توجه به اقتصاد دیجیتال و توسعه محتوای دیجیتال اگرچه از قدمت قابل‌توجهی برخوردار است اما بحران کرونا ضرورت توجه به این بخش از اقتصاد را دوچندان کرده است. ازاین‌رو تولید محتوا ابعاد جدی‌تری به خود گرفته و مسئولان هم متوجه شده‌اند که دیگر محتوای دیجیتال، موضوعی فرعی و در حاشیه نیست، بلکه باید در صدر توجه قرار گیرد. انجمن ناشران دیجیتال نیز در همین راستا شکل‌گرفته است. انجمنی متشکل از فعالان حوزه نشر دیجیتال که بیش از یک دهه است به عضویت اتاق بازرگانی درآمده‌اند و توانسته‌اند تشکل مربوط به خود را ثبت کنند.

قانون حمایت از پدیدآورندگان نرم‌افزار در سال 79 به تصویب مجلس رسید و در اواخر دولت آقای خاتمی آیین‌نامه اجرایی آن ایجاد شد. بعد از تصویب آیین‌نامه‌ها، بخشی از آن قانون دولت را موظف می‌کرد که نسبت به ثبت نرم‌افزارهای تولیدی اقدام کند. در آن زمان 2 مجموعه موظف شدند تا این قانون و مصوبات را پیگیری کنند: یکی شورای عالی انفورماتیک که آن زمان مسئولیت ثبت فنی نرم‌افزار را برعهده گرفت و دوم وزارت ارشاد که قرار شد مسئولیت بررسی و تحلیل محتوا را تأیید کند و آن را بر عهده بگیرد. بر این اساس در سال‌های 84 و 85 مجموعه مرکز فناوری اطلاعات و رسانه‌های دیجیتال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تأسیس شد و قرار بر این شد که این بخش از آیین‌نامه اجرایی قانون مذکور را به اجرا درآورد.

 در این میان از ابتدای دهه 70 عده‌ای تحت عنوان ناشران دیجیتال فعالیت می‌کردند؛ به عبارتی تولید محتوای دیجیتال در زمینه‌های مختلف فرهنگی، ادبی، تاریخی، مذهبی، گردشگری و یا حتی آموزشی و بازی‌های رایانه‌ای در آن زمان انجام‌شده است. این گروه حتی در نمایشگاه کتاب نیز از کتاب‌های کاغذی جدا شدند. در همان سال‌ها نمایشگاه رسانه‌های دیجیتال تأسیس شد؛ ولی فعالان این حوزه تحت عنوان یک تشکل فعالیت نمی‌کردند، بلکه فعالیت‌هایشان ذیل شرکت‌های شخصی بود. پس از مدتی عده‌ای از فعالان این حوزه، مجموعه‌ای را ذیل ناشران کتاب به‌عنوان کمیته ناشران الکترونیک تأسیس کردند. آنها در نظر داشتند که تعدادشان را به 300 نفر برسانند تا بتوانند تشکلی به‌عنوان زیرمجموعه ارشاد تحت عنوان ناشران الکترونیک به وجود آورند.

ناشران دیجیتال در اتاق بازرگانی

برخی از فعالان اقتصادی که در این حوزه فعالیت داشتند بر این باور بودند که وزارت ارشاد تنها در بخش فرهنگ‌سازی و متولی‌گری می‌تواند بر محتوای تولیدشده نظارت داشته باشد و در مباحث اقتصادی چندان سررشته‌ای ندارد. ازاین‌رو تصمیم بر آن شد که در حوزه اقتصادی، نشر دیجیتال در اتاق بازرگانی صاحب تشکلی منسجم شود. البته این موضوع با مقاومت‌هایی از سوی وزارت ارشاد وقت روبه‌رو شد. آنها اعتقاد داشتند که اتاق بازرگانی نباید در این حوزه وارد شود. این در حالی است که به گفته محمدرضا طلایی، رئیس هیئت‌مدیره انجمن ناشران دیجیتال، اتاق بازرگانی تنها در ابعاد اقتصادی نشر دیجیتال وارد شد نه در سیاست‌گذاری و مباحث نظارتی. او می‌گوید: قصد ما این بود که به‌عنوان اولین گام، مجموعه‌هایی که از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مجوز فعالیت‌های شرکتی یا مؤسسات فرهنگی اخذ می‌کنند، در حوزه اقتصادی نیز بتوانند مجوز دریافت کنند.

اما حضور ناشران دیجیتال در اتاق بازرگانی با مخالفت از سوی مدیران وقت روبه‌رو نشد. طلایی عنوان می‌کند: ما با تهیه یک پروپزال توانستیم توجه بخش خصوصی را به ابعاد اقتصادی نشر دیجیتال جلب کنیم. درواقع توضیح دادیم که این بخش تا چه اندازه می‌تواند به توسعه اقتصادی کمک کند. بنابراین در نیمه دوم دهه 80 تشکلی تحت عنوان انجمن ناشران دیجیتال تأسیس شد.

