با وجود قوانین متعدد، باز هم احتمال بروز رانت در پیش‏ فروش ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ها ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏وجود دارد؟
پیش‏فروش خودروسازها با شتاب بیشتری در حال انجام است و همچنان تنها راه‏حل اساسی برای رفع بحران نقدینگی به حساب می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏آید. شهروندان نیز بیش از همه برای حفظ ارزش ثروت خود در طرح‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏پیش‏فروش شرکت می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کنند. دولت برای رسیدن خودروها به دست مصرف‏کننده‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏واقعی، قواعدی در نظر گرفته که از محدودیت سنی تا داشتن گواهی‏نامه را شامل می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود. البته مهم‏ترین شرط، نداشتن پلاک فعال است که بخش قابل توجهی از شهروندان را از گردونه ثبت نام حذف می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کند. آمارها نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد حدود 50 درصد خانوارهای ایرانی اتومبیل دارند و این آمار طی سال‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اخیر تفاوت چشمگیری به خود ندیده است. خودروسازها در سال گذشته قصد داشتند یک میلیون و 200 هزار دستگاه خودرو تولید کنند اما فقط توانستند حدود 70 درصد از این هدف را محقق کنند. امسال نیز هدف سال گذشته‏شان را دنبال می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کنند. با این حال تردیدهایی در رسیدن به آن وجود دارد. سعید مدنی، مدیرعامل اسبق سایپا با بیان اینکه خودروسازها می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانند تعهدات اخیر خود را به‏موقع تحویل بدهند چون ظرفیت تولیدش را دارند به «آینده‏نگر» می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گوید: «درست است که خودروسازها مشکلات عدیده‏ای دارند و هنوز مباحثی مثل قیمت‏گذاری دستوری یا تحریم‏ها ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏حل نشده است اما آنها همچنان در حال تولید هستند. طرح‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اخیر که در آنها خودروهایی به میزان 25 هزار دستگاه به فروش رسیده است، تعهد سنگینی نیست و خودروسازها می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانند این میزان خودرو را در عرض یک هفته تولید کنند. البته بستگی به حمایت دولت و تامین به‏موقع قطعه هم دارد.»
 
خودروسازها در سال جاری مبنای کار خود را بر افزایش طرح‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏پیش‏فروش خودرو گذاشته‏اند؛ به مناسب عید فطر 25 هزار دستگاه خودرو فروختند و قرار است تا پایال سال 99 حدود 400 هزار دستگاه دیگر هم پیش‏فروش کنند. این در حالی است که آمارها می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گوید تولیدات خودروسازها در سال 98 حدود 15 درصد کاهش پیدا کرده و چالش کمبود نقدینگی نیز همچنان پابرجاست. فکر می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کنید خودروسازها چرا به پیش‏فروش روی آورده‏اند؟
خودروسازان طی دو‌ سال گذشته با کمبود شدید نقدینگی و تأمین مواد اولیه مواجه بوده‌اند. هرازگاهی تسهیلاتی از سوی دولت به آنها پرداخت می‌شود تا بتوانند بدهی خودشان را به قطعه‌سازان پرداخت کرده و مقداری تولیدشان را افزایش بدهند اما دوباره شرایط مثل سابق می‌شود. خودروسازان مجبورند برای تأمین نقدینگی به پیش‌فروش دست بزنند اما هر درآمدی که از این طریق به دست می‌آورند، صرف هزینه‌های جاری یا تعهدات گذشته‌شان می‌شود. بنابراین پیش‌فروش‌ها معمولا با تأخیر در تحویل همراه می‌شوند. به عبارت دیگر خودروسازها برای جبران کمبود نقدینگی‏شان به پیش‏فروش خودروها اقدام کرده‏اند و درست است که هنوز مسائل ساختاری‏شان مانند بدهی‏ها، زیان انباشته و اقساط تسهیلات گذشته سر جایش باقی مانده است اما ایران خودرو و سایپا همچنان به تولیدات خود ادامه می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهند. ضمن اینکه تعهداتی مثل پیش‏فروش 25 هزار خودرو آن‏چنان سنگین نیست که نتوانند از عهده آنها برآیند.
