پیش از آنکه ویروس کرونا به طور مستقیم دامن اقتصاد را بگیرد، تحولات بازار نفت، اقتصاد جهان را به بحران کشیده بود. پس از ناکامی در مذاکرات کشورهای نفتی برای تمدید طرح کاهش تولید، جنگ قیمت از سوی غول‌های تولید نفت خام آغاز شد تا سقوط تاریخی قیمت طلای سیاه رقم بخورد. روسیه و عربستان به عنوان دو صادرکننده بزرگ نفت خام در اسفند سال گذشته با وجود کاهش تقاضای جهانی نفت به دلیل شیوع کرونا، نتوانستند با یکدیگر بر سر ادامه کاهش تولید به توافق برسند بنابراین روسیه تولید نفت خود را افزایش داد و عربستان هم با تخفیف‌های زیاد به فروش نفت خود پرداخت تا بازار نفت جهان به یکباره با افول قیمت‌ها همراه شود و کمترین نرخ طی 22 سال گذشته را رقم بزند. در سال 1998 جنگ قیمتی مشابهی در بازار نفت برپا شد و قیمت هر بشکه نفت خام را به زیر ده دلار کشاند. این بار نیز بهای طلای سیاه از محدوده 60 دلار به 24 دلار رسید تا یادآور سقوط آزاد قیمت‌ها در سال‌های 2014، 2015 و 2016 باشد. افزایش عرضه نفت خام در بازارهای جهانی نسبت به تقاضا، از همان سال 2014 آغاز شد. رشد اقتصادی جهان تعدیل شد و درخواست‌کنندگان نفت نسبت به افزایش تولید در جهان، رشد تقاضای کمتری را ارائه دادند. کاهش قیمت نفت برنت دریای شمال از محدوده بالای 100 دلار به 28 دلار در هر بشکه در ژانویه 2016، یکی از سقوط‌های تاریخی قیمت این ماده زیرزمینی را رقم زد. این رویداد بود که کشورهای تولیدکننده نفت را به فکر چاره‌ای برای محافظت از قیمت در بازار انداخت. سازمان کشورهای صادرکننده نفت موسوم به اوپک از سال‌ها قبل با همین هدف تشکیل شده بود تا به اتحاد میان کشورهای تولیدکننده و تأمین‌کننده نفت جهان کمک کند. در این دوره زمانی کشورهای عضو اوپک با تمام پیچیدگی‌هایی که به دلیل مخالفت عربستان با افزایش صادرات نفت ایران به دلیل پایان تحریم‌ها، ایجاد شده بود، تصمیم بر کاهش تولید گرفتند تا از قیمت‌ها در برابر خریداران نفت محافظت کنند و اقتصاد کشورهای نفتی را از بحران دور سازند. این توافق اما برای احیای قیمت‌ها کافی نبود چه اینکه روسیه به عنوان یکی از اصلی‌ترین تامین‌کنندگان نفت جهان و چند کشور نفتی غیراوپکی دیگر نیز باید با این تصمیم همراهی می‌کردند تا فروشندگان نفت بتوانند در برابر خریداران استراتژی واحدی را به کار گیرند. به همین دلیل مذاکره با کشورهای غیراوپک نیز آغاز شد تا مجمعی به نام اوپک پلاس شکل بگیرد. کشورهای تولیدکننده نفت توانستند در سال 2016 بدعت تازه‌ای برای مقابله با ارزانی نفت در بازارهای جهانی ایجاد کنند، بدعتی که 4 سال به طول انجامید و موفقیت‌هایی را به دنبال داشت در این دوره قیمت نفت تا 82 دلار در هر بشکه پیش رفت و در اکثر ماه‌ها حول 60 دلار به نوسان ادامه داد تا رضایت تولیدکنندگان نفت جلب شده باشد. اویل سال میلادی جاری اما روسیه و عربستان به عنوان اصلی‌ترین نمایندگان اوپک و غیراوپک که بیشترین تولید جهان را در اختیار دارند بر سر ادامه کاهش تولید نفت به توافق نرسیدند تا جنگ قیمتی به راه بیفتد و بازار با سقوط نرخ‌ها همراه شود. این مسیر اما قبل دوام نبود. کشورهای نفتی بار دیگر تصمیم گرفتند تا متحد شوند تا از بازار محافظت کنند، چه اینکه بسیاری از تولیدکنندگان نفت دیگر با قیمت‌های پایین، امکان ادامه حیات را ندارند. آمریکا که به جمع بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت پیوسته است، با کاهش قیمت مجبور به تعطیلی بسیاری از پالایشگاه‌های خود می‌شود چراکه هزینه تولید نفت در این کشور بالا است و قیمت نفت به کمتر از هزینه تمام شده استخراج در این کشور رسیده بود. کشورهای فروشنده نفت نیز به قیمت‌های بالاتر برای بقا نیاز داشتند به همین دلیل بار دیگر نشست اوپک و غیراوپک برای پایان دادن به جنگ قیمتی و رسیدن به توافقی جدید برپا شد. به دلیل شیوع ویروس کرونا در جهان، نشست به صورت ویدئو کنفرانس میان وزرای کشورهای نفتی برگزار شد و فرمولی برای کاهش تولید نفت جهان مورد بحث قرار گرفت. توافق بعد از حدود 2 ساعت گفت‌وگو حاصل شد اما مکزیک به عنوان تنها مخالف این فرمول حاضر به تأیید فرمول نشد. قاعده نشست‌های اوپک و حالا اوپک پلاس به این صورت است که تصمیمات باید با اجماع گرفته شود نه رأی‌گیری به همین دلیل متقاعد کردند مکزیک بعد 7 ساعت بحث به نتیجه نرسید تا توافق کاهش تولید تکمیل نشود.

