همه‌گیری ویروس کرونا در دنیا در ماه‌های اولیه سال ۲۰۲۰ یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های سال جاری به حساب می‌آید. چالشی که سلامت مردم و ساختار اقتصادی را هدف قرار داد. دو سال قبل یعنی در سال ۲۰۱۸ میلادی رئیس سازمان بهداشت جهانی در اجلاسی رسماً اعلام کرد دنیا برای مواجهه با یک همه‌گیری آمادگی لازم را ندارد. او با تاکید بر این نکته که همه‌گیری می‌تواند هر زمانی شروع شود یا از هر کشوری آغاز شود و باید دنیا همیشه برای مواجهه با آن آمادگی داشته باشد گفت: دنیا نمی‌تواند شیوع ویروس یا عامل بیماری‌زا در یک کشور را پیش‌بینی یا کنترل کند و مانع از ایجاد یک همه‌گیری شود. در دنیای در هم تنیده امروزی انتقال ویروس‌ها و عوامل بیماری‌زا به سرعت انجام می‌شود و باید راهکارهایی برای توسعه همکاری دنیا در مقابله با همه‌گیری‌ها یافت شود. سازمان بهداشت جهانی ساختار بهداشتی و درمانی دنیا را بسیار ضعیف ارزیابی و تاکید کرد که برای ارتقای این وضعیت باید سیاستمداران هم به اهمیت آن پی ببرند و برای حل این معضل با هم همکاری کنند. ورود دنیای سیاست به فضای بهداشتی دنیا و مقابله‌های سیاسی در شرایطی که جهان با یک همه‌گیری مواجه است، نادرست‌ترین مسئله است و می‌تواند سرعت انتشار ویروس یا هر عامل بیماری‌زای دیگر را بیشتر کند.

به گزارش مجمع جهانی اقتصاد امنیت بهداشت ملی در سراسر دنیا بسیار ضعیف است و هیچ کشوری کاملاً برای مدیریت این همه‌گیری آمادگی ندارد. طبق مطالعه‌ای که روی ساختار بهداشت و درمان در ۱۹۵ کشور دنیا انجام شد، مشخص شد که این ضعف‌ها هم در مرحله جلوگیری از شیوع بیماری در سطح یک کشور و سطح جهان وجود دارد و هم در بخش رصد نحوه عملکرد عوامل بیماری و نحوه مدیریت و پاسخ‌گویی به بحران ایجادشده در دنیا است.

دانشگاه جان هاپکینز با همکاری موسسه مطالعاتی اکونومیست شاخصی تحت عنوان شاخص امنیت بهداشتی جهانی تهیه کرده است که بین صفر تا ۱۰۰ قرار دارد. برای تهیه این شاخص ۳۴ فاکتور در شش دسته اصلی در نظر گرفته شده است و به این مسئله تاکید شده است که در زمان بروز تهدیدی برای سلامت جامعه دیگر فاکتورهای حیاتی و کلیدی برای مقابله با شیوع ویروس در یک کشور یا همه‌گیری جهانی آن وجود دارد یا خیر. شش دسته اصلی مورد مطالعه عبارت‌اند از جلوگیری از بروز بیماری، ارزیابی و گزارش‌دهی سریع، ارائه پاسخ سریع به بحران، عملکرد سیستم بهداشتی، همسو شدن با استانداردهای بین‌المللی و در نهایت کاهش فضای خطرآفرین برای سلامت جامعه یا میزان آسیب‌پذیری کشور در برابر تهدیدهای بیولوژیک.

جالب است بدانید که با وجود بهتر بودن وضعیت کشورهای توسعه‌یافته نسبت به کشورهای کم توسعه‌یافته، نمی‌توان هیچ کشوری را آماده ارزیابی کرد.

شاخص متوسط جهانی ۴۰.۲ است

 متوسط شاخص امنیت بهداشتی جهانی برابر با ۴۰.۲ درصد است که نرخ بسیار پایینی است. متوسط این شاخص برای ۶۰ کشور با درآمد بسیار بالا و صنعتی دنیا برابر با ۵۱.۹ درصد اعلام شده است که نشان می‌دهد این کشورها برای مواجهه با همه‌گیری‌ها در دنیا حدود نصف سطحی که نیاز است، آمادگی دارند.

