خلاقیت کلیدی‌ترین عامل در پیشرفت کشورها است زیرا امکان یافتن راه‌حل در زمان بحران‌های بزرگ را فراهم می‌کند. بحران‌هایی از قبیل همه‌گیری ویروس کرونا در دنیا، تغییرات جوی و توسعه سریع تکنولوژی و رسوخ آن به زندگی و فضای کار انسان‌ها و یا به تعبیر صحیح‌تر چهارمین انقلاب صنعتی و تمامی تحولات و نگرانی‌هایی که در پی آن می‌آید. فاکتورهای زیادی در تعیین سطح خلاقیت در یک کشور تأثیر دارد که شاید اصلی‌ترین و مهم‌ترین آن سرمایه‌گذاری دولت‌ها در بخش‌های مطالعاتی و تحقیقاتی و سرمایه‌گذاری روی افرادی است که علاقه‌مند به فعالیت در این حوزه هستند. البته این سرمایه‌گذاری باید ادامه‌دار باشد نه اینکه یک فرد با تحصیلات عالیه از دانشگاه‌ها خارج شود ولی فرصت‌های مطالعاتی کافی برای او در کشور وجود نداشته باشد و تحصیلاتش بی‌ثمر شود.

مرکز مطالعاتی بلومبرگ هرساله شاخصی به نام شاخص خلاقیت را برای کشورهای مختلف دنیا ارائه می‌دهد. شاخصی که می‌تواند تصویری از عملکرد کشورها در مواجهه با بحران‌های جهانی ارائه دهد. این شاخص از صفر تا صد است و هرچه به صد نزدیک‌تر باشد نشان‌دهنده بالاتر بودن سطح خلاقیت در کشور است. برای این مطالعه تلاش شد تا اطلاعاتی از 200 کشور دنیا گردآوری شود ولی ازآنجاکه جزئیات زیادی موردنیاز بود تنها داده‌های 105 کشور کامل بود و این کشورها رده‌بندی شدند و در فهرست سال 2020 میلادی جایگاه 60 کشور اول اعلام شد. مسئله مهم این است که کشورهای دنیا برای قرار گرفتن در این فهرست تلاش و سرمایه‌گذاری‌های زیادی می‌کنند زیرا می‌تواند تصویری از راندمان سرمایه‌گذاری آن‌ها در بخش‌های مطالعاتی و تحصیلات تکمیلی باشد ولی در بسیاری از کشورها داده‌های موردنیاز برای تهیه شاخص هنوز موجود نیست و به همین دلیل در فهرست جایی ندارند.

مرکز مطالعاتی بلومبرگ در ابتدای گزارش نوشت: هرچه سطح خلاقیت در یک کشور بیشتر باشد و سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های مطالعاتی بالاتر باشد، هم فرصت رشد اقتصادی در کشور بالاتر است و هم اینکه در مواجهه با چالش‌های غیرقابل‌پیش‌بینی راهکارهای بهتری در اختیار مسئولان قرار می‌گیرد. زیرا گروه‌هایی در کشور حضور دارند که تحقیق بخش جدانشدنی از زندگی آن‌ها است و در دوره‌های بحران هم به دنبال یافتن راه‌حل، به تحقیقات جامع ادامه می‌دهند.

 برای ارائه اطلاعات دقیق‌تری در مورد این گزارش باید در ابتدا در مورد چگونگی تهیه شاخص صحبت کنیم. این شاخص بالغ‌بر سی سال است که توسط مرکز مطالعاتی بلومبرگ تهیه می‌شود و جایگاه کشورها بر مبنای آن ارزیابی می‌شود. مسئله جالب اینجاست که طی سه دهه اخیر متوسط شاخص خلاقیت در دنیا رشد کرده است به این معنا که تمامی کشورهای دنیا سرمایه‌گذاری در بخش‌های مطالعاتی را در اولویت قراردادند و به اهمیت آن در پیشبرد اهداف کشور واقف شده‌اند. از طرف دیگر شاخص خلاقیت در کشورهای صنعتی بالاتر از کشورهای درحال‌توسعه است که این هم دلیل دیگری برای افزایش پتانسیل رشد اقتصادی در این کشورها محسوب می‌شود.

شاخص چگونه تهیه شد

 برای تهیه این شاخص هفت فاکتور اصلی موردبررسی قرار گرفت که اولین و مهم‌ترین آن‌ها میزان توجه و سرمایه‌گذاری کشورها بر مسئله تحقیق و توسعه بود و برای تعیین این شاخص هم درصد هزینه‌های سالانه بخش تحقیق و توسعه در کشورها به‌کل تولید ناخالص داخلی کشور در نظر گرفته می‌شود. هرچه کشوری بخش بزرگ‌تری از تولید ناخالص داخلی خود را برای فعالیت‌های مطالعاتی و تحقیقاتی صرف کند، نیروهای انسانی توانمندتری در حوزه‌های مطالعاتی تربیت می‌کند و می‌تواند محصولات بهتری را عرضه کند. این محصولات شامل مقالات علمی و کتاب‌ها و درنهایت اکتشافات و اختراعاتی است که می‌تواند بازده مالی زیادی را برای اقتصاد به همراه بیاورد.

