آلودگی هوا در زمستان در کشور ایران مشکلی رایج است. مشکلی که در اثر وارونگی و سرمای هوا ایجاد می‌شود و آسیب‌های زیاد به سلامت مردم وارد می‌کند. اما این مشکل محدود به ایران نیست و بسیاری از کشورها درگیر این معضل هستند. آمارها نشان می‌دهد سالامه صدها هزار نفر در کشورهای چین و هند در اثر بیماری‌های مرتبط با آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند. معضلی که بسیار جدی و قابل تأمل است و باید برای مقابله با آن چاره‌ای اندیشید. دلیل اصلی بالا بودن میزان انتشار کربن در این کشورها را می‌توان استفاده زیاد از سوخت‌های فسیلی به خصوص زغال سنگ و فراورده‌های نفتی در واحدهای صنعتی و تولیدی دانست.

صندوق بین‌المللی پول در گزارش اخیر خود نوشته است در صورتی که ایران بتواند سیاست وضع مالیات بر انتشار کربن را در کشور اجرا کند می‌تواند بین 5 تا 9 درصد تولید ناخالص داخلی خود درآمد کسب کند. درآمدی که در شرایط فعلی اقتصاد ایران کمک بزرگی محسوب می‌شود و از طرف دیگر با کاهش انتشار کربن باعث بهبود هوای کشور و از بین رفتن آلودگی‌ها می‌شود. اجرای این سیاست را می‌توان به مثابه بازی برد - برد برای اقتصاد ایران قلمداد کرد كه انگیزه سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساخت‌های صنعتی و افزایش استفاده از سوخت‌های پاک را فراهم می‌کند و چه‌بسا سرعت صنعتی شدن این کشور را بیش از پیش افزایش دهد. از طرف دیگر از آسیب‌پذیری اقتصاد ایران در برابر تحریم‌های نفتی می‌کاهد و وابستگی اقتصاد به نفت و درآمد نفتی را نیز کمتر خواهد کرد.

اجرای این سیاست در ایران ممکن است مانند دیگر کشورها با مخالفت‌هایی همراه باشد ولی در نهایت می‌تواند جان میلیون‌ها انسان ساکن در کشور را نجات دهد و اقتصادی قوی برای کشور ایجاد کند.

بحرانی به وسعت دنیا

 افزایش انتشار کربن درنتیجه استفاده از سوخت‌های فسیلی در واحدهای صنعتی و تولیدی بعد از انقلاب صنعتی در جهان باعث شد تا زمین با معضل افزایش درجه حرارت روبه‌رو شود. افزایش دمای زمین باعث از بین رفتن شماری از گونه‌های گیاهی و جانوری شد و بلایای طبیعی زیادی از قبیل سیل و آتش‌سوزی و غیره را ایجاد کرد. در نتیجه این بحران‌های طبیعی بود که دنیا به فکر راه چاره‌ای افتاد و این راه چاره منجر به توافق پاریس در سال 2015 میلادی شد. توافقی که در آن تمامی کشورها قبول کردند سياست‌هایی برای مقابله با انتشار کربن اجرا کنند. در این زمان اعلام شد که این بحران جهانی است و تمامی کشورها باید برای حل این معضل در کنار هم کار کنند. اما از آن زمان تاکنون گام‌های اساسی و بلندی در این زمینه برداشته نشده است. گفته می‌شود یک دلیل مهم برای این مسئله عدم پایبندی امریکا به عنوان ابرقدرت اقتصادی دنیا به این توافق بعد از روی کار آمدن ترامپ است. دولت امریکا اعلام کرده است که کشورش با تبعات منفی ناشی از تغییرات جوی روبه‌رو نیست و دلیلی برای کم کردن انتشار کربن ندارد. همین مسئله موجب شد تا طرح‌های کشورهای چین و هند و چند کشور دیگر هم به طور کامل اجرا نشود. البته باید در نظر داشت که شدت این بحران در کشورهای چین و هند بیشتر از امریکا است و هرساله شمار زیادی از جمعیت ساکن در این کشورها در اثر آلودگی هوا و سطح بالای گازهای آلاینده در هوا، جانشان را از دست می‌دهند.