متوسط شاخص شش دسته اصلی هم در این گزارش ارائه شده است. طبق اطلاعات موجود متوسط شاخص ممانعت از بروز بیماری یا همه‌گیر شدن یک ویروس آزمایشگاهی در دنیا برابر با ۳۴.۸ درصد است و در ۸۷ کشور این شاخص بالاتر از متوسط و در بقیه پایین‌تر است.

متوسط شاخص ارزیابی زودهنگام و گزارش‌دهی دقیق در مورد بروز بیماری‌های تازه در دنیا برابر با ۴۱.۹ است و ۹۰ کشور شاخصی بالاتر از این متوسط و بقیه شاخص پایین‌تر از متوسط دارند.

 متوسط شاخص پاسخ دهی سریع به شیوع بیماری و تلاش برای کاهش سرعت انتشار بیماری در دنیا برابر با ۳۸.۴ است و ۸۸ کشور در وضعیت بهتر از متوسط جهانی قرار دارند.

 متوسط شاخص دارا بودن سیستم بهداشتی مناسب و توسعه‌یافته در دنیا برابر با ۲۶.۴، متوسط شاخص تعهد به ارتقای ظرفیت‌های بهداشتی کشور و تأمین منابع مالی لازم برای آن در دنیا برابر با ‌۴۸.۵ و متوسط شاخص فضای کلی ریسک و آسیب‌پذیری کشور در برابر تهدیدهای بیولوژیک در دنیا برابر با ۵۵ است.

این شاخص‌ها نشان می‌دهد بالاترین ضعف موجود در هنگام مواجهه با همه‌گیری‌ها در بخش دارا بودن سیستم بهداشتی مناسب و توسعه‌یافته است و اگر سرمایه‌گذاری لازم در این زمینه انجام شود، گام بزرگی برای حل این چالش بین‌المللی برداشته خواهد شد.

 ارنست جی مونیز مسئول اصلی تهیه این گزارش نتایج تحقیق را هشداردهنده ارزیابی می‌کند. وی در بخش ابتدایی این گزارش نوشت: بررسی‌ها نشان داد تمامی کشورهای دنیا در تمامی سطح درآمدی و توسعه‌یافتگی اقتصادی شکاف‌های زیادی در توانمندی‌های خود دارند. به تعبیر بهتر آنها سرمایه‌گذاری لازم را برای آماده کردن خود در حوزه‌های بیولوژیکی انجام نداده‌اند و به همین دلیل در یک همه‌گیری به سرعت از پا درمی‌آیند.

 وی ادامه داد: مسئله مهم این است که چه یک ویروس به صورت طبیعی باعث بیماری انسان‌ها شود یا اینکه ساخته دست بشر باشد و عمدی و غیر عمدی زمینه را برای بیماری مردم فراهم کند، در نتیجه تغییری ایجاد نمی‌کند زیرا شیوع آن در یک کشور باعث ایجاد همه‌گیری در دنیا خواهد شد و تهدیدی جدی برای سلامت دنیا، امنیت بین‌المللی و اقتصاد دنیا است.

در این گزارش کشورها به سه دسته تقسیم شده‌اند. دسته اول کشورهایی که بالاترین سطح آمادگی در مواجهه با همه‌گیری‌ها را دارند. دومین دسته کشورهایی که آمادگی خوبی دارند و سومین دسته کشورهایی که آمادگی کافی را ندارند.

کدام کشورها بالاترین سطح آمادگی را دارند

بالاترین شاخص امنیت بهداشتی در دنیا به امریکا تعلق دارد. این کشور در مقایسه با دیگر کشورهای دنیا برای مواجهه با همه‌گیری‌های جهانی آمادگی بیشتری دارد و توانسته است عنوان آماده‌ترین کشور برای مواجهه با بحران‌های سلامتی و بهداشتی را به خود اختصاص دهد. شاخص امنیت بهداشتی این کشور برابر با ۸۳.۵ درصد است. سرمایه‌گذاری‌های زیادی که در شرکت‌های دارویی در این کشور انجام می‌شود در کنار سرمایه‌گذاری زیاد در بخش تحقیق و مطالعات پزشکی و درمانی از جمله مزیت‌های بخش درمان و بهداشت امریکا است. البته یک ضعف بزرگ هم دارد و آن پایین بودن نرخ بیمه‌های درمانی است که باعث می‌شود تا هزینه‌های درمان در این کشور بسیار بالا باشد.

