در ماه آوریل سال 2020 میلادی دنیا تجربه تازه‌ای داشت. در این ماه ما شاهد منفی شدن قیمت نفت در بازار جهانی بودیم که اتفاقی بی‌سابقه در تاریخ دنیا بود. دلیل منفی شدن قیمت نفت امریکا کاهش تقاضا برای نفت در بازارهای جهانی و پر شدن ظرفیت انبارهای نفتی در دنیا بود که باعث شد خریداران نفت برای ماه‌های آتی حتی نتوانند هزینه انبار کردن این نفت را بپردازند. به همین دلیل فروشندگان نفتی امریکا تقبل می‌کردند که بخشی از هزینه انبار کردن نفت را بپذیرند و محموله نفتی را به خریدار واگذار کنند. این خبر در شرایطی منتشر شد که شماری از خبرگزاری‌های امریکا از سیاست امریکا برای پرداخت هزینه‌ای به شرکت‌های نفتی به‌منظور متقاعد کردن آنها برای عدم استخراج نفت خبر دادند. این هردو نشان می‌دهد که بازار نفت در این روزهای کرونایی درگیر بحرانی بسیار بزرگ است. اما سؤال اصلی این است که دلیل منفی شدن قیمت نفت در بازار جهانی چیست و اصولاً قیمت منفی نفت چه معنایی دارد؟

از زمانی که همه‌گیری ویروس کرونا در دنیا اعلام شد، روند کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی شروع شد که دلیل آن زیاد بودن میزان عرضه نفت در بازار جهانی به دنبال آغاز جنگ قیمتی عربستان و روسیه و از طرف دیگر کم بودن میزان تقاضا در بازار جهانی به دلیل تعطیلی فعالیت‌های اقتصاد بود. همه‌گیری ویروس کرونا زمینه را برای ایجاد طوفان‌های بزرگ در بازارهای جهانی فراهم کرد. بازارهایی که برای دهه‌های پی‌درپی همواره رشد را تجربه کرده بودند و فعالان آن بازارها سودهای زیادی را کسب کرده بودند، حال در مسیر افت ارزش قرار گرفتند. یکی از این بازارها، بازار نفت است که انتظار می‌رود روند متزلزل آن در قیمت حداقل تا پایان سال 2020 ادامه داشته باشد.

 اولین نشانه‌های بحران در بازار نفت

 اولین نشانه‌های این طوفان بزرگ در اقتصاد دنیا در روز 11 ژانویه مشاهده شد. روزی که چین خبر از مرگ اولین بیمار در اثر بیماری ناشناخته و جدیدی به نام کووید-19 داد. دو ماه بعدازآن تاریخ، ویروس کرونا در شهرها و کشورهای مختلف منتشر شد و قیمت نفت هم کاهش پیدا کرد. طی این دو ماه قیمت نفت در بازار جهانی بالغ‌بر 30 درصد کاهش پیدا کرد که دلیل آن توقف پروازها و بسته شدن مرزهای کشورهای مختلف عنوان شد. توقف پروازها سبب شد تا تقاضا برای سوخت هواپیما که یکی از مهم‌ترین فراورده‌های نفتی در دنیا است تنزل پیدا کند. اما این تازه ابتدای ماجرای بازار نفت بود.

 در روز 9 ماه مارس سال 2020 بحران تازه‌ای در دنیا ایجاد شد. عربستان سعودی که با روسیه بر سر کاهش تولید به توافق نرسیده بود، اقدام به افزایش عرضه نفت به بازار کرد. در همین روز ما شاهد کاهش 33 درصدی قیمت نفت بودیم یعنی میزان کاهش قیمت از مجموع قیمت کاهش‌یافته طی دو ماه پیش از آن بیشتر بود. این بالاترین نرخ کاهش قیمت نفت در یک روز از سال 1991 میلادی تاکنون بود یعنی دنیا برای بالغ‌بر 29 سال چنین شرایطی را تجربه نکرده بود و در هیچ‌یک از بحران‌های نفتی و حتی جنگ‌های درگرفته در خاورمیانه هم این وضعیت مشاهده نشد.

