آسیب‌پذیرترین منطقه جهان از لحاظ تغییرات آب و هوایی، سال سختی را پشت سر گذاشت و سال دشوارتری هم در انتظارش است. از آسیا و اقیانوسیه صحبت می‌کنیم.

در سال ۲۰۱۹ میلادی اکثر کلان‌شهرهای آسیا غرق در مه‌دود بودند. صدها نفر از مردم جان‌شان را بر اثر سیل و رانش زمین از دست دادند. گردبادها و توفان‌های شدید باعث نابودی شهرهای ساحلی شدند. موج گرما، خشکسالی و آتش‌سوزی جنگل‌ها کشورهای زیادی را درنوردید. شهرهای زیادی در آسیا با بحران جدی کمبود آب دست و پنجه نرم کردند و همین اینها در حالی بوده که رویای توسعه و پیشرفت که در دهه‌های پیشین به شدت ذهن رهبران و مردم را اشغال کرده بود، حالا دارد قربانی اهداف خودش می‌شود. دانشمندان می‌گویند بحران‌های جدی آب و هوایی که در سال‌های اخیر در آسیا رخ داده، دیگر از حالت استثنا خارج شده و به حال عادی بدل شده. این شرایط، تبعات سنگینی خواهد داشت.

بنا بر گزارش کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد در امور آسیا و اقیانوسیه، چرخه مداوم و دنباله‌دار بلایای طبیعی که در دو سال اخیر به شدت بر آسیا و اقیانوسیه سنگینی کرده، از آنچه که این منطقه انتظار داشت و تجربه کرده بود کاملا فراتر رفت؛ و این نشانه‌ای است از واقعیت‌های آب و هوایی در آینده.

درخواست‌های بی شماری برای انجام اقدامات لازم در مقابله با بحران آب و هوایی طی جلسات و نشست‌های مختلف جهانی مطرح شده است. اما به نظر می‌رسد که کشورهای توسعه‌یافته جهان این طور تصور کرده‌اند که بحران آب و هوایی را باید جزو بحران‌های آینده قرار بدهند. این در حالی است که در منطقه آسیا و اقیانوسیه، میلیون‌ها نفر دارند هر روز با ابعاد جدیدی از این بحران- آن هم در زمان حال- برخورد می‌کنند. آنها که در نقطه صفر این بحران قرار دارند می‌گویند حرف‌زدن بس است و باید زودتر اقدام عملی انجام داد وگرنه در دهه آینده راه زندگی بشر در مواجهه با بحران آب و هوایی واقعا بسته می‌شود.

واقعیت این است که منطقه آسیا و اقیانوسیه که ۶۰ درصد از جمعیت جهان را در خود جا داده، یکی از آسیب‌پذیرترین نقاط دنیا در برابر بحران اقلیمی است. مسئله‌ای که این واقعیت را پیچیده‌تر می‌کند این است که در بسیاری از کشورهای آسیایی، سرعت توسعه و شهری‌شدن کاملا بالاتر از برنامه‌ریزی و تحقق زیرساخت‌های لازم و مطابق با آن پیشرفت بوده است. مهاجرت گسترده جمعیت روستایی به شهرها هم باعث شده که فشار زیادی روی منابع آب و غذا وارد شود. بسیاری از کلان‌شهرهای آسیایی از جمله بمبئی، شانگهای، بانکوک، هوشی‌مین سیتی و جاکارتا شهرهای ساحلی هستند و در ارتفاعی کم از سطح زمین قرار دارند. این شرایط، آنها را در برابر افزایش سطح آب دریاها و بلاهای اقلیمی شدید کاملا آسیب‌پذیر کرده است.