دومین فاکتور تعداد اختراعات در هرسال است که این فاکتور در هر کشور بر مبنای تعداد اختراعات ثبت‌شده ارزیابی می‌شود از طرف دیگر برای اینکه تغییرات سالانه هم لحاظ شود متوسط شمار اختراعات ثبت‌شده در سه سال گذشته و سهم کشور در رشد شمار اختراعات دنیا در هرسال نیز محاسبه می‌شود. برآیند تمامی این فاکتورها سازنده شاخص فعالیت‌های اختراعی در کشور است. امریکا بیشترین ثبت اختراع در دنیا را دارد که دلیل آن را می‌توان در سرمایه‌گذاری کلان این کشور در بخش تحقیق و تحصیلات تکمیلی دانست. چین در این زمینه جایگاه دوم دنیا را به خود اختصاص داده است.

سومین فاکتور راندمان بخش تحصیلات تکمیلی است. برای تهیه این شاخص هم چندین مسئله موردتوجه قرار می‌گیرد ازجمله شمار افرادی که در تحصیلات تکمیلی پذیرش می‌شوند، سهم افراد با تحصیلات بالا به‌کل نیروی کار فعال در کشور و سهم فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در رده‌های فوق‌لیسانس و دکتری که در حوزه‌ای مرتبط با تحصیل خود مشغول به کار هستند. برآیند تمامی این فاکتورها، سازنده فاکتور نهایی است.

چهارمین فاکتور سازنده شاخص، ارزش‌افزوده بخش تولید است و سطح تولید را بر مبنای سهمی که در تولید ناخالص داخلی و درآمد صادراتی دارد مدنظر قرار می‌دهد. فاکتور دیگری که در این بخش بررسی می‌شود سرانه سهم تولید در تولید ناخالص داخلی سرانه کشور است. ارزش‌افزوده بخش تولید به معنای بازده مالی ناشی از فعالیت‌های تولیدی در کشورها است که آلمان در این زمینه پیشگام است. این کشور بالاترین ارزش‌افزوده بخش تولید را در قاره اروپا دارد.

پنجمین فاکتور موردبررسی، بهره‌وری است که برای ارزیابی این فاکتور تولید ناخالص داخلی و درآمد ناخالص ملی ایجادشده در سنین کاری افراد و در ازای یک ساعت کار نیروی کار مدنظر قرار می‌گیرد. البته متوسط نرخ تولید ناخالص داخلی ایجادشده در طول سه سال اخیر کاری هر نیروی کار به‌عنوان نمادی دیگر در نظر گرفته می‌شود. ایرلند ازنظر بهره‌وری نیروی کار در دنیا برترین جایگاه را دارد و استرالیا هم در میان بالاترین کشورهای این فهرست است.

ششمین فاکتور سازنده شاخص خلاقیت سهم شرکت‌های فعال در حوزه های‌تک به‌کل شرکت‌های فعال در کشور است که در اینجا از آن به‌عنوان چگالی های‌تک در کشور نام‌برده شده است. شرکت‌های های‌تک شرکت‌هایی هستند که در حوزه‌های نیازمند به تکنولوژی‌های بالا فعالیت می‌کنند و به گفته پژوهشگران بازیگران اصلی دنیا در جریان چهارمین انقلاب صنعتی هستند. برای تعیین این فاکتور سهم شرکت‌های های‌تک به‌کل شرکت‌های فعال در کشور در نظر گرفته می‌شود. ازجمله شرکت‌های های‌تک می‌توان از شرکت‌های فعال در حوزه هوا و فضا و شرکت‌های فعال در حوزه‌های دفاعی، شرکت‌های فعال در دنیای بیوتکنولوژی، شرکت‌های فعال در بخش ارائه خدمات اینترنت و شرکت‌های فعال در انرژی‌های احیا شدنی نام برد. امریکا ازنظر چگالی های‌تک در دنیا بالاترین جایگاه را دارد و دفتر اصلی پنج شرکت از بزرگ‌ترین شرکت‌های فعال در عرصه ‌های‌تک دنیا در این کشور قرارگرفته است.