بازار نفت وابسته به اقتصاد است

در این زمان، مدل‌های زیادی برای پیش‌بینی قیمت نفت تهیه شد و در تمامی آنها خبر از تداوم روند کاهشی قیمت نفت بود. دلیل این پیش‌بینی هم وارد شدن شوک دوجانبه به بازار بود. شوکی که ازیک‌طرف به دلیل افت تقاضا و افزایش عرضه به بازار وارد شد و شوکی که به دلیل کاهش نرخ رشد اقتصادی، دنیا را با چالش روبه‌رو کرد. از طرف دیگر تولید نفت شیل هم با چالش روبه‌رو شد زیرا در این قیمت دیگر استخراج نفت ازنظر اقتصادی به‌صرفه نبود. آمارها نشان می‌دهد در آن زمان نیمی از پروژه‌های فعال در حوزه نفت شیل در امریکا تعطیل‌شده بود و شرکت‌های بزرگ نفتی که از اصلی‌ترین حامیان ترامپ در رقابت‌های انتخاباتی بودند، از او خواستند تا برای اصلاح وضعیت، سیاستی در پیش بگیرد.

 در آن زمان، باوجوداینکه فعالان صنعت نفت در مورد روند کاهشی قیمت این منبع انرژی نگران بودند ولی هنوز کورسوی امیدی برای اصلاح بازار وجود داشت. در آن زمان تصور بر این بود که جنگ قیمتی روسیه و عربستان و افزایش تولید عربستان زمینه را برای کاهش قیمت نفت فراهم کرده است و اگر این کشورها تصمیم به اصلاح وضعیت و بازگشت به میز مذاکره بگیرند، بازار دوباره کنترل می‌شود و به همین دلیل بود که دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری کشور امریکا وارد میدان شد و تلاش کرد تا طرفین را متقاعد کند برای حفظ بازار نفت اقدام به کاهش تولید کنند. سیاستی که انتظار می‌رفت بازار را اصلاح کند ولی حتی بعد از توافق اوپک پلاس یعنی اوپک به‌علاوه روسیه برای کاهش 9.7 میلیون بشکه‌ای تولید نفت روزانه، بازهم خبری از رونق در بازار نفت نیست.

سؤال اصلی فعالان بازار نفت

حال سؤال فعالان صنعت نفت که به صنعت میلیارد دلاری معروف است، این است که چه زمانی بحران کرونا در دنیا متوقف می‌شود و چه زمانی بازار نفت به وضعیت عادی بازمی‌گردد. همچنین یافتن پاسخ این پرسش که وضعیت قیمت نفت در ماه‌های پیش رو چه خواهد بود اهمیت زیادی دارد.

برای یافتن پاسخ این سؤالات می‌توان به گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی اشاره کرد که در اغلب آنها در مورد عدم اطمینان موجود در بازار جهانی در مورد چگونگی کنترل ویروس کرونا و زمان آن صحبت می‌شود. همین نااطمینانی باعث شده است تا برای پیش‌بینی هر موضوعی نیاز به تعیین سناریوهای مختلف باشد. اما موضوعی که می‌توان با قطعیت در مورد آن صحبت کرد این است که تا زمانی که دنیا نتواند ویروس کرونا را کنترل کند و فعالیت‌های اقتصادی به حالت عادی بازنگردد، نمی‌توان انتظار افزایش قیمت نفت را در بازار داشت. حتی اگر اوپک پلاس تولید را بالغ‌بر 15 میلیون بشکه هم کاهش دهد بازهم تقاضایی در بازار نفت وجود ندارد که همین تولید کم بخواهد به آن پاسخ دهد.