طبق این رده‌بندی بریتانیا در جایگاه دوم قرار دارد و با داشتن شاخص ۷۷.۹ درصد توانسته است در فهرست آماده‌ترین کشورها برای مواجهه با همه‌گیری‌های جهانی قرار گیرد. کشورهای هلند و استرالیا و کانادا و تایلند به ترتیب جایگاه سوم تا ششم را دارند و سوئد و دانمارک و کره جنوبی و فنلاند در رده‌های بعدی قرار دارند. شاخص امنیت بهداشتی در کره جنوبی برابر با ۷۰.۲ درصد است با این وجود شیوع ویروس کرونا در این کشور بسیار وسیع بوده است.

 در میان ده کشوری که بالاترین سطح آمادگی برای مواجهه با همه‌گیری‌ها را دارند تنها دو کشور تایلند و کره جنوبی در قاره آسیا و در دسته کشورهای در حال توسعه قرار دارند. بقیه کشورهای صدر فهرست کشورهای توسعه‌یافته غربی هستند.

شاخص امنیت بهداشتی در کشور فرانسه برابر با ۶۸.۷، در اسلوونی برابر با ۶۷.۲، در سوئیس برابر با ۶۷ و در آلمان برابر با ۶۶ است. در مجموع ۱۴ کشور معرفی‌شده در رده کشورهایی قرار دارند که شاخص آنها بالاتر از ۶۶ است و بیشترین سطح آمادگی در مواجهه با بحران‌های سلامتی در دنیا را دارند.

 کدام کشورها آمادگی خوبی دارند

بر مبنای یافته‌های این گزارش اغلب کشورهای قاره اروپا، روسیه و کشورهای خاورمیانه در کنار کشورهای امریکای مرکزی و جنوبی و حتی کشورهای آسیایی در رده کشورهایی قرار دارند که آمادگی خوبی برای مواجهه با بحران دارند. شاخص امنیت بهداشتی در این کشورها بین ۳۴.۳ تا ۶۶ است. چین که مرکز اصلی شیوع ویروس کرونا در سال جاری بود در این فهرست جایگاه ۵۱ را دارد و شاخص امنیت بهداشتی این کشور برابر با ۴۸.۲ است. کشورهای واقع در قاره افریقا در رده کشورهایی قرار دارند که پایین‌ترین سطح آمادگی را دارند. مالزی در این رده‌بندی جایگاه ۱۸ را دارد و شاخص امنیت بهداشتی در این کشور برابر با ۶۲.۲ است. این شاخص در ژاپن برابر با ۵۹.۸ و در سنگاپور برابر با ۵۸.۷ است. کشور ایتالیا که یکی دیگر از مراکز اصلی شیوع ویروس کرونا در دنیا محسوب می‌شد در این رده‌بندی جایگاه ۳۱ را دارد و شاخص امنیت بهداشتی این کشور برابر با ۵۶.۲ است. ترکیه چهلمین کشور این فهرست است و عربستان در جایگاه ‌۴۷ قرار دارد. امارات در این رده‌بندی جایگاه ۵۶ را به خود اختصاص داده است و هند در جایگاه ۵۷ دنیا قرار گرفته است. شاخص امنیت بهداشتی در روسیه برابر با ۴۴.۳ است و این کشور در رده ۶۳ قرار دارد. از دیگر کشورهای این رده می‌توان به کامبوج، بحرین، قطر، قزاقستان و ایران اشاره کرد.

شاخص امنیت بهداشتی ایران برابر با ۳۷.۷ اعلام شده است و این کشور در میان ۱۹۵ کشور دنیا جایگاه ۹۷ را به خود اختصاص داده است. ایران در این فهرست از کشورهای زیمبابوه، اوکراین، سنگال و نیجریه پایین‌تر و از کشورهای مالت، ترینیداد و توباگو، سورینام و تانزانیا بالاتر است. جالب است بدانید ۱۰۲ کشور در این دسته قرار دارند که آخرین کشور ازبکستان با دارا بودن شاخص ۳۴.۳ است.

