آلودگی هوا یکی از ابعاد آلودگی‌های زیست‌محیطی را تشکیل می‌دهد. اراک به‌عنوان قطب صنعتی در کشور مطرح است که با جادادن صنعت‌های بزرگ و همچنین کارگاه‌های وابسته کوچک نقش بسزایی در صنعت کشور دارد. این صنایع کوچک و بزرگ در کنار دیگر عوامل آلوده‌کننده هوا قرار گرفته و باعث آلودگی هوای این کلانشهر شده‌اند. سید محسن سجادیان، اکرم نشاط و احمد فتاحی اردکانی در پژوهشی که نتایج آن را با عنوان «بررسی اقتصادی امکان بهبود کیفیت هوا در کلانشهر اراک» در شماره تابستان 1399 در فصلنامه «تحقیقات اقتصاد کشاورزی» منتشر کرده‌اند به این وضوع پرداخته‌اند. هدف از این پژوهش برآورد ارزش اقتصادی بهبود هوای کلانشهر اراک است. در این پژوهش ارزش اقتصادی هوای پاک و نیز ارزش نصب دستگاه تصفیه هوای شهری برآورد شده است. آمار و داده‌های مورد نیاز با استفاده از تکمیل 547 پرسش نامه در کلانشهر اراک در فصل بهار و تابستان 1396 ، به روش نمونه‌گیری تصادفی ساده گردآوری شد. تمایل به پرداخت هر شهروند اراکی برای بهبود کیفیت هوا 190 هزار و 969 ریال در ماه و برای نصب دستگاه تصفیه هوا 126 هزار و 950 ریال در ماه برآورد شد. بدین ترتیب، با نصب دستگاه تصفیه هوا در کلانشهر اراک یک میلیون و 2 هزار و 888 ریال ارزش خالص اقتصادی در سال به دست خواهد آمد. بنابراین در سرمایه‌گذاری‌ها و تصمیم‌های لازم از جانب سیاستگذاران در جهت بهبود کیفیت هوا، لزوم توجه به این ارزش اقتصادی، ضروری به نظر می‌رسد.
***
در جهان مسئله آلودگی از مهم‌ترین و حادترین مشکلات تمدن انسانی است و نقش انسان در آن بسیار چشمگیر است. تجربه توسعه اقتصادی در کشورهای گوناگون نشان‌دهنده این است که همگام با روند رشد جمعیت و گسترش شهرنشینی، کیفیت و کمیت منابع زیست‌محیطی نزول یافته است. آلودگی هوا، باران‌های اسیدی، تخریب جنگل‌ها، فرسایش خاک و آلودگی آب‌های سطحی و زیرزمینی از تبعات افزایش جمعیت و توسعه اقتصادی در کشورهای توسعه‌یافته است. مقدار انتشار آلاینده‌های هوا در بسیاری از شهرها از جمله تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، کرج، اراک و اهواز به سطح خطرناکی رسیده است که در بین بخش‌های گوناگون آلوده‌کننده هوا، بخش‌های حمل‌ونقل و صنعت به‌ترتیب مهم‌ترین بخش‌های آلوده‌کننده هوا هستند. آلودگی هوا به‌دلیل افزایش امراض تنفسی، قلبی، ریوی، برونشیت مزمن، حساسیت‌های چشمی و غیره، می‌تواند منجر به کاهش ظرفیت تولیدی انسان، کاهش طول عمر و در نهایت، کاهش تولید ملی شود. همچنین می‌تواند بر زیبایی محیط‌زیست، نور خورشید، درجه حرارت هوا، ارزش منازل و... اثرات سوء بگذارد.
رهیافت‌های ارزش‌گذاری پولی منابع زیست‌محیطی از جمله هزینه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی ناشی از آلودگی هوا عبارتند از روش واکنش مقداری، روش هزینه جایگزین، روش هزینه ـ فرصت ازدست‌رفته، روش قیمت‌گذاری هدانیک و روش ارزیابی مشروط، که به‌دلیل غیربازاری بودن کالای مورد بررسی نمی‌توان از روش قیمت تعادلی (برخورد منحنی عرضه و تقاضا( برای تعیین ارزش آن استفاده کرد. برای بهبود کیفیت هوا یا کاهش آلودگی هوای شهر، هر شهروند تمایل به پرداختی دارد که از روش ارزشیابی مشروط برای به دست آوردن این ارزش استفاده شده است.
