*استاد امور بین‌الملل در دانشکده جان اف کندی هاروارد و نویسنده کتاب «لابی اسرائیل و سیاست خارجی آمریکا»

اگر دسته‌بندی خاصی برای «مهم‌ترین وقایع سیاست خارجی جهان در سال ۲۰۱۹» را در ذهن داشته باشیم، حتما کاندیداهای زیادی برای گنجاندن در این دسته‌بندی پیدا می‌کنیم. خودتان انتخاب کنید: اعتراضات هنگ‌کنگ، افشاگری‌های گسترده در مورد ترامپ که باعث شد مجلس نمایندگان آمریکا رای به استیضاح رئيس جمهور بدهد، آتش‌سوزی‌های عظیم در جنگل‌های آمازون و استرالیا، پیروزی قاطع بوریس جانسون نخست وزیر انگلیس در انتخابات و حرکت واضح دولت نارندرا مودی نخست وزیر هند به سمت نوع خاصی از ناسیونالیسم در این کشور.

اگر هم دوست دارید کمی نگاه مثبت‌تری داشته باشید، شاید مثلا بتوانید به افزایش بی‌سابقه تعداد زنانی که وارد کنگره آمریکا شدند اشاره کنید؛ یا به پیشرفت‌هایی که در زمینه درمان بیماری‌هایی مثل ابولا صورت گرفت.

اما به محض اینکه پایتان را از این حوزه‌ها بیرون بگذارید و سراغ سیاست خارجی بروید، می‌بینید که در این حوزه در سال ۲۰۱۹ هیچ اتفاق خاصی که تغییردهنده روندهای جهانی باشد رخ نداده و همه چیز در جهت حفظ وضع موجود حرکت کرده. اصلا این رخوت را می‌توان ویژگی سال ۲۰۱۹ دانست. البته اقدامات نخ‌نما و گستاخانه‌ای که دونالد ترامپ در عرصه سیاست خارجی انجام می‌دهد، در سال ۲۰۱۹ هم باعث شد خیلی‌ها در جهان در وضعیت هشدار باشند و همه هم دائم درباره سیاست‌های او حرف بزنند. اما اگر از فاصله‌ای دورتر به قضیه نگاه کنید می‌بینید که ۲۰۱۹ یک نقطه عطف خاص بود که جنبه‌های مختلف سیاست جهانی را از حرکت نگه داشت. این درجه از بی‌اثری و بی‌حرکتی به نظر چندان جالب نمی‌آید.

به موارد زیر توجه کنید و ببینید حق با ما هست یا نه.

ناتو

رویکرد دونالد ترامپ نسبت به دیپلماسی را با یک ضرب‌المثل توصیف می‌کنند: مثل گاوی که در مغازه ظروف چینی رها شده باشد. حرکات و تصمیم‌گیری‌های او حتی در مراوده با متحدانش هم خیلی غیرمحتاطانه است و مثلا هر فرصتی که پیش بیاید، ترامپ از کوبیدن اعضای ناتو فروگذار نمی‌کند. چند وقت پیش هم خواندیم که امانوئل ماکرون رئيس جمهور فرانسه از تشبیه خاصی برای توضیح وضعیت اتحاد ناتو استفاده کرد و گفت که ناتو دچار مرگ مغزی شده. با وجود همه اینها، ناتو تولد هفتاد سالگی‌اش را هم بی‌دردسر گذراند. به رغم تمام هارت و پورت‌های ترامپ، حضور نظامی آمریکا در اروپا حالا بزرگ‌تر از زمانی است که او به ریاست جمهوری آمریکا رسید. احتمالش هست که عمر آینده اتحاد ناتو خیلی طولانی نباشد؛ اما فعلا در خصوص سال ۲۰۲۰ می‌توانیم بگوییم که ناتو سرجایش نشسته و معنی‌اش این است که اکثر بخش‌های اروپا همچنان به شکل غیرسالمی وابسته به حمایت نظامی آمریکا باقی خواهد ماند.

