فرودگاه جدید لواندا پایتخت آنگولا قرار بود نمادی از توسعه این کشور نفتی و خاتمه درگیری‌های سیاسی در آن باشد. اما از سال ۲۰۱۲ تاکنون فرودگاه دارد خاک می‌خورد و افتتاحش دائم به تعویق می‌افتد. گفته می‌شود بین ۳ تا ۹ میلیارد دلار بدهی به چینی‌ها از بابت ساخت آن بالا آمده. اما این فقط یکی از پروژه‌های عظیمی است که اقتصادهای آفریقایی را در یک دهه اخیر گرفتار کرده‌ند. در همین آنگولا حتی یک شهر اقماری در نزدیکی پایتخت از صفر ساخته شد تا پذیرای سیل عظیم جمعیت و کسب و کار باشد اما آن هم درنهایت به حال خودش رها شد. این علاقه شدید به ساخت و ساز در کشورهای دیگر آفریقایی هم دیده شده و ۶۰۰ میلیارد دلار وامی که برای تحقق آنها گرفته شده، در تاریخ آفریقا بی‌سابقه بوده است.

تا پیش از بحران کرونا به نظر می‌رسید که برخی کشورهای آفریقایی در بازپرداخت این وام مشکل داشته باشند. اما وقتی بحران کرونا باعث تعطیلی کسب و کارها و دولت‌ها شد - آن هم در شرایطی که قیمت نفت به‌شدت کاهش یافته بود- امید به تحقق تعهدات تقریباً از بین رفت. حتی به نظر می‌رسد که سال‌ها تلاش کشورهای آفریقایی برای تقویت اقتصادهایشان و مقابله با فقر دارد به خط پایان ناامیدکننده‌ای می‌رسد. بر اساس پیش‌بینی بانک جهانی، بعد از ۲۵ سال رشد حالا این منطقه در شرایطی قرار دارد که کاهش رشد ۲.۸ درصدی را تجربه خواهد کرد. ترکیب بحران کرونا و بدهی‌ها حالا دارد به ریسک‌های بسیار بزرگ منجر می‌شود.

این در حالی است که بانک جهانی قبل از بحران کرونا نیز راجع به بحران بدهی کشورهای آفریقایی هشدار داده بود. حالا به نظر می‌رسد که بحران بدهی‌های آفریقا دارد به یک مسئله جهانی بدل می‌شود چون سرمایه‌گذاران خارجی و به ویژه چینی‌ها از وام‌دادن به کشورهای آفریقایی اهداف مختلفی مثل افزایش نفوذ خود را دنبال می‌کرده‌اند. درست است که اقتصادهای بزرگ آفریقایی موفق شدند در این مدت فقر را به پایین‌ترین سطح خود در دهه‌های اخیر برسانند، اما خارجی‌ها نیز از بازار آفریقا سود زیادی برده‌اند و قصد داشته‌اند این روند را ادامه بدهند. حالا بر اساس پیش‌بینی‌های سازمان ملل متحد، بحران کرونا باعث خواهد شد ۲۹ میلیون نفرِ دیگر به ۴۰۰ میلیون نفری که در آفریقا در فقر شدید زندگی می‌کردند بپیوندند.

بحران بدهی در آفریقا قبلاً هم رخ داده است. کشورهای آفریقایی که از دهه ۱۹۶۰ به بعد استقلال خود را به دست آورده بودند و کم کم در حال هزینه‌کردن برای زیرساخت‌ها و برنامه‌های رفاه اجتماعی بودند، در دهه ۱۹۹۰ خود را در میانه بحران بدهی شدیدی یافتند. در سال ۲۰۰۵ کشورهای ثروتمند و نهادهای مالی جهان راضی شدند که صد میلیارد دلار وام برای حل این مشکل ارائه بدهند اما هزینه آن برای منطقه بسیار بالا بود. ارزش واحد پول بسیاری از کشورهای آفریقایی سقوط کرد و به تورم شدید انجامید؛ به طوری که چاره‌ای جز برنامه‌های ریاضت اقتصادی و کاهش شدید هزینه در زمینه برنامه‌های اجتماعی وجود نداشت.

در این میان، برخی صاحب‌نظران می‌گویند اوضاع امروز آفریقا بیشتر از آن‌که به خود آفریقا شبیه باشد، به آمریکای لاتین در دهه ۱۹۸۰ شباهت دارد. در آن زمان و با سرازیر شدن دلارهای نفتی، وضعیت اقتصادی آمریکای لاتین عوض شد اما این تغییر اصلاً بی‌هزینه نبود و بدهی‌های زیادی از بابتش به بانک‌های خارجی به بار آمد که سال‌ها جلوی رشد را گرفت. به همین خاطر است که پیش‌بینی شده رشد اقتصادی آفریقا هم متوقف خواهد شد. البته بانک جهانی نظرش به این اندازه بدبینانه نیست. کارمن راینهارت اقتصاددان ارشد بانک جهانی پیش‌بینی کرده که احیای اقتصادهای آفریقا به کندی و همراه با تنش بسیار صورت خواهد گرفت. علتش این است که مذاکره با وام‌دهندگان برای گرفتن وقت بیشتر برای بازپرداخت معمولاً سال‌ها طول می‌کشد و حالا که بحران کرونا پیش آمده، وضع حتی دشوارتر است.

بر اساس پیش‌بینی‌ها، وضع کشورهایی که اقتصادشان بر فروش یک کالای خاص تمرکز زیادی دارد، بدتر خواهد بود. مثلاً ۷۰ درصد تبادل ارزی زامبیا از صادرات مس است و این باعث شده بدهی خارجی دولت به‌شدت بالا برود. همچنین آنگولا که دومین تولیدکننده بزرگ نفت در آفریقاست امسال باید بدهی‌هایی را که حتی از کل درآمدش بیشتر شده‌اند پس بدهد. عقب‌انداختن بازپرداخت بدهی‌ها تا حدی مورد قبول قرار گرفته اما به‌شدت به رتبه اعتباری کشورهای آفریقایی ضربه زده است و اوضاع احتمالاً بدتر هم خواهد شد. در این میان، به نظر می‌رسد مذاکرات با چین که بخش زیادی از وام‌ها را به کشورهای آفریقایی داده بود از همه دشوارتر است و در صورت حصول توافق، چین احتمالاً کنترل برخی بنادر یا معادن آفریقایی را در ازای تعویق بازپرداخت بدهی‌های آفریقایی به دست خواهد گرفت. در مورد سایر وام‌دهندگان نیز هنوز همه‌چیز در هاله‌ای از ابهام است.