هفتمین و آخرین فاکتور موردمطالعه هم میزان تمرکز کشور روی فعالیت‌های تحقیقاتی و مطالعاتی است. سهم افراد حرفه‌ای فعال در حوزه تحقیق شامل دانشجویان و فارغ‌التحصیلان دکتری در رشته‌های مختلف که در بخش‌های مطالعاتی فعالیت می‌کنند به‌کل جمعیت کشور این فاکتور را می‌سازد. در بسیاری از کشورها برای افرادی که تمایل به انجام فعالیت‌های مطالعاتی دارند منابع مالی در نظر گرفته می‌شود تا بدون داشتن دغدغه مالی به مطالعه بپردازند. این مسئله در کشورهای صنعتی رواج بیشتری دارد.

خلاق‌ترین کشورهای سال 2020

برای اولین بار طی یک دهه اخیر آلمان توانست جایگاه اول این فهرست را از آن خود کند. این کشور در رده‌بندی کشورهای خلاق در سال 2020 میلادی جایگاه اول را به خود اختصاص داد و از کشورهای کره جنوبی و سنگاپور پیشی گرفت. بلومبرگ در این مورد نوشت: بالا بودن ارزش‌افزوده بخش تولید در امریکا، سهم بالای شرکت‌های فعال در حوزه های‌تک به‌کل شرکت‌های فعال در این کشور و درنهایت نرخ بالای ثبت اختراع در آلمان باعث شده است تا این کشور جایگاه اول دنیا را به خود اختصاص دهد. البته حتی برترین کشورهای این فهرست هم جای زیادی برای پیشرفت دارند. یکی از نقاط ضعف این کشور سهم پایین شرکت مردم در تحصیلات تکمیلی به‌خصوص مقاطع بالاتر از لیسانس است که اگر بتواند در این زمینه پیشرفت کند شاخص خود را ارتقا خواهد داد.

در سال 2020 شاخص خلاقیت در کشور آلمان برابر با 88.21 درصد بود. این کشور در سال قبل جایگاه دوم فهرست را داشت ولی در سال جاری توانست با یک پله ارتقا جایگاه اول را از آن خود کند. در جایگاه دوم این فهرست کشور کره جنوبی قرار دارد و شاخص خلاقیت در این کشور برابر با 88.16 درصد است. کره جنوبی در بخش سهم هزینه‌های بخش تحقیق و توسعه به‌کل تولید ناخالص داخلی کشور بالاترین جایگاه را در دنیا داشت و در سال 2019 در جایگاه اول فهرست خلاق‌ترین کشورهای دنیا قرارگرفته بود. باید در نظر داشت که کره جنوبی یکی از پیچیده‌ترین اقتصادهای دنیا را دارد و در صادرات تکنولوژی‌های مخابراتی و خودرو در دنیا پیشگام است. این کشور در تکنولوژی فایوجی در دنیا پیشگام است و اولین کشوری است که این تکنولوژی را مورداستفاده قرار داده است. این کشور هزینه زیادی برای فعالیت‌های مطالعاتی انجام می‌دهد و همین مسئله عامل پیشرفت اقتصادی و صنعتی کره جنوبی شده است.

کشورهای سنگاپور و سوئیس و سوئد در این فهرست جایگاه سوم تا پنجم را داشتند. امریکا در این رده‌بندی جایگاه نهم را به خود اختصاص داد که یک پله پایین‌تر از جایگاهش در سال 2019 بود. شاخص خلاقیت در این کشور برابر با 83.17 اعلام شد و ازنظر سهم شرکت‌های فعال در حوزه های‌تک به‌کل شرکت‌های فعال در کشور و نرخ اختراع بالاترین جایگاه را در دنیا داشت. بزرگ‌ترین شرکت‌های فعال در عرصه های‌تک در دنیا در آمریکا است و سهم شرکت‌های فعال در عرصه های‌تک به‌کل شرکت‌های فعال در امریکا از تمام دنیا بالاتر است. فرانسه دهمین کشور این فهرست است و شاخص خلاقیت در این کشور برابر با 82.75 درصد بود.

نکته مهم این است که طی ده سال گذشته فهرست ده کشور خلاق دنیا تغییری نکرده است و تنها جایگاه این کشورها در فهرست کشورهای برتر جابه‌جاشده است.

کشورهای منتخب در این فهرست

بر طبق گزارش ارائه‌شده توسط مرکز مطالعاتی بلومبرگ در سال 2020 شاخص خلاقیت در کشور ژاپن برابر با 82.31 درصد بود و این کشور در جایگاه 12 فهرست قرار داشت. البته جایگاه این کشور نسبت به سال قبل سه پله کاهش‌یافته است. بهترین بخش‌های سازنده شاخص خلاقیت در ژاپن ارزش‌افزوده بخش تولید و نرخ اختراعات بود. چین از کشورهای هلند و بلژیک جایگاه بالاتری داشت ولی بعد از اتریش در رده‌بندی کشورهای خلاق دنیا قرار گرفت.

