ در هفته‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اخیر که قیمت مرغ گران شده، نتوانسته‏ام مثل سابق خرید کنم و من و خانواده‏ام مجبور شده‏ایم به جای مرغ، سیب زمینی پخته بخوریم. من صبح‏ها ساعت 5 از خواب بیدار می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شوم تا 7 صبح سر کارم باشم. شب‏ها هم ساعت 7 مرخص می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شوم. حداقل باید ماهی 4 میلیون تومان درآمد داشته باشم که بتوانم هزینه‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏زندگی‏ام را بدهم اما به زور به دو میلیون تومان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏رسانم.»
آمارهای رسمی نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد خط فقر متوسط کشوری برای خانوارهای چهارنفره در سال 98 حدود 2 میلیون تومان بوده است. این عدد برای تهران حدود 4.5 میلیون تومان برآورد شده است بنابراین همه خانوارهایی که کمتر از این رقم در تهران درآمد داشته باشند در تامین حداقل‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏زندگی دچار مشکل‏اند. این موضوع را باید کنار کاهش 30 درصدی قدرت خرید مردم در سال گذشته به نسبت سال 91 قرار داد که نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد گرانی افسارگسیخته و کاهش ارزش پول ملی چه شرایطی برای اقشار مختلف جامعه پدید آورده است. آمارها می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گوید در ایران حدود 15 میلیون کارگر وجود دارد که با بعد 3.2 نفری خانوارهای ایران، جمعیتی بالغ بر 45 میلیون نفر می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود. حداقل دستمزد کارگران در سال جاری تقریبا یک میلیون و 800 هزار تومان است که نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد چه جمعیت بزرگی درگیر خط فقر هستند. سفره زندگی این قشر همیشه کوچک بوده است اما طی سال گذشته کوچک‏تر هم شده است؛ مرکز پژوهش‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏مجلس در گزارشی گفته که تورم نقطه به نقطه خوراکی‏ها و آشامی دنی‏ ها در سال 98 حدود 85.3 درصد بوده است.

از آنجا که خوراکی‏ ها سهم بالایی در سبد غذایی تهی‏دستان دارند، بنابراین می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توان نتیجه گرفت که وضعیت معیشتی آنها به مراتب بدتر از گذشته شده است. البته ماجرا فقط مربوط به اقشار کم‏درآمد جامعه نیست؛ آخرین گزارش مرکز آمار می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ گوید در سال 97 دهک‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اول تا سوم با کسری درآمد مواجه بوده‏اند و دهک‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏چهارم تا ششم هم درآمد آن‏چنانی برای پس‏انداز نداشته ‏اند. به دلیل ادامه بحران‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اقتصادی در سال 98 و 99، قابل پیش‏بینی است که این روند تداوم داشته باشد و حتی باعث ریزش بخش قابل توجهی از اقشار متوسط به دهک ‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏پایینی شود.
سعید و همسرش به تازگی ازدواج کرده‏ اند. آنها در نزدیکی میدان انقلاب تهران زندگی می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ کنند و برای یک زیرزمین 45 متری، حدود 45 میلیون تومان رهن با اجاره ماهیانه 2.5 میلیون تومان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ دهند. سعید در یک اداره خصوصی کارمند است و ماهانه 4.5 میلیون تومان حقوق می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ گیرد و همسرش هم معلم مهد کودک است و تقریبا 1.5 میلیون تومان در ماه درآمد دارد. مجموع درآمد ماهانه این زوج شش میلیون تومان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ شود اما می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ گویند به نیمه ماه نرسیده، جیبشان خالی است: «من ماهی 2.5 میلیون تومان اجاره می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ دهم. دو هفته پیش (اوایل تیرماه 99) می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ خواستیم برای کمتر شدن اجاره‏مان به محله‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏پایین‏ تر برویم اما آن‏چنان فرقی نداشت. مثلا به نواب رفتیم، آنجا هم خانه 80 متری را داده بود 50 میلیون تومان رهن، ماهی 3 میلیون تومان اجاره. یا مثلا به محله بهارستان رفتیم، آنجا هم یک خانه 65 متری را 100 میلیون تومان رهن با ماهیانه یک میلیون و 800 هزار تومان اجاره گذاشته بود. ترجیح دادیم همین منطقه انقلاب که آشناتر هستیم بمانیم. من ماهیانه یک میلیون تومان قسط وام ازدواج خودم و همسرم را می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهم. دو میلیون تومان هم قسط یک وام دیگر را می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهم که با اجاره خانه روی هم 5 میلیون و 500 هزار تومان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود. یعنی من و همسرم باید با یک میلیون تومان تا آخر ماه سر کنیم؛ چطوری؟»
براساس آخرین گزارش مرکز آمار، نرخ تورم خردادماه 99 حدود 28 درصد بوده که البته نسبت به ماه قبل از آن افت 2 درصدی داشته است. این رقم، گزارش یک مرجع رسمی است که بسیاری از کارشناسان اقتصادی نسبت به آن با تردید نگاه می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کنند چون معتقدند وقتی رشد اقتصادی منفی است و بیکاری نیز رو به افزایش است، چطور ممکن است نرخ تورم کاهش پیدا کند؟ آن هم وقتی قیمت کالاهای ضروری در یک ماه ثابت نیست. مردم کوچه و بازار می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گویند گرانی بیش از هر عامل دیگری زندگی آنها را تحت فشار قرار داده است. نتیجه کوچک شدن سفره‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏مردم، فقر است که نه‏تنها از نظر مادی بلکه از نظر فکری نیز جامعه را به انحطاط می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کشاند. پژوهش‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏بین‏المللی ثابت کرده است که دایره تفکر فقرا در مقایسه با شهروندانی که در رفاه بیشتری زندگی می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کنند، وسعت کمتری دارد و آنها کمتر می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانند به اهداف بلند و توسعه‏یافته فکر کنند.