آغاز عصر اقتصادی نشر دیجیتال

نگاه اقتصادی به نشر دیجیتال با راه‌اندازی این تشکل در اتاق بازرگانی، دوره جدیدی را تجربه کرد. اعضای تشکل مذکور سعی کردند تا ضمن توسعه فرهنگ ایرانی و اسلامی، این بخش را به بخشی پول‌ساز تبدیل کنند تا حضور در حوزه نشر دیجیتال برای سایرین نیز جذاب شود. این در حالی است که وزارت ارشاد تنها بر محتواهای تولیدشده تمرکز کرده بود و تمایلی به ورود به بخش اقتصادی نداشت. البته به گفته رئیس انجمن ناشران دیجیتال، در آن زمان محتوای زیادی تولید شد و با حمایت‌هایی که از سوی وزارت ارشاد صورت گرفت، محصولات فاخری در بخش‌های مختلف وارد بازار شد. بیش از 100 ناشر دیجیتال در آن دوره فعال و گردش مالی و اشتغال خوبی را به وجود آورده بودند تا جایی که فعالان نشر دیجیتال توانستند در حوزه‌های اقتصادی و در صادرات این بخش هم کارنامه خوبی از خود به‌جای بگذارند.

طلایی دراین‌باره عنوان می‌کند: به خاطر دارم در آن زمان شرکت‌های زیادی می‌آمدند تا بسته‌های نرم‌افزاری محتوایی را به ایرانیان خارج از کشور عرضه کنند. اما مشکلی که به آن برخوردیم این بود که ما عملاً شرکت بودیم و بر اساس قوانین آن زمان باید مؤسسه فرهنگی دیجیتال را در کنار شرکت‌هایمان به وجود می‌آوردیم تا بتوانیم از وزارت ارشاد مجوز فعالیت بگیریم و محصولاتمان را هم بر اساس آن مؤسسه فرهنگی ثبت کنیم.

مشکل دریافت کارت بازرگانی

با ایجاد انجمن ناشران دیجیتال، دریافت کارت عضویت اتاق بازرگانی با مشکل روبه‌رو شد، چراکه مؤسسات فرهنگی دیجیتال یا مؤسسات غیرتجاری، نمی‌توانستند کارت عضویت اتاق را دریافت کنند. این چالش به دلیل خلأ قانونی ایجادشده بود و سال‌ها ادامه داشت. البته در چند ماه گذشته رایزنی‌های متعدد این گروه از فعالان اقتصادی موجب شد که این مشکل تا حدی رفع شود.

گستردگی اشتغال

تکنولوژی در دنیا چنان با سرعت در حال پیشرفت است که امروزه شاهد تولید محتوا به روش‌های نوین هستیم. دیگر نشر دیجیتال به کتاب‌های الکترونیکی محدود نمی‌شود. حتی کتاب‌های صوتی به‌صورت نسخه فیزیکی هم مانند قبل استقبال‌کننده ندارد. بسترهای محتوای دیجیتال تنوع زیادی پیداکرده است. از اپ‌های مختلف تا شبکه‌های مجازی، همگی بستری برای تولید محتوا شده‌اند. به‌گونه‌ای که حتی نوجوانان نیز می‌توانند محتوا تولید کنند. برای اشتغال در این بخش نه محدودیت سنی وجود دارد و نه محدودیت فعالیت. ازاین‌رو به نظر می‌رسد اتاق بازرگانی به‌عنوان نهادی که در مباحث اقتصادی نشر دیجیتال حضور دارد، باید متفاوت‌تر از گذشته عمل و قوانین عضویت خود را برای حضور فعال‌تر این گروه تسهیل کند. چراکه درخواست‌هایی برای به عضویت درآمدن فعالان این حوزه در اتاق وجود دارد ولی مشکلاتی که در بخش عضویت بر اساس قوانین و مقررات موجود است، مانع از دعوت آنها برای عضویت می‌شود.

چالش‌های اپ‌ها

اگرچه ناشران دیجیتال توانسته‌اند به‌واسطه پروانه‌های نشر دیجیتال، به عضویت اتاق بازرگانی درآیند، اما تولیدکنندگان اپ به دلیل اینکه پروانه نشر دیجیتال ندارند، نمی‌توانند عضو اتاق بازرگانی شوند. اغلب تولیدکنندگان اپ، تنها یک محصول را تولید و عرضه می‌کنند. بر اساس قوانین اتاق بازرگانی، عضویت در شرایطی امکان‌پذیر است که فرد یا شرکت، از یک نهاد یا تشکل صنفی مجوز داشته باشد یا اظهارنامه ثبت در دفاتر بازرگانی بگیرد. حال آنکه مؤسسات نشر دیجیتال هم نمی‌توانند چنین اظهارنامه‌ای داشته باشند چه رسد به اپ‌ها. بنابراین با توجه به این محدودیت‌ها، انگیزه عضویت فعالان حوزه نشر دیجیتال در اتاق بازرگانی به حداقل رسیده و ترجیح می‌دهند به دنبال عضویت در این نهاد بخش خصوصی نباشند. این در حالی است که برای ساماندهی فعالان اقتصادی در این بخش، نیاز به عضویت آنها در اتاق بازرگانی است.