کشورهایی که کمترین آمادگی را دارند

 در این دسته می‌توان به سومالی با شاخص ۱۶.۶، گینه اکوریتال با شاخص ۱۶.۲ و کره شمالی با شاخص ۱۷.۵ اشاره کرد. این سه کشور در انتهای فهرست ۱۹۵ کشور دنیا قرار دارند. در مجموع ۸۹ کشور در این دسته قرار دارند که از آنها می‌توان به افغانستان، تاجیکستان، سریلانکا، جامائیکا، بنین، هندوراس و زامبیا اشاره کرد. شاخص امنیت بهداشتی در این کشورها کمتر از ۳۴.۳ است.

سوریه در این فهرست جایگاه ۱۸۸ را دارد و شاخص امنیت بهداشتی در این کشور که بالغ بر یک دهه است درگیر جنگ است، به عدد ۱۹.۹ رسید. کشور یمن نیز که همچنان با جنگ و بحران‌های انسانی و اجتماعی ناشی از آن دست و پنجه نرم می‌کند در سال جاری جایگاه ۱۹۰ را از میان ۱۹۵ کشور مورد بررسی به خود اختصاص داد و توانست شاخص ۱۸.۵ را به دست آورد.

سیاست باید از بهداشت جهانی جدا شود

طبق این گزارش یکی از مهم‌ترین مسائلی که باعث کاهش شاخص امنیت بهداشتی جهانی شده، این است که دنیای سیاست در تمامی عرصه‌ها حضور دارد. یعنی حتی در زمان ایجاد یک همه‌گیری هم تصمیم‌گیری‌های سیاسی از انجام عکس‌العمل مناسب در برابر همه‌گیری جلوگیری می‌کند. به عنوان مثال می‌توان به تحریم‌های اقتصادی امریکا علیه ایران و شمار زیادی از کشورهای دیگر یا سیاست تحریم ثانویه امریکا علیه کشورهایی که با ایران تجارت دارند، اشاره کرد. این تحریم‌ها و روابط سرد سیاسی مانع از این می‌شود که در زمان همه‌گیری‌ها، کشورها بتوانند هماهنگ و همسو با هم برای حل بحران وارد میدان شوند یا تجهیزات و حمایت‌های مالی و درمانی مورد نیاز کشورهای دیگر را ارائه دهند. بدون شک ارائه این کمک‌ها که باعث کنترل سریع‌تر بحران می‌شود، خود مانعی بر سر همه‌گیر شدن یک بیماری است و شاید زمینه را برای حل سریع‌تر مشکل فراهم کند.

 مسئله دیگر این است که آموزش‌های لازم برای حمایت از سلامت انسان‌ها در کنار سلامت محیط زیست و حیات وحش و زیستگاه‌های طبیعی ارائه نمی‌شود. به همین دلیل است که در بسیاری از کشورها برای حفاظت از جان انسان‌ها بخش‌های دیگری از طبیعت تخریب می‌شود و به مرور زمان همین بخش‌های تخریب شده در طبیعت زمینه را برای از بین بردن سلامت انسان‌ها فراهم می‌کند. بنابراین ضعف آموزش هم یک مشکل اساسی است.

نکته دیگر ضرورت سرمایه‌گذاری کشورها در توسعه زیرساخت‌های بهداشتی و درمانی است. در ۳۸ درصد از کشورها زیرساخت‌های بهداشتی و درمانی در سطح بسیار ضعیف قرار دارد و در این کشورها شیوع یک بیماری به سرعت انجام می‌شود. از طرف دیگر باید سازمان‌های بین‌المللی از کشورها بخواهند تا زیرساخت‌های خود و استانداردهای بهداشتی را به سطح استاندارهای متوسط جهانی برسانند. این یکسان‌سازی نسبی می‌تواند از احتمال شیوع یک بیماری یا همه‌گیر شدن آن بکاهد.