در این نشست پیشنهاد کاهش 10 میلیون بشکه‌ای نفت خام مطرح شد و قرار بر این است که با مشارکت همه تولیدکنندگان از جمله آمریکا، تولید نفت طی یک دوره 2 ساله تا 20 میلیون بشکه کاهش یابد چراکه به غیر دلایل قبلی ازدیاد عرضه، قرنطینه جهانی به دلیل شیوع کرونا، چشم‌انداز تقاضای نفت را به شدت منفی کرده است و اقتصاد جهانی انتظار کاهش بیشتر رشد اقتصاد و تحرک تولید در جهان را دارد به همین دلیل نفت با کاهش بیشتر تقاضا مواجه خواهد شد.

در حال حاضر پیشنهاد کاهش 20 درصدی تولید نفت خام جهان مطرح است و کشورهای عربستان، روسیه و آمریکا به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکنندگان باید سهم بیشتری از این کاهش تولید داشته باشند. به طور میانگین کاهش تولید نفت برای کشورها حدود 18 تا 22 درصد رقم فعلی تعیین شده است.

کشورهای اوپک پلاس در نشست خود آغازگر این طرح بودند و سهم خود را تعیین کردند. آن‌ها از کشورهای غیر از این مجموعه یعنی آمریکا، کانادا، نروژ، برزیل و چند کشور دیگر خواستند تا به طرح کاهش تولید بپیوندند.