از سوی دیگر، برخی از کلان‌شهرها که با سرعت صنعتی شده و رشد کرده‌اند، در این راه به استفاده از زغال سنگ وابسته بوده‌اند و میزان قابل توجهی دی اکسید کربن را آزاد کرده و می‌کنند. کشورهای بزرگ و پرجمعیت آسیایی مثل چین و هند تعهدشان برای حرکت به سمت انرژی‌های سبز را تا حدی عملی کرده‌اند اما این اصلا برای مقابله با بحران آب و هوایی کافی نیست. نکته دیگر هم این است که پیشرفت سریع کشورها در حوزه تکنولوژیک و امکانات زندگی، باعث شده که تقاضای مصرف‌کنندگان برای دسترسی به تجهیزاتی مثل تهویه هوا، خودرو و کالاهای مختلف مصرفی به شدت بالا برود. این وضع به خودی خود، فشار شدیدی روی محیط زیست وارد کرده است.

در این میان، شهرهای ثروتمندتری مثل هنگ‌کنگ توانسته‌اند با استفاده از امکانات خودشان، تمهیدات موثری را برای مقابله با بحران‌های آب و هوایی در نظر بگیرند. اما در آن سوی طیف، شهرهایی قرار دارند که هم جمعیت‌شان فقیرتر است و هم مسئولان شهری بودجه کافی برای تجهیز شهر در برابر بلایای اقلیمی را در اختیار ندارند. برخی از این شهرها از لحاظ زیست‌محیطی در معرض خطر محسوب می‌شوند.

پتری تالاس دبیرکل سازمان هواشناسی جهانی اخیرا گفته: «حرکت بشر به سمتی است که حتما افزایش سه درجه‌ای دمای زمین را در پایان قرن حاضر به دنبال دارد و این به شدت رفاه بشر را به خطر می‌اندازد. این نقطه همان جایی است که معاهده اقلیمی پاریس می‌خواست ما را از رسیدن به آن بازدارد.» این در حالی است که کشورهایی مثل آمریکا نهایت تلاش خود را کرده‌اند تا از تعهدات در خصوص مقابله با گرم‌شدن زمین شانه خالی کنند و حتی دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا از این معاهده خارج شد.

در این میان، روایات جزئی‌تر از مشکلاتی که مردم آسیا و اقیانوسیه از بابت تغییرات اقلیمی تجربه می‌کنند می‌تواند موضوع را روشن‌تر کند. یکی از آنها تاگالوا کوپرهالو است که در جزیره ساموئا در اقیانوس آرام زندگی می‌کند. او می‌گوید مشکلات ناشی از تغییرات اقلیمی را به شکل دست اول دارد تجربه می‌کند: «سطح دریا به سرعت دارد بالا می‌رود. دانشمندانی که آمده بودند و روی این مسئله کار می‌کردند انتظار داشتند این میزان از بالا رفتن سطح دریا ظرف بیست سال آینده رخ بدهد. اما خیلی زودتر از آنچه فکر می‌کردیم سطح دریا این قدر بالا آمد.»

این نکته‌ای است که سازمان ملل متحد هم در موردش هشدار داده و اعلام کرده که سطح دریاها با سرعتی بیشتر از انتظار دارد بالا می‌رود. افزایش دائمی آزاد شدن گازهای گلخانه‌ای، افزایش دما، آب شدن یخچال‌ها و از بین رفتن سطوح یخ در نقاط مختلف دنیا باعث شده که سطح آب دریاها تا پایان قرن حاضر به میزان بیش از دو متر افزایش پیدا کند. البته این محاسبات در شرایطی است که آزادسازی گازهای گلخانه‌ای در شرایطی مشابه الان ادامه داشته باشد.

افزایش دو متری سطح آب دریاها به معنی آن است که ۱۸۷ میلیون نفر در جهان آواره خواهند شد و باید محل زندگی خود را ترک کنند. اکثر این افراد احتمالا ساکن شهرهای آسیایی مثل شانگهای خواهند بود که در مقابل افزایش سطح دریاها مقاومت چندانی ندارند.