صندوق بین‌المللی پول اخیراً گزارشی در مورد آلودگی هوا و ضرورت اجماع جهانی برای مقابله با این معضل تهیه کرده است که خلاصه‌ای از آن را در این بخش می‌بینید. بر طبق این گزارش اگر برای حل معضل انتشار گازهای دی اکسید کربن و تجمع این گاز در جو اطراف زمین سیاستی اندیشیده نشود، نسل بعدی سیاره‌ای بسیار گرم‌تر از سیاره ما را به میراث خواهد برد و آسیب‌های این مسئله را می‌توان در از بین رفتن بسیاری از گونه‌های گیاهی و وقوع بلایای طبیعی زیادی که زمینه‌ساز مرگ انسان‌ها می‌شود مشاهده کرد. جامعه جهانی در سال 2015 و به دلیل تلاش‌های زیاد توانست زمینه را برای توافق پاریس فراهم کند که هدف اصلی این توافق محدود کردن روند افزایش دمای کره زمین به سطحی بین 1.5 تا 2 درجه سانتی‌گراد بیشتر از دماي قبل از انقلاب صنعتی است. قرار بر این بود که تا سال 2020 انتشار گاز دی اکسید کربن در دنیا 20 تا 40 درصد تنزل یابد و کشورها راهکارها و سياست‌های به کار گرفته‌شده برای تحقق این هدف را به سازمان ملل ارائه دهند تا هم بستری برای مطالعات بیشتر فراهم شود و هم به عنوان راهکارهای موفق در اختیار دیگر کشورها به خصوص کشورهای در حال توسعه قرار بگیرد.

صندوق بین‌المللی پول نوشت با استفاده از ابزارها و سياست‌های اقتصادی موجود تا سال 2030 تنها یک‌سوم از میزان کاهش ضروری انتشار کربن محقق می‌شود. برای این‌که بتوانیم مشکل امروز دنیا را حل کنیم و از این بحران زیست محیطی عبور کنیم باید سياست‌ها و ابزارهای تازه‌ای را در پیش بگیریم و مطالعات بیشتری در این زمینه انجام شود.

سیاست وضع مالیات بر انتشار کربن

مالیات بر کربن به معنای وضع مالیات بر واحدهای صنعتی و تولیدی است که از سوخت‌های بسیار آلاینده مانند زغال سنگ و فراورده‌های نفتی استفاده می‌کنند. وضع این مالیات‌ها باعث افزایش قیمت سوخت‌های فسیلی، الکتریسیته و کالاهای مصرفی می‌شود که زمینه را برای کاهش تقاضا برای این محصولات فراهم می‌کند. در این شرایط واحدهای صنعتی و تولیدی به فکر اصلاح روش تولید و استفاده از تجهیزات مدرن‌تری می‌افتند که به جای سوخت‌های فسیلی و بسیار آلاینده از سوخت‌های کم‌آلاینده استفاده می‌کنند. سازمان ملل اعلام کرده است وضع مالیات 35 دلاری به ازای هر تن دی اکسید کربن منتشرشده در سال 2030 باعث می‌شود تا قیمت زغال سنگ مصرفی در واحدهای صنعتی 100 درصد، قیمت انرژی الکتریسیته 25 درصد و قیمت گازوییل 10 درصد افزایش یابد. مالیات بر کربن منتشرشده همچنین سبب می‌شود تا انگیزه‌ای برای سرمایه‌گذاری و مطالعه روی منابع انرژی کم‌آلاینده و تکنولوژی‌های مورد استفاده در این بخش ایجاد شود. از جمله توسعه زیرساخت‌های ایجاد نیروگاه‌هایی که با منابع احیاشونده کار می‌کنند.