شرایط کاهش تولید در بیانیه نهایی اوپک پلاس این‌گونه اعلام شد: توافق برای مجموع کاهش تولید روزانه ۱۰ میلیون بشکه‌ای کشورهای عضو و غیرعضو اوپک از یکم ماه مه سال ۲۰۲۰ میلادی برای یک بازه زمانی اولیه به‌مدت دو ماه آغاز می‌شود که پایان این بازه ۳۰ ژوئن امسال خواهد بود. سپس برای یک بازه زمانی ۶ ماهه دیگر از یکم ژوئیه تا ۳۱ دسامبر سال ۲۰۲۰ کاهش عرضه روزانه ۸ میلیون بشکه کاهش خواهد بود، سپس در بازه زمانی سوم از یکم ژانویه ۲۰۲۱ تا ۳۰ آوریل ۲۰۲۲ به‌مدت ۱۶ ماه نیز کاهش عرضه روزانه ۶ میلیون بشکه می‌شود. خط پایه و مبنای محاسبه تولید برای تولید همه کشورهای حاضر در این توافق به جز عربستان و روسیه ماه اکتبر سال ۲۰۱۸ میلادی خواهد بود، در حالی که مبنای محاسبه تولید برای روسیه و عربستان روزانه ۱۱ میلیون بشکه در نظر گرفته شد. مهلت این توافق امضا شده تا ۳۰ آوریل ۲۰۲۲ میلادی خواهد بود، با این حال تمدید این توافق در دسامبر ۲۰۲۱ میلادی بررسی خواهد شد.

بر اساس این فرمول، روند کاهش تولید از ماه می‌و ژوئن سال جاری آغاز می‌شود و تا سال 2022 به سقف کاهش تولید خواهد رسید. این فرمول به غیر از مکزیک به تأیید همه کشورها رسیده است. در جریان مذاکرات، مکزیک پیشنهاد کاهش 100 هزار بشکه در روز طی دو ماه آینده را برای خود عنوان کرد تا تولید این کشور از 1.781 میلیون بشکه در روز در ماه مارس به 1.681 میلیون بشکه در روز کاهش یابد اما از مکزیک خواسته شده تا روزانه 400 هزار بشکه نفت از میزان تولید خود را بکاهد. این موضوع از سوی مکزیک پذیرفته نشد و توافق نهایی کشورها با یک پیش شرط در بیانیه پایانی اعلام شد و آن شرط، توافق مکزیک بود.

طبق این طرح تمامی اعضای اوپک پلاس تولید خود را 23 درصد کاهش می‌دهند و عربستان و روسیه روزانه 2.5 میلیون بشکه و عراق روزانه 1 میلیون بشکه تولید خود را کاهش خواهند داد. عربستان در ماه مارس تولید خود را افزایش داده بود و اگر توافق حاصل شود، باید 3.8 میلیون بشکه در روز از تولید خود بکاهد. باقی کشورها نظیر آمریکا با مشارکت در این طرح موجب توقف تولید معادل یک پنجم نفت تولیدی جهان خواهند شد.

بر اساس این طرح، ایران، لیبی و ونزوئلا از کاهش تولید معاف خواهند بود چراکه وضعیت صادرات این کشورها به دلیل شرایط تحریمی، با افت شدید مواجه شده است. ایران که در شرایط عادی تا 2 میلیون بشکه صادرات روزانه نفت را تجربه کره بود در شرایط فعلی طبق برآوردهای غیر رسمی حدود 300 هزار بشکه در روز صادرات دارد.

پس از پایان این نشست مذاکرات کشورهای بزرگ نفتی از جمله عربستان و روسیه ادامه یافت و این دو کشور به دنبال همراه کردن آمریکا با تصمیم کاهش تولید هستند. مقامات روس معتقدند که آنچه آمریکا از آن به عنوان همراهی با کاهش تولید یاد می‌کند مربوط به کاهش تولید نفت شیل به دلیل افول قیمت است نه اقدامی در جهت مشارکت در طرح.

پایین‌ترین قیمت نفت اوپک

کشورهای عضو اوپک در ماه گذشته کمترین نرخ نفت را تجربه کردند. کمترین قیمت سبد نفتی اوپک در سال جاری میلادی روز ۱۲ فروردین ۲۷.۳۱ دلار در هر بشکه ثبت شده بود که به دنبال تلاطم در بازار نفت در روز ۱۳ فروردین ۱۰ دلار و ۴۴ سنت افت کرد و به ۱۶.۸۷ دلار در هر بشکه رسید.