استان مرکزی که دو درصد خاک کشور را اشغال کرده است، طی دو دهه گذشته چهره‌ای صنعتی به خود گرفته و به‌عنوان پایتخت صنعتی ایران تقریباً در مرکز ایران قرار دارد. استان مرکزی با راه‌اندازی طرح‌های صنعت نفت و پتروشیمی به یکی از بزرگ‌ترین مراکز صنایع استراتژیک کشور تبدیل شده است. کلانشهر اراک با جمعیتی برابر با 526 هزار و 182 نفر قطب جمعیتی استان مرکزی و چهاردهمین شهر پرجمعیت ایران است و هم‌اکنون یکی از مراکز صنعتی ایران محسوب می‌شود که از لحاظ گوناگونی محصولات صنعتی، نخستین و از لحاظ وجود صنایع مادر، دومین و به‌طورکلی چهارمین قطب صنعتی کشور به شمار می‌رود. این شهر به‌واسطه وجود صنایع مادر، تولید 80 درصد تجهیزات انرژی کشور، وجود بزرگ‌ترین کارخانه تولیدکننده آلومینیوم کشور و وجود بزرگ‌ترین معدن سدیم سولفات کشور لقب پایتخت صنعتی ایران را به خود اختصاص داده است و به همین دلیل یکی از آلوده‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای ایران بشمار می‌رود. آلودگی سایر شهرهای کشور بیشتر براثر حمل‌ونقل است، اما در اراک آلودگی صنعتی پیشتازی می‌کند و برخی گازها و ترکیبات زیان‌آور موجود، فقط در اراک مشاهده می‌شود. این شهر به‌دلیل همجواری با تالاب میقان و محاط بودن توسط ارتفاعات از سه جانب و استقرار بیش از 1200 واحد صنعتی، بسیار مساعد آلودگی هوا است؛ امری که در کنار توسعه ناموزون شهری، رشد جمعیت در دهه‌های اخیر و وجود بنگاه‌های اقتصادی بزرگ که از سال 1340 به بعد هم زمان با دوره توسعه صنعتی در کشور به‌طور ناهمگن و نامتوازن بدون توجه به جنبه‌های زیست‌محیطی استقرار یافته‌اند، منجر به قرارگیری کلان‏شهر اراک به‌عنوان هشتمین شهر آلوده کشور شده است.
اراک در بسیاری از روزهای سال، دچار بحران آلودگی هوا است. البته در بیشتر شهرهای بزرگ دنیا آلودگی هوا وجود دارد و از آن به‌عنوان یک مشکل نام برده می‌شود، ولی کمتر شهرهایی هستند که در آن‌ها این مشکل تبدیل به بحران شود. بحران اصولاً به حالتی اطلاق می‌شود که یک مشکل به‌اندازه‌ای بزرگ می‌شود که انجام امور روزمره را مختل می‌سازد و سازمان‌هایی که به‌طور معمول مسئولیت مقابله با آن را دارند به‌تنهایی از عهده حل آن بر نمی‌آیند. وضعیت آلودگی هوای اراک اکنون بر مبنای همین تعریف ساده، وضعیتی بحرانی پیدا کرده است.
هدف این پژوهش برآورد مقدار تمایل به پرداخت مردم برای بهبود کیفیت هوا در اراک است زیرا نوعی از مطالعاتی که می‌تواند در جهت شناخت بیشتر مردم و مسئولان کمک کند، روش‌های اندازه‌گیری ارزش‌های زیست‌محیطی است. این پژوهش کاربردهای زیادی می‌تواند داشته باشد از جمله اینکه می‌تواند به مسئولان محیط‌زیست کشور ازجمله شهر اراک، شهرداری اراک و سازمان حمل‌ونقل و ترافیک شهری کمک کند تا بهتر و مؤثرتر با مسئله آلودگی برخورد کنند. همچنین، هنگامی که مسئولان بدانند مردم چقدر حاضر به همکاری در راستای کاهش آلودگی هوا هستند، بهتر می‌توانند در این زمینه تصمیم‌گیری کنند. از آنجا که کالاهای زیست‌محیطی مثل کیفیت آب، کیفیت محیط‌زیست و نیز کیفیت هوا کالای غیربازاری هستند و بازاری وجود ندارد که بتوان این کالاها را در آنجا مبادله کرد و ارزش آن‌ها را از راه رفتارهای بازاری به دست آورد، برای تعیین ارزش آن از بازار فرضی و روش ترجیحات بیان‌شده استفاده می‌شود.