مطالعات نشان داده است با وضع مالیات 35 دلاری بر انتشار هر تن کربن تا سال 2030 به طور متوسط انتشار کربن 23 درصد کمتر می‌شود و اگر نرخ مالیات به مرز 70 دلار رسید میران کاهش انتشار گاز دی اکسید کربن به 34 درصد خواهد رسید. در کشورهای گروه 20 با دریافت 35 دلار به عنوان مالیات بر انتشار هر تن کربن از میزان انتشار کربن 21 درصد کاسته می‌شود و با دو برابر کربن مبلغ مالیات، افت کاهش انتشار کربن به 32 درصد خواهد رسید.

چین از اجرای این سیاست بالاترین میزان منفعت را می‌برد. طبق گزارش صندوق بین‌المللی پول در نتیجه وضع مالیات 35 دلاری بر انتشار کربن، میزان انتشار 30 درصد تنرل خواهد یافت در حالی که با وضع مالیات 70 دلاری ما شاهد افت 42 درصدی میزان انتشار کربن خواهیم بود. این آمار نشان می‌دهد چین با وضع مالیات 35 دلاری می‌تواند مطابق با توافق پاریس عمل کند و انتشار خود را تقلیل دهد. اما در بسیاری از کشورها رقم 35 دلار برای حصول افت 30 درصدی انتشار کربن کفایت نمی‌کند.

این سیاست برای ایران مؤثر است

در ایران وضع مالیات 35 دلاری باعث می‌شود تا سال 2030 انتشار گاز کربن 9 درصد تقلیل یابد و اگر مالیات بر انتشار کربن به 70 دلار برسد میزان کاهش انتشار این گاز آلاینده به مرز 15 درصد می‌رسد.

صندوق بین‌المللی پول در این گزارش با اشاره به سطح بالای انتشار کربن در کشورهای ایران و هند و چین و اندونزی و شمار دیگری از کشورهای در حال توسعه نوشت: مالیات 35 دلاری بر انتشار کربن باعث می‌شود تا میزان کاهش انتشار کربن در کشورهای چین و هند حتی از میزانی که برای از بین بردن بحران زیست محیطی در این کشورها لازم است هم فراتر رود ولی در کشورهای ایران و پاکستان و بخش‌های صنعتی بریتانیا مبلغ مناسبی برای احقاق اهداف توافق پاریس تا سال 2030 است. اما اگر بخواهیم اوضاع زیست محیطی دنیا را به وضعیتی که قبل از انقلاب صنعتی داشتیم برسانیم باید رقم این مالیات را تا سقف 70 دلار و حتی 100 دلار افزایش دهیم که در شرایط فعلی اقتصادی دنیا امکان‌پذیر نیست.

از طرف دیگر با وضع مالیات 35 دلاری بر انتشار هر تن کربن در ایران دولت می‌تواند درآمدی معادل 5 درصد تولید ناخالص داخلی را تا سال 2030 ایجاد کند و اگر میزان مالیات به مرز 70 دلار برسد، درآمد حاصل از این بخش به مرز 9.1 درصد تولید ناخالص داخلی کشور خواهد رسید که رقم قابل توجهی است. صندوق بین‌المللی پول اعلام کرده است در میان 30 کشور مورد مطالعه میزان درآمدی که ایران از اجرای این سیاست کسب می‌کند بیش از دیگر کشورها است و البته در کنار این کسب درآمد کاهش انتشار گازهای آلاینده و مطلوب شدن هوایی که مردمان استشمام می‌کنند هم وجود دارد..

طبق این برآوردها، میزان انتشار گاز دی اکسید کربن کاملاً تحت تأثیر این سیاست قرار دارد ولی هرچه میزان استفاده از زغال سنگ و سوخت‌های فسیلی در یک کشور بیشتر باشد - مانند وضعیت چین- پاسخ‌گویی به این سیاست بالاتر است و اجرای این سیاست با موفقیت بیشتری همراه است.