این قیمت، کمترین رقم از زمان معرفی سبد نفتی اوپک در سال ۲۰۰۵ به شمار می‌رود. سبد نفتی اوپک در ۱۶ ژوئن ۲۰۰۵ با نفت‌های سنگین ایران، صحرای الجزایر، گیراسول آنگولا، دجنو کنگو، زفیرو گینه و رابی لایت گابن معرفی شد. نفت‌های عراق، کویت، لیبی، نیجریه، عربستان، امارات، نیجریه و ونزوئلا نیز به آن اضافه شدند.

سبد نفتی اوپک، سال ۲۰۲۰ را با قیمت ۶۷.۹۶ دلار در هر بشکه آغاز کرد اما پس از نشست اوپک پلاس با روسیه و عدم موافقت مسکو برای کاهش بیشتر تولید، قیمت نفت دوباره کاهش پیدا کرد.

شکاف میان اوپک و روسیه، نگرانی در مورد سقوط قیمت نفت در سال ۲۰۱۴ را زنده کرده است. زمانی که عربستان و روسیه برای سهم خود در بازار با نفت شیل آمریکا به رقابت پرداختند و در هیچ توافق کاهش تولیدی حضور نداشتند.

از هم پاشیده شدن توافق، افزایش تولید عربستان، تخفیف‌های ریاض، شیوع کرونا، کاهش تقاضا برای نفت و فرو رفتن جهان در رکودی عجیب، شوک‌های زیادی به بازار نفت وارد و قیمت نفت در بازارهای جهانی بیش از ۶۰ درصد افت کرد به این ترتیب قیمت نفت اوپک به کمتر از ۱۷ دلار در هر بشکه رسید.

پیچیدگی‌های توافق بزرگ

بعد از سقوط تاریخی قیمت نفت بود که درخواست‌ها برای برگزاری نشست اوپک پلاس از سوی عربستان و روسیه مطرح شد و سایر کشورهای تولیدکننده نیز اعلام کردند که کاهش تولید را مورد بررسی قرار خواهند داد. با این اظهارات بود که بازار نفت بلافاصله در روز 14 فروردین بیشترین رشد روزانه قیمت را در تاریخ خود تجربه کرد. بهای نفت برنت ۴۷ درصد افزایش و نرخ نفت خام آمریکا ۲۴.۷ درصد افزایش را ثبت کردند. به این ترتیب، یک روز پس از آن‌که آخرین روز کاری معاملات جهانی در آن هفته بود، قیمت نفت خام برای دومین روز در بازارهای جهانی افزایش یافت؛ هم نفت برنت و هم نفت خام آمریکا، رکورد بیشترین افزایش هفتگی به علت امید به کاهش عرضه در سراسر جهان با «توافق کاهش تولید» ثبت کردند.

نفت برنت طی یک هفته ۳۶.۸ درصد و نفت خام آمریکا ۳۱.۸ درصد افزایش قیمت را ثبت کردند که بیشترین افزایش هفتگی در تاریخ قراردادهای نفتی به شمار می‌رود.

بعد از آن‌که حمله مقامات نفتی عربستان به روسیه با پاسخ روس‌ها مواجه شد و آن‌ها اعلام کردند که خواهان پایان توافق اوپک پلاس نیستند، مذاکرات برای برگزاری نشست ویدئویی آغاز شد و خیلی زود امیدها برای توافق مجدد افزایش یافت.

این توافق اما بعد از مذاکرات اوپک پلاس، نیاز به پیوستن آمریکا دارد. رویترز به نقل از سه منبع آگاه در اوپک نوشت تولیدکنندگان بزرگ نفت در جهان ازجمله عربستان و روسیه احتمالاً تنها در صورتی با توافق کاهش تولید موافقت می‌کنند که آمریکا به آنها بپیوندد. این تلاش‌ها با هدف مقابله با تاثیرات مخرب شیوع ویروس کرونا بر تقاضای سوخت انجام می‌شود. تقاضا برای نفت تقریباً 30 درصد یا 30 میلیون بشکه در روز کاهش یافته است؛ هم‌زمان نیز عربستان و روسیه بازار را از عرضه بیشتر لبریز کردند تا قیمت‌ها به شکل بی‌سابقه‌ای افول پیدا کند.

