بازار نفت و گاز طبیعی در دنیا با تهدیدهای دوگانه‌ای روبه‌رو است. تهدید ناشی از کاهش سودآوری فعالیت در این صنایع و تهدید ناشی از کاهش پذیرش اجتماعی این صنعت به دلیل اثرات مخربی که روی محیط زیست دارد. به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، صنعت نفت و گاز تاکنون موفق نشده است که پاسخی مناسب برای هیچ‌یک از این دو تهدید ارائه دهد و به همین دلیل باید منتظر روزهای سختی باشد. کاهش سودآوری شركت‌های نفتی در سال‌های اخیر و ناتوانی آنها در اجرای تعهدات مالی‌شان در قبال سهامداران مسئله‌ای بسیار بااهمیت است. زیرا این تشنج مالی باعث شده است تا سرمايه‌گذاری در این صنعت روند کاهشی داشته باشد. از طرف دیگر به دنبال بحران‌های زیست محیطی زیادی که در یک سال گذشته در دنیا ایجاد شد، انتظار می‌رود همه صنایع از جمله صنعت نفت و گاز برای حل این معضل وارد عمل شوند.

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش اخیر خود ضمن انتقاد از شركت‌های بزرگ نفت و گاز طبیعی برای عدم توجه به بحران‌های ناشی از انتشار کربن نوشت: شركت‌های فعال در صنعت نفت در عرصه سوختی فعالیت می‌کنند که زیرساخت اصلی تأمین انرژی مصرفی در دنیا است. ولی در عین حال در تمامی فرایندهای تولید و مصرف این سوخت گازهای آلاینده‌ای وارد محیط زیست می‌شود که موجب افزایش دماي زمین و افزایش سطح آلودگی‌های زیست محیطی شده است. مطالعات نشان داده است صنعت نفت و گاز طبیعی نقش پررنگی در پدیده گرمایش زمین و بحران‌های زیست محیطی داشته است و حال باید وظیفه خود را برای حل این معضلات انجام دهد. اما سؤال این است که آیا شركت‌های نفتی گام موثری برای کاهش انتشار کربن برداشته‌اند یا تمایلی برای حرکت در این جهت دارند. کاهش انتشار کربن برای بسیاری از شركت‌های نفتی به معنای تلاش برای پیدا کردن سوختی جایگزین یا سرمايه‌گذاری در توسعه مطالعات در موتورهای کم‌مصرف است که هر دو می‌تواند کاهش تقاضا برای نفت و فراورده‌های نفتی را به همراه بیاورد و در نتیجه سودآوری آن کمتر شود. شاید به همین دلیل است که شركت‌های نفتی تاکنون برای حل مشکلات زیست محیطی وارد عمل نشده‌اند. اما در دنیایی که بحران زیست محیطی ناشی از انتشار کربن قربانی می‌گیرد، نمی‌توان به این خواسته اجتماعی بی‌توجه بود.

بر مبنای گزارش تهیه شده توسط آژانس بین‌المللی انرژی، شركت‌های نفتی برای تسریع روند گذر از سوخت‌های فسیلی به سمت سوخت‌های کم‌آلاینده اقدامی عملی انجام نداده‌اند. شركت‌های نفتی تنها یک درصد از سود سالانه خود را برای سرمايه‌گذاری در مسائل خارج از صنعت نفت و گاز صرف می‌کنند که این رقم در مقایسه با بزرگی مشکلی که دنیا با آن روبه‌رو است، رقم بسیار ناچیزی است. شمار معدودی از شركت‌های نفتی برای نشان دادن حسن نیت خود اقدام به افزایش سهم سرمايه‌گذاری در بخش‌های غیر از نفت و گاز کردند. در این شركت‌ها حداکثر سرمايه‌گذاری معادل 5 درصد بودجه سالانه است که باز هم رقم قابل توجه و چشم‌گیری نیست.

البته گفته می‌شود با توجه به گردش مالی و سودآوری زیاد شركت‌های نفتی همان سهم یک درصد یا 5 درصد از سود شركت‌ها كه در بخش‌های غیر از نفت و گاز سرمايه‌گذاری می‌شود، دارای ارزش دلاری بالایی خواهد بود اما اداره اطلاعات انرژی امریکا با توجه به ابعاد وسیع بحران ناشی از تغییرات زیست محیطی و هزینه‌های کلانی که به اقتصاد تحمیل می‌کند، این دیدگاه را نمی‌پذیرد و معتقد است که شركت‌های نفتی باید بودجه بیشتری برای حل معضلی به کار بگیرند که خود در ایجاد آن نقش پررنگی داشتند.