یک پژوهش جدید هم پیش‌بینی کرده که برخی شهرهای جنوب شرقی آسیا مثل بانکوک پایتخت تایلند و برخی شهرهای ویتنام تا زمانی بسیار نزدیک- حدود سال ۲۰۵۰ میلادی- زیر آب خواهند رفت. بر اساس گزارش‌های برنامه توسعه سازمان ملل متحد، آماده‌شدن برای بالا آمدن سطح دریاها بزرگ‌ترین چالشی است که پیش روی شهرهای ساحلی در منطقه آسیا و اقیانوسیه قرار دارد. از جمله اقداماتی که می‌تواند موثر واقع شود، تعیین پرریسک‌ترین مناطق این شهرها، تقویت عمرانی مناطق ساحلی و زیرساخت‌ها و احیای جنگل‌های حرا برای نگه‌داشتن آب است.

در همین راستا بوده که کشورهای آسیا و اقیانوسیه نصب ایستگاه‌های مانیتورینگ سطح دریا را جدی گرفته‌اند و برنامه‌هایی نیز برای تعیین مقاوم‌ترین محصولات کشاورزی در مقابل تغییر شوری آب در پیش گرفته شده تا آمادگی لازم برای تحولات آینده وجود داشته باشد. این در شرایطی است که حتی در حال حاضر هم کاهش شدید جمعیت ماهی و برخی جانوران دریایی و همین‌طور تغییر اسیدیته آب باعث تغییر رژیم غذایی ساکنان روستاها و شهرهای ساحلی در برخی نقاط آسیا شده است. این وضع به افزایش واردات مواد غذایی فرآوری‌شده برای جبران منابع غذایی طبیعی انجامیده است.

بر اساس پیش‌بینی‌ها، نزدیک به ۲.۴ میلیارد نفر یا همان نصف جمعیت آسیا در حال حاضر در مناطقی زندگی می‌کنند که در معرض خطر ناشی از شرایط سخت آب و هوایی قرار دارند. در همین یک سال اخیر، سیل و رانش زمین که از باران شدید استوایی ناشی شده بود مناطق وسیعی از هند، نپال، پاکستان و بنگلادش را درنوردید، صدها کشته به جا گذاشت و خرابی‌های زیادی به بار آورد. اما چین، ویتنام، کره جنوبی، ژاپن، تایلند، سریلانکا و فیلیپین هم به دفعات در این مدت در معرض توفان‌ها و گردبادهای استوایی قرار داشته‌اند که علاوه بر تلفات انسانی، باعث آوارگی صدها هزار نفر شد. مثلا در فیلیپین، سالانه به صورت متوسط ۲۰ بار توفان و گردباد به وقوع می‌پیوندد، جلوی دسترسی به منابع آب تمیز و غذا را می‌گیرد، خانه‌ها را خراب می‌کند و امنیت مردم را به خطر می‌اندازد. همچنین در پنج سال اخیر، گرمای شدید در کشورهایی مثل ژاپن، چین، هند، پاکستان و استرالیا حس شده و طبق پیش‌بینی‌های علمی، دور نیست آن زمانی که گرما در این کشورها چنان زیاد شود که برخی مناطق در آنها به کل غیرقابل سکونت شوند.

برای مقابله با این وضع در آینده چه کار باید کرد؟ سرمایه‌گذاری در سیستم‌های هشدار زودهنگام مهم‌ترین گامی است که تمام کشورهای منطقه آسیا و اقیانوسیه باید آن را مورد توجه قرار دهند. در عین حال نهادهای بین‌المللی از کشورهای ثروتمندتر خواسته‌اند منابع تکنولوژیک لازم را در اختیار کشورهای کم‌تر توسعه‌یافته قرار بدهند تا تاثیر بحران آب و هوایی بر آنها کم‌تر شود. نکته دیگر هم این است که وابستگی کشورها به سوخت‌های فسیلی باید کم‌تر و کم‌تر شود و در مقابل، راه‌های استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر هموار شود. هراس از وضعیت دشوار آب و هوایی آینده دیگر جایی برای رودربایستی ندارد.