ایران

ترامپ مدت‌هاست که کمپین اِعمال بیشترین فشار بر ایران را دنبال می‌کند و در مورد تلاش برای تغییر حکومت ایران هم زیاد حرف می‌زند. اما ایران سر جایش هست و نفوذ منطقه‌ای‌اش هم سر جایش هست. شاید بشود گفت ایران در محوطه پنالتی در مقابل غرب، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و آمریکا ایستاده. دولت‌های قبلی آمریکا از جمله کلینتون، جورج دابلیو بوش و اوباما بازی‌های سختی با ایران داشتند و دولت اوباما هم با ایران مذاکره داشت اما در دوران ترامپ به شکل واضحی دوباره به سیاست زیان‌بخش مواجهه برگشته‌ایم؛ همان سیاستی که از سال ۱۹۸۰ مناسبات دو کشور را شکل داده. به قول آن ضرب‌المثل فرانسوی، هرچه هم که تغییر کند باز همان وضع قبلی است.

جهانی‌شدن

دولت ترامپ کاری کرده که جهانی‌شدن در وضعیت دشواری قرار بگیرد؛ انگار که مورد بازخواست قرار داشته باشد. اما راه‌انداختن جنگ‌های تجاری با سایر کشورها مثل این بود که آمریکا چند ترقه خیس را آتش زده باشد. مثلا بگذارید موضوع را در همان قاره آمریکا بررسی کنیم. توافق آمریکا- مکزیک-کانادا را مجلس نمایندگان آمریکا تصویب کرد اما واقعیتش این است که این توافق چیزی بیشتر از نسخه شماره دو توافق تجارت آزاد آمریکای شمالی نیست و تاثیرش روی شرکا هم بالاتر از آن توافق نیست. جنگ تجاری آمریکا با چین هم در بهترین حالت مثل یک بازی بوده که با نتیجه تساوی پیش رفته باشد. مهم‌ترین اهدافی که ترامپ از جنگ تجاری با چین دنبال می‌کرد- یعنی کاهش کسری تجاری دوجانبه و اعمال فشار بر چین برای ایجاد تغییرات ساختاری در اقتصادش- عملا به هیچ نتیجه‌ای نرسیدند.

تجارت جهانی همچنان در حال افزایش است، هر چند که سرعت آن نسبت به گذشته کم‌تر شده. درواقع سال ۲۰۱۹ شباهتی به دوران‌های پروتکشنیسم شدید مثلا در دهه ۱۹۳۰ میلادی نداشت. البته یک در این سال یک هشدار به جهان داده شد: اینکه ترامپ و دولتش همچنان به سازمان تجارت جهانی بی‌اعتنایی و دهن‌کجی خواهند کرد و به جایش به دنبال رویکردهای دو جانبه در مسائل تجاری خواهند بود. این وضعیتی است که احتمالا در آینده روند جهانی‌شدن را کُند خواهد کرد ولی باعث برگشت کامل آن به عقب نخواهد شد.

خاورمیانه

ترامپ در سال ۲۰۱۹ نیروهای نظامی آمریکایی را به شکلی بی‌نظم در گوشه‌های مختلف منطقه خاورمیانه جابه‌جا کرد و حتی جلوی دوربین رسانه‌ها گفت که دارد آنها را از کشورهای خاورمیانه خارج می‌کند. اما واقعیت این است که نیروهای نظامی آمریکا هنوز در منطقه‌اند، آمریکا هنوز دارد برنامه‌های بی‌معنی و در نطفه‌مُرده‌ای برای روند صلح بین فلسطین و اسرائیل ارائه می‌دهد و البته هنوز حمایتی بی قید و شرط را در اختیار فهرست شناخته‌شده‌ای از مشتریان خاورمیانه‌ای خود قرار می‌دهد. آمریکا همچنان دارد به صورت غیرمستقیم برای ادامه اشغال سرزمین فلسطین به اسرائیلی‌ها چیزی شبیه یارانه می‌دهد، از جنگ غیرانسانی و ناموفق سعودی‌ها در یمن حمایت می‌کند و البته طبق معمول چشمش را به روی سو‌ءاستفاده‌های دولت مصر از قدرت می‌بندد.

همان‌طور که گفتیم، ترامپ و مایک پومپئو وزیر امور خارجه‌اش هنوز اصرار دارند که ایران تهدید منطقه‌ای است و باید جلویش را گرفت اما انگار موضوع برایشان به اندازه‌ای اهمیت ندارد که به مذاکره ختم شود. اگر این سیاست‌ها به نظرتان تکراری می‌آید، به این دلیل است که در سال ۲۰۱۹ چیزی در این خصوص عوض نشد و قرار هم نیست در آینده عوض شود.