سرمايه‌گذاری اندک، پاسخ‌گو نیست

سرمايه‌گذاری شركت‌های نفتی در تولید انرژی خورشیدی و بادی و ایجاد خودروهای الکتریکی و زیرساخت‌های لازم برای توسعه استفاده از این خودروها در سال‌های اخیر افزایش یافته است ولی هنوز به سطح مطلوب نرسیده است. به عنوان مثال شركت‌های نفتی بزرگ دنیا در سال 2019 تنها 2 میلیارد دلار در تولید انرژی خورشیدی و بادی و سوخت‌های زیستی سرمايه‌گذاری کردند در صورتی که سرمایه مورد نیاز برای این بخش ظرف یک سال گذشته رقمی بالغ بر 9 میلیارد دلار بود.

مشکل اصلی عدم سودآوری بهینه در شركت‌های نفتی است. حتی پیش از این‌که بحث محیط زیست و نیاز دنیا برای سرمايه‌گذاری در این بخش مطرح شود، شركت‌های نفتی نمی‌توانستند مسئولیت‌های خود را در قبال سرمايه‌گذاران و سهامدارانشان انجام دهند. در واقع این شركت‌ها به اندازه کافی سودآوری نداشتند و قیمت نفت در بازار به اندازه‌ای نبود که بتوانند ضمن تأمین هزینه‌های تولید، سود کافی نیز کسب کنند. کسری بودجه 5 شرکت بزرگ نفتی در سال 2019 میلادی برابر با 200 میلیارد دلار اعلام شد. به همین دلیل است که اغلب نه تمایلی برای سرمايه‌گذاری در صنعتی خارج از صنعت نفت دارند و نه توان مالی لازم برای این کار را در اختیار دارند.

روزهای سختی در پیش است

با توجه به این‌که مشکلات محیط زیست هر روز بیشتر می‌شود و دنیا برای تدوین قانون‌های سخت‌گیرانه‌تر در زمینه انتشار کربن وارد عمل می‌شود، در سال‌های پیش رو تقاضای نفت در دنیا کاهش خواهد یافت. بسیاری از تحلیل‌گران بازار نفت بر این باورند که کاهش تقاضای نفت در سال‌های پیش رو آسیبی جدی به ترازنامه‌های مالی شركت‌ها وارد می‌کند. آنها معتقدند برای ایجاد این آسیب جدی به ترازنامه‌ها حتی نیازی نیست تقاضای نفت در دنیا کاهش یابد. همین که تقاضای نفت رشد نکند هم برای ایجاد و بالا گرفتن بحران مالی در شركت‌های نفتی کفایت می‌کند.

اما سؤال اینجاست که در این شرایط چه می‌توان کرد؟ آژانس بین‌المللی انرژی بر این باور است كه شركت‌های نفتی باید گام‌هایی برای حل بحران بردارند. گام‌هایی که می‌توانست سال‌ها قبل برداشته شود و از ایجاد بحران زیست محیطی کنونی جلوگیری شود. این مرکز در گزارش خود نوشت: هر ساله 15 درصد از کل گازهای گلخانه‌ای منتشرشده در دنیا در نتیجه تولید بالادستی است. کاهش نشت متان در فرایند تولید به اتمسفر یکی از بهترین و مقرون به صرفه‌ترین راه‌ها برای کاهش انتشار گازهای آلاینده است. ولی بررسی‌ها نشان می‌دهد نشت گاز متان در تمامی فرایند استخراج و تولید و توزیع در دنیا اتفاق می‌افتد و همین مسئله زمینه را برای تشدید بحران بیشتر و بیشتر می‌کند.

سیاست دیگر تمرکز روی سیاست‌های تولیدی در شركت‌های ملی نفتی در کشورهای نفت‌خیز و تلاش برای کاهش انتشار کربن در مراحل مختلف تولید و توزیع این شركت‌ها است. بررسی‌ها نشان داد در سال گذشته 50 درصد از نفت دنیا توسط شركت‌های ملی نفت تولید شده است در حالی که شركت‌های بزرگ نفتی تنها 15 درصد از نفت دنیا را تولید کردند. اگر شركت‌های ملی برای توسعه تکنولوژی انرژی پاک سرمايه‌گذاری کنند و نشت متان در مراحل تولید و توزیع را متوقف کنند، کمک بزرگی به محیط زیست می‌شود.