گزارش چشم انداز کوتاه مدت EIA پیش‌بینی کرد تولید نفت آمریکا به آرامی در سه ماهه نخست 2021 کاهش می‌یابد و به 11 میلیون بشکه نفت در روز خواهد رسید که 1.8 میلیون بشکه در روز کمتر از بیشترین میزان سال گذشته است. بر اساس گزارش EIA، آمریکا به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت و گاز طبیعی، بیش از 12 میلیون بشکه نفت در روز در سال 2019 تولید کرده است که یک رکورد به شمار می‌رود.

این گزارش نشان می‌دهد که کاهش قیمت نفت به طور طبیعی از تولید نفت شیل در آمریکا خواهد کاست و این موضوع با مشارکت آمریکا در طرح جهانی کاهش تولید، متفاوت است.

وزیر انرژی روسیه اعلام کرده است که کشورهای خارج از اوپک پلاس نیز باید 5 میلیون بشکه از تولید روزانه خود بکاهند. به گفته اکساندر نواک، کانادا حاضر است به میزان یک میلیون بشکه از تولید خود بکاهد اما سایر کشورها نیز باید در کاهش تولید همراهی کنند.

در این شرایط اجرای توافق اوپک پلاس برای کاهش تولید نفت و محافظت از قیمت‌ها در بازار با پیچیدگی‌های زیادی مواجه شده است چه اینکه این توافق منوط به مشارکت آمریکا شده است و این کشور هم با وجود اظهارات ترامپ مبنی بر ضرورت کاهش 15 درصدی تولید نفت جهان، به این طرح نپیوسته است.

بازار نفت چگونه به اشباع رسید؟

برآوردهای اولیه از میزان افزایش تقاضای نفت که از سوی اوپک انجام شده بود نشان می‌داد که 1.2 میلیون بشکه در روز بیشتر از سال 2019 برای نفت تقاضا وجود دارد اما آخرین برآوردها بعد از جنگ تجاری چین و آمریکا و در نهایت شیوع ویروس کرونا نشان داد که تنها 60 هزار بشکه در روز افزایش تقاضا در سال 2020 نسبت به 2019 به ثبت خواهد رسید که کمترین مقدار رشد تقاضا طی چند سال اخیر خواهد بود. تقاضای جهانی از 99.67 میلیون بشکه در روز در سال 2019 به 99.73 میلیون بشکه در روز در سال 2020 خواهد رسید. همچنین در مورد تقاضا برای نفت اوپک برآورد می‌شود که در سال 2020 حدود 1.73 میلیون بشکه در روز کمتر از سال 2019 باشد و از 29.90 میلیون بشکه در روز در سال 2019 به 28.18 میلیون بشکه در روز در سال 2020 برسد. البته بر اساس برآوردهای اوپک کاهش رشد تقاضا در سال 2020 مربوط به فصول اول و دوم سال خواهد بود و طی فصل سوم و چهارم مجدداً رشد تقاضا از سر گرفته خواهد شد.