ایران خودرو و سایپا روزانه توان تولید چه تعداد خودرو را دارند؟
خودروسازهای ما می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانند ماهانه بیش از 50 هزار دستگاه خودرو تولید کنند و تولید مثلا 25 هزار دستگاه خودرو در یک هفته از عهده‏شان ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ساخته است و بعید است در تحویلش دچار مشکل خاصی شوند. مسئله اینجاست که سایپا و ایران خودرو توانسته‏اند بخشی از تعهدات گذشته خود را هم انجام بدهند و اکنون برای جبران کمبود نقدینگی‏شان نیاز به پول دارند که از طریق پیش‏فروش‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ها ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏به دست می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏آید. ظرفیت تولید خودروسازی ایران سالانه بین یک میلیون و 600 هزار تا یک میلیون و 800 هزار دستگاه است اما به دلیل شرایطی که ضعف نقدینگی و مشکلات تحریم پیش آورده، خودروسازها تعهد داده‏اند در سال 98 حدود یک میلیون و 200 هزار دستگاه خودرو تولید کنند که رقم درشتی نیست. با همه اینها، صنعت خودروسازی ایران نباید در تولید خودروهای داخلی مشکلی داشته باشد. البته کمبود قطعه وجود دارد اما قطعه‏سازها می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانند آن را حل کنند. باید از نظر نقدینگی حمایت شوند و مواد اولیه نیز با سرعت بیشتری در اختیارشان قرار گیرد که البته بحث تحریم‏ها ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کار را نسبت به گذشته دشوارتر کرده است.
در طرح‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏پیش‏فروش اخیر، دولت به قرعه‏کشی روی آورده است چون تولید کاهش پیدا کرده و تقاضا بالا رفته است. به نظر می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏رسد بخشی از تقاضا مربوط به کاهش ارزش پول ملی باشد. تبدیل شدن خودرو به یک کالای سرمایه‏ای به بازار لطمه نمی‏زند؟
در سال‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اخیر نقدینگی هر روز رشد کرده است و به بیش از 2200 هزار میلیارد تومان رسیده است. از سوی دیگر بازارهای دیگر مثل دلار، طلا و مسکن دچار رکود است و انتقال نقدینگی به آنها ریسک‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏بالایی دارد. در این شرایط، برخی از شهروندان ترجیح می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهند برای حفظ سرمایه‏شان به خرید خودرو روی بیاورند. این تقاضا باعث افزایش قیمت‏ها ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏هم می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود. حضور قابل توجه مردم در طرح‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏پیش‏فروش خودرو نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد که مردم به فکر حفظ پولشان هستند. این مسئله می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏تواند تقاضا را به شکل کاذب بالا ببرد و قیمت را افزایش دهد.
پیش‏ فروش خودروها به شیوه قرعه‏کشی انتقاداتی را به همراه داشته است. در ابتدا اعلام شد که همه کسانی که ثبت نام می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کنند باید نصف مبلغ را پرداخت کنند اما بعدا این شرط برداشته شد. به نظر شما قرعه ‏کشی چرا اتفاق افتاده و چه شرایطی باید داشته باشد که خودرو به مصرف‏کننده واقعی برسد؟
معمولا قرعه‏کشی برای مواقعی است که ظرفیت تولید پایین‏تر از تقاضا باشد، مثل دوره انقلاب که برای خرید برخی کالاها باید از سیستم قرعه‌کشی استفاده می‌شد. اما اکنون ظرفیت خودروسازها جواب پیش‌فروش‌ها را می‌دهد و دولت هم سعی کرده با مکانیزم‌هایی مثل برقراری محدودیت سنی، داشتن گواهی‏نامه و... جلوی هجوم نقدینگی به بازار را بگیرد. مثلا محدودیت سنی گذاشته یا افرادی را که پلاک فعال داشته باشند از حضور در ثبت نام‏ها ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏منع کرده است. این قوانین می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏تواند باعث شود که خودروها به دست مصرف‏کننده‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏نهایی برسند. شرط ابتدایی برای پرداخت مبلغ هم به نظر من توجیه مناسبی نداشت چون این شائبه را ایجاد می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کرد که خودروسازها می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏خواهند با این پول‏ها ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏چه‏کار کنند؟ بهتر این بود که از همان ابتدا بدون دریافت پول، قرعه‏کشی را انجام می‏دادند که البته بعدا به این نتیجه رسیدند و روند قرعه‏کشی را اصلاح کردند. این امکان وجود داشت که شاید خودروسازها قصد داشتند با دریافت پول از همه متقاضیان، جلوی تقاضای کاذب بازار را بگیرند اما شخصا این فرآیند را قبول ندارم.