در این مطالعه از روش دوگانه دوبعدی برای استخراج تمایل به پرداخت افراد استفاده شده است. در روش دوگانه دوبعدی متداول است که از یک پیشنهاد اولیه با قیمت آغازین، شروع می‌کنند تا مشخص شود آیا پاسخ‌دهنده آن را می‌پذیرد یا نه. اگر او همین ابتدا موافقت کند، آن‌گاه فرایند مکرری آغاز می‌شود که به‌تدریج قیمت پایه افزایش می‌یابد تا اینکه آن شخص بیان کند که مایل به پرداخت مبلغ اضافی نیست. آخرین رقم پیشنهادی به‌وسیله پاسخ‌دهنده، بیشترین میل به پرداخت او است. مزیت اصلی این روش آن است که می‌توان مقدار ارزش بیشترین تمایل به پرداخت را از داده‌های به‌دست‌آمده از این روش تعیین کرد. این روش روشی سازگار به‌لحاظ انگیزه است. مشکل اصلی این تکنیک آن است که نیازمند اندازه نمونه بزرگ‌تر، روش‌های اقتصادسنجی پیشرفته و غیره است که هزینه بررسی را افزایش می‌دهد.

دستاوردهای پژوهش: جریمه‌های سخت برای صنایع آلوده
یکی از ابزارهای استاندارد و انعطاف‌پذیر برای اندازه‌گیری ارزش‌های مصرفی و غیرمصرفی منابع زیست‌محیطی، روش ارزش‌گذاری مشروط است که از دسته ترجیحات بیان شده است. در ارزش‌گذاری مشروط تمایل به پرداخت افراد برای حفظ یا تغییری مثبت در وضع موجود یا تمایل به دریافت آن‌ها برای جبران از دست دادن یک منفعت زیست‌محیطی مورد بررسی قرار می‌گیرد. در این روش، به‌گونه مستقیم با افراد در مورد مقدار مبلغی که تمایل به پرداخت برای استفاده یا حفاظت از کالاهای طبیعی دارند سؤال می‌شود که این مبلغ نشان‌دهنده ارزشی است که افراد برای آن کالای طبیعی تعیین می‌کنند. آمار و داده‌های موردنیاز از راه توزیع بیش از 554 پرسشنامه در بین شهروندان شهرستان اراک در فصل بهار و تابستان سال 1396 به دست آمد. در بخش نخست پرسشنامه، داده‌های مربوط به ویژگی‌های شخصی، اجتماعی و اقتصادی فرد پاسخگو و در بخش دوم، پرسش‌های مربوط به تمایل به پرداخت افراد مطرح شد. در قسمتی از مطالعه به بررسی اهمیت برخی عوامل در افزایش تمایل به پرداخت افراد پرداخته شده است که با عنوان دو شاخص توسعه‌ای و اهمیت زیست‌محیطی مورد بررسی قرار گرفته اند. بررسی سؤالاتی در مورد حفظ منابع برای نسل‌های آینده و اینکه نباید برنامه‌های توسعه‌ای ایران که به محیط‌زیست خسارت وارد می‌کنند انجام گیرند که با عنوان شاخص توسعه‌ای وارد مدل شد. همچنین سؤال درباره اینکه محیط‌زیست تا چه اندازه برای شهروندان اهمیت دارد، با عنوان شاخص اهمیت زیست‌محیطی وارد مدل شد. در این مطالعه، برای اولین بار در ایران افزون بر محاسبه تمایل به پرداخت افراد برای بهبود کیفیت هوای کلانشهر اراک، متوسط تمایل به پرداخت خانوارهای اراکی برای نصب دستگاه تصفیه هوای شهری نیز محاسبه شد که نشان‌دهنده این است که افراد جامعه از راهکار استقرار دستگاه تصفیه هوای شهری برای بهبود کیفیت هوای کلانشهر اراک استقبال کرده‌اند. با توجه به ارزش به‌دست‌آمده برای نصب دستگاه تصفیه هوا، پیشنهاد می‌شود سرمایه‌گذاری در جهت خرید و نصب دستگاه تصفیه هوا در شهر انجام گیرد. با توجه به ارزش به‌دست‌آمده برای بهبود هوا، پیشنهاد می‌شود مقدار آلودگی به‌وسیله هریک از آلاینده‌ها مشخص شود و اگر مقدار آلودگی که ایجاد کرده‌اند، بیشتر از حد مجاز بود، جریمه نقدی شوند. و همچنین برای کاهش آلودگی در سطح شهر، تمامی صنایع فعلی ملزم به ارزیابی زیست‌محیطی شوند تا بیش از حد آلودگی وارد محیط نکنند و نیز مقدار خروجی گازهای تک‌تک صنایع اندازه‌گیری شود و صنایع ملزم شوند معادل مقدار آلودگی خود فضای سبز جدید ایجاد کنند.