چین در این رده‌بندی جایگاه پانزده و بریتانیا جایگاه هجده را به خود اختصاص داد و کشور استرالیا بیستمین کشور این فهرست بود. شاخص خلاقیت در کشور استرالیا در سال 2020 برابر با 74.13 درصد اعلام شد که یک پله پایین‌تر از سال قبل بود. در استرالیا بهره‌وری نیروی کار در بالاترین سطح قرار دارد..

شاخص خلاقیت در چین برابر با 78.80 است و این کشور توانسته است جایگاه خود را نسبت به سال قبل یک پله ارتقا بدهد. مطالعات نشان داده است از سال 2017 تاکنون شاخص خلاقیت در چین به‌طور مستمر رشد کرده است که دلیل آن نرخ بالای اختراعات در کشور چین است. این کشور ازنظر نرخ اختراعات جایگاه دوم دنیا را دارد. آمارها نشان می‌دهد از سال 2015 تاکنون 6 هزار اختراع توسط شرکت‌های بزرگ فعال در عرصه تکنولوژی چین، در کشور ثبت‌شده است. در این فهرست ایرلند در جایگاه شانزده قرارگرفته است و شاخص خلاقیت در ایرلند برابر با 78.65 است. باوجوداینکه ایرلند در رده‌بندی کشورهای خلاق نسبت به سال قبل جایگاهش دو پله کاهش‌یافته است ولی در بخش‌های ارزش‌افزوده بخش تولید و بهره‌وری نیروی کار در صدر فهرست کشورهای دنیا قرارگرفته است. مطالعات نشان داد هر ساعت کار افراد ایرلندی 99.5 دلار به تولید ناخالص داخلی این کشور اضافه می‌کند و این بالاترین بهره‌وری نیروی کار در دنیا است.

 از دیگر کشورهای این فهرست می‌توان به روسیه اشاره کرد که شاخص خلاقیت آن برابر با 68.63 است و با یک پله ارتقای جایگاه نسبت به سال قبل توانست در رده بیست‌وشش فهرست خلاق‌ترین کشورهای دنیا جای بگیرد. ترکیه در این رده‌بندی جایگاه 35 را دارد و بعد از اسپانیا و پرتغال قرار دارد. امارات متحده عربی چهل و چهارمین کشور این فهرست است و شاخص خلاقیت در این کشور برابر با 54.31 درصد است و برزیل و مالت و قبرس به ترتیب رتبه‌های چهل‌وشش تا چهل‌وهشت را به خود اختصاص داده‌اند. در این مطالعه عنوان شد که عربستان سعودی پنجاه و سومین اقتصاد خلاق در دنیا است که نسبت به کشورهای هند و قطر جایگاه بالاتری در فهرست دارد. شاخص خلاقیت در عربستان برابر با 49.54 است و این کشور توانسته است جایگاه خود را نسبت به سال قبل 3 پله ارتقا دهد. هند در این فهرست جایگاه پنجاه‌وچهار و قطر جایگاه پنجاه‌وپنج را دارد.

مهم‌ترین تغییرات سال 2020

در میان تمامی کشورهای دنیا وضعیت چند کشور در این شاخص اهمیت زیادی داشت. یکی از این کشورها اسلوونی است که توانست در یک سال 10 پله جایگاهش را در فهرست ارتقا دهد و رتبه 21 فهرست را به خود اختصاص دهد و دلیل این پیشرفت بالا هم افزایش سطح فعالیت‌های اختراعی در کشور بود. این کشور سرمایه‌گذاری در بخش‌های مطالعاتی را بیشتر کرد و توانست شمار اختراعات را نیز بیشتر کند. دومین کشور مهم در این سال کشور نیوزیلند است که برخلاف کشور اسلوونی جایگاهش در فهرست کشورهای خلاق دنیا ده پله سقوط کرده است. نیوزیلند در سال 2020 جایگاه 29 را در میان خلاق‌ترین کشورهای دنیا دارد درحالی‌که در سال 2017 نوزدهمین کشور فهرست بود. این سومین سال متوالی است که جایگاه نیوزیلند در میان کشورهای خلاق کاهش پیدا می‌کند ولی میزان افت جایگاه در سال 2020 برابر با 5 پله و بیشتر از دیگر سال‌ها بود.

چهار کشور الجزایر، مصر، قزاقستان و ماکائو برای اولین بار در فهرست خلاق‌ترین کشورهای دنیا جای گرفته‌اند و در سال‌های گذشته به دلیل عدم ارائه اطلاعات کامل نتوانستند در رده‌بندی شرکت کنند. الجزایر در این فهرست جایگاه 49 را دارد و از کشورهای افریقای جنوبی و شیلی وضعیت بهتری دارد. شاخص خلاقیت در این کشور آفریقایی برابر با 51.15 است که حتی از هند نیز بالاتر است. و سه کشور دیگر به ترتیب جایگاه 58 تا 60 فهرست را از آن خودکرده‌اند.