بردی دوجانبه

یک مسئله دیگر در زمینه مالیات بر کربن این است که این سیاست می‌تواند درآمد زیادی برای دولت‌ها ایجاد کند. انتظار می‌رود با دریافت مالیات 35 دلاری به ازای هر تن کربن تا سال 2030، درآمدی معادل 1 تا 2 درصد تولید ناخالص داخلی دنیا ایجاد شود که این درآمد می‌تواند صرف توسعه زیرساخت‌های اقتصادی و صنعتی و ارتقای بهره‌وری تولید شود. حتی این پول می‌تواند برای جبران تاثیرات منفی اقتصادی ناشی از افزایش قیمت انرژی در دنیا استفاده شود و فرصت‌های شغلی تازه‌ای را در دنیا ایجاد کند. صندوق بین‌المللی پول نوشت در نتیجه اجرای این طرح در دنیا، معادل 1 درصد تولید ناخالص داخلی جهان در صورت وضع مالیات 35 دلاری و معادل 1.8 درصد تولید ناخالص داخلی دنیا در نتیجه وضع مالیات 70 دلاری، درآمد ایجاد خواهد شد. در کشورهای قزاقستان و روسیه هم درآمد حاصل از اجرای این طرح بسیار چشمگیر و از متوسط جهانی بسیار بالاتر خواهد بود. این مسئله می‌تواند فرصت‌های زیادی در اختیار اقتصاد این کشورها قرار دهد.

برای اقتصادهای صنعتی و توسعه یافته استفاده از این درآمد مالیاتی می‌تواند باعث تغییر سياست‌های مالیاتی دیگر از قبیل مالبات بر درآمد شود که قدرت خرید مردم و درآمد قابل استحصال آنها را بیشتر می‌کند. اما در کشورهای در حال توسعه که بخش زیادی از اقتصاد در بخش غیر رسمی فعالیت می‌کند و مالیاتی نمی‌پردازند، استفاده از این منبع مالی برای سرمایه‌گذاری در بخش‌های زیرساحتی انجام خواهد شد.

در تمامی کشورهای دنیا اگر از این منبع مالی برای سرمایه‌گذاری در تولید انرژی‌های پاک و ایجاد زیرساخت‌های لازم برای جایگزین کردن انرژی‌های فسیلی با انرژی‌های پاک صرف شود منافع مالی زیادی را برای اقتصاد به همراه می‌آورد.

 مزیت دیگر این طرح این است که می‌تواند منافع زیست محیطی زیادی به همراه داشته باشد. مثلاً باعث کاهش شمار افرادی شود که سالانه به دلیل آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند و باعث ارتقای کیفیت زندگی مردمی شود که در شهرهای شلوغ و پرجمعیت ساکن هستند.

در نهایت می‌توان از درآمد ناشی از مالیات بر کربن مانند درآمد حاصل از مالیات بر مصرف سوخت که در کشورهای صنعتی رواج دارد استفاده کرد که یکی از بهترین و ساده‌ترین منابع مالیاتی دریافتی توسط دولت‌ها است و صرف همان طرح‌هایی شود که دولت درآمد ناشی از مالیات بر سوخت را صرف می‌کند یا این‌که صرف توسعه صنایع در کشور شود که هم ایجاد اشتغال می‌کند و هم زمینه را برای رشد اقتصادی فراهم می‌کند.

راهکار دوم

یک راه دیگر برای قیمت‌گذاری کربن منتشر شده در نتیجه استفاده از سوخت‌های آلاینده استفاده از سیستم تبادل کربن است. در این روش به بنگا‌ه‌های اقتصادی و شرکت‌ها گفته می‌شود تا برای انتشار میزان کربنی که از فرایند تولید آنها ایجاد شود از دولت مجوز بگیرند و دولت هم بر تعهد شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی به توافق انجام‌شده نظارت می‌کند. در ازای انتشار هر سهم از کربن دولت مبلغی را از واحدهای صنعتی و تولیدی دریافت می‌کند که مجموع آن می‌تواند درآمد زیادی برای دولت‌ها ایجاد کند. تاکنون این سیاست تنها در بخش نیروگاهی و صنایع بسیار در کشورهای صنعتی استفاده شده است. این سیاست تنها 20 تا 50 درصد سیاست قیمت‌گذاری کربن اثربخشی دارد و به همین دلیل در شرایط فعلی حاکم بر محیط زیست و با توجه به بحران‌های موجود در این زمینه به عنوان سیاست مطلوبی ارزیابی نشده است.