با قوانین جدیدی که خودروسازها در نظر گرفته‏اند، تضمینی وجود دارد که رانتی در پیش‏فروش‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ها ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اتفاق نیفتد و همه خودروها به مصرف‏کننده‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏واقعی برسد؟
مسلما تأثیرگذار خواهد بود، اما تا زمانی که قیمت کارخانه و بازار با هم تفاوت داشته باشد، رانت هم وجود خواهد داشت. یکی از رانت‌ها که در گذشته شاهدش بودیم، از طریق مدت زمان محدود بازشدن سایت ثبت‌نام به وجود آمده بود، به این طریق که هرکسی به سیستم دسترسی داشت، می‌توانست سریع ثبت‌نام کند. الان اما این‌طور نیست، چون مدت مشخصی برای ثبت‌نام گذاشته شده تا خریدارهای واقعی بتوانند وارد شوند. این ‌کار توانسته تا حدودی رانت را از بین ببرد. در مورد هجوم افراد برای خرید خودرو هم باید توجه داشت که مردم برای حفظ پولشان اقدام می‌کنند. البته با سیاست‌هایی مثل لزوم داشتن گواهی‏نامه، نداشتن سابقه ثبت‌نام در طرح‌های پیش‌فروش و... تا حدودی تقاضا کمتر می‌شود و افراد کمتری برای خرید هجوم می‌آورند.
در ماه‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اخیر قیمت خودروهای داخلی افزایش چشمگیری داشته است و برای مثال پراید حدود 75 میلیون تومان هم معامله شده است. پیش‏فروش خودروها چقدر بر قیمت‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏بازار تاثیر خواهد گذاشت؟ آیا می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏تواند منجر به کاهش آنها شود یا حداقل به یک ثباتی برساند؟
با توجه به قواعد اخیر که دولت در پیش‌فروش‌ها اعمال کرده است، احتمالا تقاضا کمتر از قبل خواهد بود و به تبع آن قیمت هم خیلی اوج نخواهد گرفت. اما نباید فراموش کنیم مردم برای حفظ پولشان به سمت خرید کالاهای مختلف ازجمله خودرو حرکت می‌کنند. نقدینگی سرگردان به سمت تولید حرکت نکرده و سر از بازارهای غیرمولد درآورده است که این مسئله باعث رشد قیمت‏ها ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏در اکثر بازارها شده است. خودروسازها باید حاشیه سود خوب داشته باشند، باید سهام کارخانه‌های تولیدی خریده شود، نه محصول آنها. در ماه‌های اخیر، تمایل افراد برای خرید خودرو به دلیل اختلاف قیمت کارخانه با بازار بیشتر شده است و دولت باید این اختلاف را به صفر برساند تا تقاضا کمتر شود. التهاب بازار خودرو در ایران بیش از همه نتیجه تصمیم‏گیری‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏نادرست گذشته بوده که باعث شده بنیه خودروسازها کاهش پیدا کند. هرچند پیش‏فروش‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏هایی انجام داده‏اند اما ضررهای زیادی هم دیده‏اند که دلایلی از جمله عدم تعدیل قیمت‏ها ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏و فروش خودروها به قیمت گذشته دارد. تغییرات مدیریتی پی‏درپی هم باعث تشدید این قبیل مشکلات شده است.