در مورد عرضه غیراوپک نیز برآورد شده که 1.76 میلیون بشکه در روز افزایش یابد درحالی که قبلاً برآورد می‌شد که حدود 2.2 میلیون بشکه در روز رشد داشته باشد. بخش عمده افزایش غیر اوپک مربوط به سه کشور آمریکا، برزیل و نروژ خواهد بود که رشد تولید آنها در سال 2020 به ترتیب 900،300 و 300 هزار بشکه در روز خواهد بود. گزارش اوپک نشان می‌داد در صورتی که حتی تولیدکنندگان اوپک همان سطح تولید فصل چهارم 2019 خود را ادامه دهند در فصل اول و دوم 2020 بازار با بیش از دو میلیون بشکه مازاد عرضه مواجه خواهد بود اما در صورتی که به سطح تولید قبل از اجلاس 177 برگردند بازار با مازاد عرضه بیشتری مواجه خواهد شد. متوسط تولید اوپک در فصل چهارم 2018 حدود 32.09 میلیون بشکه در روز بوده است که نسبت به متوسط تولید این کشورها در ماه‌های ژانویه و فوریه 2020 به مقدار 3.5 میلیون بشکه در روز بیشتر است. البته از این 3.5 میلیون بشکه حدود 2 میلیون بشکه مربوط به کاهش تولید ایران، لیبی، ونزوئلا و آنگولا است که برگشت آنها به بازار منوط به مهیا شدن شرایط فنی و سیاسی است اما حدود 1.5 میلیون بشکه آن مربوط به کشورهای عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت و عراق به ترتیب با 1045، 198، 110 و 118 هزار بشکه در روز است که امکان بازگشت آن بیشتر است. برآوردها نشان می‌داد که اگر روسیه و عربستان وارد جنگ قیمتی شده و تولید خود را افزایش دهند و این سیاست از سوی سایر کشورهایی که توان افزایش تولید را دارند همراهی شود در کوتاه مدت بازار با بیش از 3 میلیون بشکه در روز مازاد عرضه مواجه خواهد شد. این در حالی است که در حال حاضر سطح ذخیره‌سازی‌های تجاری OECD بیش از متوسط پنج سال گذشته است و مازاد عرضه باعث افزایش بیشتر آن شده و فشار تضعیف‌کننده بیشتری را به سطح قیمت‌های نفت وارد خواهد کرد. این همان اتفاقی است که طی ماه‌های اسفند و فروردین رخ داد و افزایش عرضه همزمان با کاهش تقاضا به دلیل شیوع کرونا، کاهش چشم‌گیر قیمت را به دنبال داشت.

ادامه جنگ قیمتی از سوی عربستان و روسیه برای هر دو کشور چندان قابل دوام نیست. عربستان با نفت ارزان کسری بودجه بیشتری خواهد داشت و روسیه نیز در اهداف بلندمدت خود چنین نرخی را نمی‌تواند تحمل کند. یکی از سناریوهای محتمل برای روسیه پایین آوردن قیمت برای از صرفه انداختن تولید نفت شیل آمریکا است چراکه نفت این کشور تهدیدی برای روسیه به عنوان صادرکننده به اروپا محسوب می‌شود. این احتمال وجود دارد که آمریکا با افزایش تولید خود بتواند جای روسیه را در بازار اروپا بگیرد. با این وجود روسیه نمی‌تواند برای بلند مدت با نفت ارزان ادامه دهد.

تاکنون، افزایش تولید نفت شیل ایالات متحده به میزان 3.9 میلیون بشکه در روز از سال 2016 تا 2020، جایگزین نفت کشورهایی نظیر ایران، ونزئلا، سوریه و بخشی از لیبی شده است اما دولت روسیه با روند فعلی احساس تهدید کرده است که گزینه بعدی جایگزین‌سازی روند روبه رشد نفت شیل آمریکا، بازارهای روسیه در اروپا و چین باشد. اتفاقی که در بخش گاز طبیعی برای روسیه رخ داده و دولت ترامپ تلاش دارد با بازاریابی دیپلماتیک،LNG خود را جایگزین گاز روسیه کند و به همین دلیل خط لوله عرضه گاز روسیه به اروپا را تحریم می‌کند. در این فرآیند روسیه تصمیم گرفته است که با خروج از توافق اوپک پلاس و نپذیرفتن کاهش عرضه، منجر به کاهش قیمت نفت شود تا نفت پرهزینه شیل آمریکا به دلایل اقتصادی از بازار خارج شده و بازارهای این کشور را تهدید نکند. به همین دلیل یکی از شروط این کشور برای توافق کاهش تولید، پیوستن آمریکا به این طرح است.