ذخایر موجود در انبارها زیاد است

کوین سوارا، تحلیل‌گر بازار انرژی با اشاره به افزایش حجم نفت موجود در انبارها گفت: بسیاری از تولیدکنندگان نفت، اقدام به ذخیره نفت تولیدی خود در انبارهای نفتی کردند تا زمانی که تقاضا رشد کرد بتوانند نیاز بازار را پاسخ دهند. درنتیجه این سیاست بالغ‌بر 300 میلیون بشکه نفت بیشتر از سطح ذخیره نرمال در انبارها وجود دارد. حجمی که به‌خودی‌خود می‌تواند زمان افزایش نفت در بازار به دلیل فشار عرضه را چهار تا شش ماه به تعویق بیندازد. یعنی زمانی که اقتصاد از تعطیلی خارج می‌شود و فعالیت‌ها از سر گرفته می‌شود، حداقل چهار ماه تا شش ماه بعد از ذخایر نفتی استفاده می‌شود و در این زمان قیمت نفت رشد نخواهد کرد.

 البته این تعویق در افرایش قیمت نفت برای اقتصادهای آسیب‌دیده دنیا موضوع خوبی است ولی اقتصادهای نفتی و فعالان در این صنعت را نگران خواهد کرد.

مطالعات نشان می‌دهد اگر به دلیل حجم بالای نفت موجود در انبارها، شش ماه بعد از آغاز فعالیت اقتصادی قیمت نفت در بازار افزایش یابد فرصت بیشتری برای تسریع در روند بازسازی اقتصاد وجود خواهد داشت. از طرف دیگر صنعت حمل‌ونقل هوایی که به دلیل این همه‌گیری در اغلب کشورهای دنیا در آستانه ورشکستگی قرار دارد، فرصت کسب درآمد بیشتر در شرایط پایین بودن نسبی هزینه‌ها را دارد. در دیگر صنایع هم هزینه‌های حمل و هزینه‌های اجرایی پروژه‌ها کمتر خواهد شد. البته درنتیجه افت قیمت نفت، قیمت بنزین برای افرادی که از خودروهای شخصی استفاده می‌کنند هم کاهش‌یافته است ولی این منفعت در شرایطی که اغلب مردم در قرنطینه هستند و تفریح و سفر ندارند، منافع زیادی ندارد. بعد از پایان این بحران می‌توان انتظار داشت که مردم هم از مزایای افت قیمت بنزین بهره‌مند شوند.

سناریوهای پیش روی بازار نفت

سناریوهای مختلفی در مورد قیمت نفت وجود دارد که همه بستگی به زمان کنترل بیماری دارد. اگر دنیا موفق شود راهی برای شناسایی بیماران حقیقی پیدا کند و از طریق اجرای طرح قرنطینه مانع از گسترش بیماری شود و از انتهای فصل دوم سال جاری میلادی وضعیت اقتصاد به حالت عادی بازگردد، قیمت پایین نفت که هم‌اکنون در اقتصاد دنیا وجود دارد باعث می‌شود تا نرخ رشد اقتصادی دنیا در فصل سوم و چهارم سال جاری افزایش یابد ولی احیای کامل اقتصاد در انتهای سال جاری یا فصل اول سال 2021 محقق می‌شود. در این سناریو تصور شده است که موج دومی برای این بیماری وجود ندارد و دنیا می‌تواند از ابتدای فصل سوم سال جاری در وضعیت عادی قرار بگیرد. این سناریو با توجه به شرایط چین و ازسرگیری پروازهای داخلی در این کشور و فعال شدن صنایع فولادسازی و مس در این کشور پهناور آسیایی، اعلام‌شده است.