روسیه

گاهی اوقات دونالد ترامپ طوری رفتار می‌کند انگار که سگ دست‌آموز ولادیمیر پوتین است. اما در بقیه موارد، سیاست امریکا در قبال روسیه به شدت مواجهه‌ای و ضررآفرین است. اوکراین دارد همان حمایتی را که ترامپ وعده ارائه‌اش را داده بود دریافت می‌کند (و در همین میان، خواسته ترامپ برای اینکه اوکراین اطلاعاتی برای نابود کردن جو بایدن ارائه بدهد دردسرساز شد و به استیضاح رئيس جمهور آمریکا کشید) و روسیه نیز همچنان با تحریم‌های غرب دست و پنجه نرم می‌کند. بی جهت نیست که روسیه و چین این روزها خیلی به هم نزدیک شده اند. واشینگتن دائم دارد دلیلی برای نزدیکی بیشتر به دست آنها می‌دهد. انگار که هیچ کس در دولت ترامپ آن اصطلاح معروف «تفرقه بینداز و حکومت کن» را نشنیده.

افغانستان

آن قدری سن دارم که یادم بیاید حمله شوروی به افغانستان ۹ سال آزگار طول کشید و درواقع یک کمپین ناموفق بود که به ورشکستگی کشور و هموار کردن راه اضمحلال آن انجامید. زمانی را هم یادم هست که آمریکا تصمیم گرفت خودش را وارد افغانستان کند و اعتماد بنفس زیادی هم داشت و گمان می‌کرد که قرار است آدم‌بدها را بیرون کند و خودش آنجا بماند. حالا نیروهای آمریکا دوبرابر زمانی که روس‌ها در افغانستان بودند، آنجا مانده‌اند و میزان موفقیت استراتژیک‌شان هم در همان حد شوروی پایین بوده.

اما چیزهای دیگری را هم یادم می‌آید؛ مثلا اینکه رئيس جمهور آمریکا گفت تداوم حضور نیروهای این کشور در افغانستان مسخره است و آمریکا باید از کسب و کار کشورسازی بیرون بیاید. اما همین رئيس جمهور، تعداد بیشتری از نیروهای نظامی آمریکا را در مقایسه با روسای جمهور قبلی به افغانستان فرستاده و بنابراین حتی وقتی بخشی از این نیروها از افغانستان خارج بشوند، باز هم به همان سطح قبلی می‌رسیم. اسم این وضع را شاید بتوان گذاشت یک قدم به جلو و دو قدم به عقب. این استراتژی یک جورهایی همان جنگ تا ابد است.

و البته همه اینها در حالی اتفاق می‌افتد که آمریکا خودش در سطح داخلی با زیرساخت‌های فرسوده، اپیدمی مواد مخدر اوپیوئیدی، تیراندازی‌های گسترده در مدارس و یک نظام سیاسی گره‌خورده و به شدت دوقطبی مواجه است. شعار ترامپ یا همان «آمریکا را دوباره به عظمت برسانیم» عملا تبدیل شده به اینکه «آمریکا همان چیزی که بود باقی می‌ماند». تنها تغییر فقط  این است که مالیات طبقه ثروتمند کم‌تر می‌شود.

و در آخر...

چیز دیگری که در سال ۲۰۱۹ اصلا تغییر نکرد این بود که زمین گرم‌تر و گرم‌تر شد و رویکرد دولت ترامپ هم به آن تغییر نکرد و همچنان مسئله گرم‌شدن زمین از سوی دولت او انکار شد. حتی می‌شود گفت در دوران او همیشه اوضاع محیط زیست بدتر شده چون او از معاهدات جهانی برای کاهش نشت متان و استفاده از سوخت‌های فسیلی بیرون آمده و درمورد هیچ یک از این مسائل احساس مسئولیت نمی‌کند.

با آغاز سال ۲۰۲۰، ما به سمت آینده‌ای حرکت می‌کنیم که صدها میلیون نفر در آن به خاطر تغییرات اقلیمی حیات‌شان در معرض تغییر منفی قرار خواهد گرفت. بعید است در سال ۲۰۲۰ تغییری در این وضع به وجود بیاید. به هر حال این سال هم مبارک باشد.