در این شرایط سناریوی عربستان پیگیری جنگ قیمتی به همراه متحدان عربی خود به ویژه امارات برای بازگرداندن روسیه به توافق کاهش عرضه با اوپک در قالب توافقات اوپک پلاس است.

تولید در آمریکا و سرنوشت شیل

در ژانویه 2020 کل تولید نفت خام آمریکا 12.89 میلیون بشکه در روز بوده که 8.23 میلیون بشکه نفت شیل و 4.66 میلیون بشکه در روز نفت خام متعارف بوده است. در چند سال گذشته اگرچه تولید نفت خام متعارف در آمریکا روند تقریباً ثابتی داشته اما تولید نفت شیل روند صعودی داشته است.

طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، روند تولید نفت شیل آمریکا وابستگی زیادی به سطح قیمت‌ها دارد و روند چند سال گذشته آن نشان می‌دهد زمانی که سطح قیمت‌ها بالا است از رشد تولید بالایی برخوردار بوده اما زمانی که سطح قیمت نفت افت می‌کند، رشد تولید نفت شیل متوقف می‌شود به طوری که در دوره مارس 2015 تا سپتامبر 2016 به دلیل کاهش قیمت نفت روند نزولی داشته است. پیش‌بینی می‌شد که تولید نفت شیل آمریکا در سال 2020 حدود یک میلیون بشکه در روز رشد داشته باشد اما در حال حاضر که قیمت‌ها تحت تأثیر کاهش تقاضای جهانی به دلیل شیوع و گسترش سریع ویروس کرونا در سطح جهانی و عدم توافق اوپک پلاس برای کاهش تولید و همین‌طور جنگ قیمتی روسیه و عربستان با کاهش شدیدی مواجه شده، پیش‌بینی می‌شود که چشم‌انداز تولید شیل در سال 2020 منفی باشد البته مقدار آن بستگی به دوره کاهش قیمت‌ها و سطح آن خواهد داشت.

تأثیر بر ایران

صادرات نفت ایران به دلیل اعمال تحریم‌های سختگیرانه ایالات متحده با دشواری و به میزان اندکی انجام می‌شود. در این شرایط کاهش قیمت نفت منجر به کاهش درآمدهای ناشی از صادرات محدود نفت ایران در فرآیندهای پیچیده دور زدن تحریم می‌شود. دور زدن تحریم‌ها در شرایط کاهش قیمت و افزایش عرضه به صورت موقتی تا زمان خروج نفت شیل از بازار و توازن مجدد بازار و یا توافق مجدد اوپک پلاس دشوارتر خواهد بود. هرچند در بلندمدت به دلیل احتمال خروج نفت شیل از بازار در قیمت‌های پایین و توازن مجدد عرضه و تقاضا، هم قیمت جهانی نفت رشد می‌کند و هم دورزدن تحریم‌ها ساده‌تر می‌شود.

باید در نظر داشت که درآمدهای ناشی از فروش صادرات دیگر بخش‌های انرژی کشور نظیر قیمت گاز صادراتی، فراورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی به دلیل کاهش قیمت نفت کاهش خواهد یافت که در شرایط فعلی برای بودجه کشور ناگوار است.

 مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی در مورد اثرات راهبردی و بلندمدت تحولات اخیر بازار نفت، آورده است که تکرار چرخه مورد نظر عربستان در کاهش عرضه برای افزایش موقتی قیمت نفت، سهم جهانی نفت شیل در جهان را افزایش خواهد داد. با توجه به جهت‌گیری شدید نفت صادراتی ایالات متحده به بازارهای هند، ژاپن، کره جنوبی، هند، اتحادیه اروپا و چین، افزایش تولید نفت شیل در راهبرد عربستان، آینده جایگاه نفت ایران حتی در شرایط غیرتحریمی نیز در این بازارها مورد تهدید جدی قرار خواهد گرفت. یکی از عوامل اصلی زمینه‌ساز تحریم کامل صادرات نفتی ایران، توسعه شدید نفت شیل به خاطر استراتژی عربستان در کاهش عرضه و افزایش قیمت بوده است. در صورت موافقت روسیه و تداوم سیاست عربستان در تکرار کاهش عرضه و افزایش موقتی قیمت، همین سطح محدود صادرات نفت در دورزدن تحریم نیز در ماه‌های آتی از بین می‌رود زیرا فرآیند جایگزین سازی نفت و گاز شیل به بازارهای ایران جدی‌تر خواهد شد.

طبق این گزارش، از نظر راهبردی و بلندمدت، منافع کشورهایی چون ایران و عراق که دارای الگوی بازارسازی سازمان یافته نیستند و بیشتر بر تجارت نفت بر اساس عرضه و تقاضای بازار متکی هستند، با سیاست روسیه در وارونه سازی سیاست فعلی اوپک پلاس همنوایی بیشتری دارد. زیرا احتمالاً با کاهش قیمت نفت، حجم بالایی از نفت‌های پرهزینه از جمله نفت شیل از بازار خارج شده و با توازن مجدد بازار جهانی نفت، امکان بازاریابی نفتی برای این کشورها وجود دارد. در حال حاضر بین ایران، عراق از یک سو و کشورهای عربی به رهبری عربستان، تعارض منافع وجود دارد. عربستان بازار صادرات نفتی خود را ایمن کرده و با افزایش قیمت از طریق کاهش عرضه با مشارکت و هزینه حداکثری بر دیگر کشورها، هم به منافع اقتصادی بیشتر دست می‌یابد و هم با زمینه‌سازی برای توسعه بیشتر نفت شیل، زمینه برای اعمال فشار بیشتر بر ایران را نیز بیشتر می‌کند.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد، اشتغال نفتی برای دولت ترامپ که دارای برگ برنده موفقیت اقتصادی در مناظرات انتخاباتی 2020 بود، با کاهش قیمت نفت با خطر جدی روبرو می‌شود. این امر برای منافع ملی کشور ایران که امیدوار است با تغییر قدرت از ترامپ به دموکرات‌ها، برجام احیا شده و با تعلیق مجدد تحریم‌ها زمینه برای ترمیم اقتصاد کشور فراهم شود، دارای اهمیت راهبردی است. بنابراین، صرف‌نظر از منافع کوتاه‌مدت اقتصادی، از نظر منافع بلندمدت اقتصاد نفتی، بازارسازی، احیای برجام در صورت تغییر دولت ترامپ به سود دمکرات‌ها، راهبرد روسیه در خروج از توافق نفتی برای کاهش قیمت و حذف نفت شیل از بازار با منافع ملی ایران همسویی و سازگاری دارد.

همه شرایط موجود و گذشته نشان می‌دهد که راهکارهای بلندمدت و دائمی رهایی ایران از مخاطرات بازار نفت نیازمند اصلاح ساختارها در اقتصاد است. رهایی از اقتصاد مبتنی بر صادرات نفت خام و تمرکز بر صادرات فراورده، یکی از راهکارهای بهینه استفاده از منابع نفتی به نفع اقتصاد است. رهایی از روش تجارت نفت بر اساس عرضه و تقاضا و پیوستن به شرکت‌های ملی مصرف‌کنندگان و استفاده از روش‌های نوین حضور در بازار نفت، می‌تواند شرایط بهتری برای صادرات نفتی ایران رقم بزند. همچنین در صورت کاهش واقعی وابستگی بودجه به نفت امکان دیپلماسی مستقل‌تر و موثرتر نفتی را فراهم خواهد کرد تا منافع راهبردی و بلندمدت بر منافع اقتصادی کوتاه‌مدت ارجحیت پیدا کند.