انجمن ناشران دیجیتال به دنبال چه اهدافی است؟

به‌منظور ساماندهی تمامی فعالیت‌های مرتبط با نشر و رسانه دیجیتال، وحدت رویه و انسجام در بین فعالان عرصه مذکور و افزایش سطح قدرت چانه‌زنی این صنف در بازارهای بین‌المللی و نیز در مواجهه با سازمان‌های داخلی و ارتقای سطح کیفی محصولات و باهدف مدیریت مدنی و صنفی در امر نشر و جلوگیری از افزایش کاذب قیمت‌ها و حفظ توازن و نظم و فراهم کردن امکان بهره‌برداری بیشتر از سرمایه‌گذاری برای تولید صحیح کالای موردبحث و همچنین استفاده و انتقال تجربیات علمی و عملی دست‌اندرکاران و روزآمد کردن آن برای نیل به اهداف قانونی توسعه در این‌گونه موارد و دفاع از منافع مشروع اعضا، انجمن ناشران دیجیتال تشکیل شد.

وظایف و اختیارات این انجمن نیز عبارت است از: تلاش برای ساماندهی کلیه امور مربوط به نشر و رسانه دیجیتال، کسب اطلاعات مربوط به عرضه و تقاضا، قیمت و بازارهای مصرف برای عرضه به اعضا، مشارکت گروهی در تصمیم‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌ها و تهیه و تنظیم پیشنهادهای مرتبط با انتشار کالاهای مربوطه، ایجاد ارتباط با بانک‌ها و سازمان‌های اعتباری کشور و همچنین سازمان‌های مالی و پولی بین‌المللی در قالب قوانین جمهوری اسلامی ایران باهدف تسهیل و گسترش خدمات و تسهیلات مالی به اعضا و ایجاد بانک اطلاعاتی در زمینه‌های مرتبط با اهداف و وظایف «انجمن» و اطلاع‌رسانی از طریق ایجاد شبکه اطلاع‌رسانی و نشر کتب، مجلات و بروشورهای تخصصی و تبادل اطلاعات مربوطه.

در بخش دیگر، انجام فعالیت‌های علمی و تحقیقاتی مرتبط با مأموریت «انجمن» در داخل و خارج کشور، حمایت از منافع مشترک اعضا و ارائه خدمات حقوقی و مشورتی به ایشان، تشویق و حمایت از سرمایه‌گذاری مشترک در نشر دیجیتال، ایجاد فرصت‌های همکاری و توسعه فعالیت برای اعضا، مشارکت در تدوین و اجرای استانداردهای موردنیاز و انجام کنترل‌های کیفی و رتبه‌بندی‌های موردنیاز قرارگرفته است.

 معرفی اعضا به وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مختلف جهت استفاده از خدمات و تسهیلات قابل‌ارائه، برگزاری دوره‌های آموزشی موردنیاز اعضا و برگزاری همایش‌های تخصصی و میزگردها و همچنین حضور در همایش‌های مختلف داخلی و خارجی و ترجمه و تألیف مقالات حرفه‌ای، برگزاری و یا حضور در نمایشگاه‌های داخلی و خارجی مرتبط با مأموریت «انجمن»، اعزام هیئت‌های تجاری و بازاریابی به کشورهای خارجی و نیز پذیرفتن هیئت‌های تجاری و بازاریابی از کشورهای خارجی و جلوگیری از انجام رقابت‌های ناسالم اعضا با یکدیگر از طریق هماهنگی‌های درون تشکلی و پس‌ازآن اعمال ضوابط کمیته انضباطی اتاق ایران هم اختیارات دیگری است که این انجمن دارد.

همچنین کوشش برای رفع اختلافات فی‌مابین فعالین مربوطه و پذیرش حکمیت در این خصوص، ایجاد بستر و سازوکار لازم جهت پذیرش وظایف اجرایی دولت که در اجرای قوانین 5 ساله توسعه اقتصادی، قانون اجرای سیاست‌های اصل 44 و دیگر قوانین مربوطه، به «انجمن» تفویض می‌شود و اجرای صحیح وظایف تفویض‌شده و ارائه گزارش عملکرد به دستگاه‌های مربوطه، کوشش برای مقید و ملزم کردن اعضا به اجرای صحیح مقررات اقتصادی و رعایت شئون تجاری کشور، ازجمله اختیارات انجمن ناشران دیجیتال است.