در سناریوی دوم کنترل این ویروس شش ماه یا بیشتر طول می‌کشد که به معنای آغاز فعالیت عادی اقتصاد در اواخر فصل سوم سال 2020 است. در این شرایط انتظار می‌رود اقتصاد دنیا رکود را تجربه کند و این رکود نسبتاً شدید خواهد بود. در این وضعیت اکثر شرکت‌های نفتی بزرگ امریکا که در تولید نفت شیل فعالیت می‌کنند ورشکسته می‌شوند و صنعت نفت امریکا و کانادا در وضعیت سخت و بحرانی قرار می‌گیرد. بحران در صنعت نفت امریکا و کانادا می‌تواند اقتصاد آنها را با چالش‌های بزرگی روبه‌رو کند. البته کشورهای نفت‌خیزی مانند روسیه و عربستان هم از موج این بحران بی‌نصیب نخواهند بود زیرا قیمت پایین نفت سبب می‌شود تا درآمد این کشورها هم کاهش یابد و اقتصادهای آنها بیش‌ازپیش آسیب‌پذیر شود. البته بدون شک شرکت‌های نفتی خاورمیانه و یا شرکت‌های روسی بیش از فعالان در تولید نفت شیل در برابر افت قیمت نفت دوام می‌آورند و ما انتظار نداریم این بحران نفتی باعث ورشکستگی شرکت‌های نفتی در خاورمیانه یا روسیه شود.

در این سناریو کشورهای مکزیک و امریکا و کانادا بیش از دیگر کشورها متحمل زیان اقتصادی می‌شدند و شرکت‌های نفتی فعال در این کشورها تقریباً تعطیل خواهند بود. حتی احیای اقتصاد بعدازاین دوره شش‌ماهه هم به زمان زیادتری نیاز دارد و در این زمان هم فعالیت شرکت‌های نفتی در امریکا امکان‌پذیر نیست. رکود اقتصادی در این کشورها عمیق‌تر از دیگر کشورهای دنیا خواهد بود. البته اگر تزریق به اقتصاد با ارقام بالا انجام شود می‌توان از شدت این بحران کاست.

شرکت‌های حوزه انرژی بیشترین زیان را متحمل می‌شوند

باید بر این نکته تاکید کرد که باوجوداینکه تمامی بخش‌های اقتصاد درنتیجه این همه‌گیری و تعطیلی فعالیت‌های اقتصادی زیان خواهند کرد، ولی شدت آسیب برای برخی از صنایع بیشتر است. به‌عنوان‌مثال یکی از صنایعی که زیان زیادی را متحمل شد صنعت حمل‌ونقل هوایی است که برای انتقال بار و مسافر استفاده می‌شود. با ازسرگیری فعالیت‌های اقتصادی بخش حمل‌ونقل بار به‌طور کامل فعال خواهد شد که باعث می‌شود این صنعت هم رشد کند ولی طول می‌کشد تا بخش مسافربری به وضعیت عادی بازگردد زیرا هم آسیب دیدن صنایع باعث کاهش نیاز به سفرهای کاری مردم می‌شود و هم بحران اقتصادی ناشی از کرونا موجب می‌شود تا مردم توانایی مالی کمتری برای سفرهای تفریحی داشته باشند.

عبدالله سلطان، رئیس مرکز مطالعات بازار نفت در عربستان هم بر این باور است که تا زمانی که تولیدکنندگان نفت شیل با تولیدکنندگان اوپکی همکاری نکنند، نمی‌توان انتظار کنترل بازار را داشت. وی در این مورد به وب‌سایت مجمع جهانی اقتصاد گفت: امریکا روزانه 13 میلیون بشکه نفت تولید می‌کند و بالاترین میزان ذخیره نفتی را دارد. نرخ بیکاری در این کشور بالا است و فعالیت‌های اقتصادی تعطیل است. این کشور باید برای حفظ بازار نفت اقدام به کاهش تولید کند. اگر امریکا تولید را به زیر 8 میلیون بشکه در روز برساند بار بزرگی از دوش بازار نفت برداشته خواهد شد. کانادا هم باید کاهش تولید را در دستور کار خود قرار دهد تا بازار نفت نجات یابد.

به‌هرحال روزهای سخت اقتصاد دنیا به‌روزهای سخت بازار نفت گره‌خورده است و زمانی می‌توان از این بحران عبور کرد که دنیا بتواند بحران اول را با موفقیت پشت سر بگذارد.