 در سیستم تبادل کربن، یک واحد صنعتی و تولیدی که قصد دارد بیش از سهمیه خود کربن منتشر کند باید سهمیه انتشار کربن واحدهای دیگر را خریداری کند در غیر اين صورت مجبور به پرداخت جریمه‌های بسیار کلان است. در این سیاست میزان انتشار کربن سالانه در سطح مشخصی در نظر گرفته شده است و واحدهای صنعتی می‌توانند این سهمیه را با هم مبادله کنند. با اجرای این سیاست در مقابل افزایش انتشار کربن بیش از استاندارد تعیین‌شده در کشور ایستادگی می‌شود ولی نمی‌تواند بستر را برای کمتر شدن میزان تولید کربن و کاهش اثرات نامطلوب آن فراهم کند. به همین دلیل گفته می‌شود در شرایط کنونی حاکم بر محیط زیست در دنیا، این سیاست اثرگذاری کافی را ندارد و باید سیاست سختگیرانه‌تری استفاده شود.

عمق فاجعه درک نشده است

با وجود اینکه مسئله ضرورت مدیریت انتشار کربن بارها توسط مقامات سیاسی و دانشمندان حوزه محیط زیست مطرح شده است ولی هنوز بسیاری از کشورها عمق فاجعه را درک نکرده‌اند و با وجود اینکه در ظاهر 60 طرح و سیاست مختلف در سطوح ملی و بین‌المللی برای مقابله با انتشار کربن استفاده شده است ولی هیچ‌یک کارایی چندانی ندارد. سازمان ملل متحد در گزارش اخیر خود نوشت نتیجه اجرای تمامی طرح‌های اخیر در کنترل انتشار کربن در دنیا معادل این است که مالیاتی برابر با 2 دلار برای انتشار هر تن کربن وضع کنیم. مبلغی که هیچ انگیزه‌ای برای کمتر شدن انتشار این گاز آلاینده ایجاد نمی‌کند.

بررسی‌های صندوق بین‌المللی پول نشان داده است موانع سیاسی زیادی در جهت قیمت‌گذاری انتشار کربن وجود دارد و حتی دولت‌ها در بسیاری از کشورها با این سیاست مخالفت می‌کنند زیرا زمینه را برای بیشتر شدن قیمت فرآورده‌های فسیلی فراهم می‌کند. به عنوان مثال دولت امریکا که با حمایت شرکت‌های نفتی روی کار آمده است نه‌تنها سياست‌های سختگیرانه دولت اوباما برای مقابله با بحران‌های محیط زیست را پیگیری نکرد بلکه محدودیت‌های فعالیت شرکت‌های نفتی در زمینه اکتشاف و حفاری را نیز تقلیل داد. این مسئله می‌تواند به بحران‌های زیست محیطی بیشتر دامن بزند و بر میزان مشکلات بیفزاید. اما باید به این نکته توجه داشت که اثرات مخرب ناشی از این تغییرات منفی زیست محیطی بسیار جدی است و نباید تنها منافع بلندمدت را فدا کرد.

در کوتاه‌مدت اجرای این طرح در کشورهای صنعتی می‌تواند زمینه را برای افت درآمد فراهم کند زیرا شرکت‌ها و واحدهای صنعتی با افزایش هزینه‌ها روبه‌رو می‌شوند و باید زمانی را صرف کنند تا با این وضعیت تازه تطبیق پیدا کنند. تغییر زیرساخت‌های صنعتی و تولیدی و استفاده از تجهیزات مدرن‌تر می‌تواند تأثیر بسیار زیادی در اصلاح وضعیت کنونی داشته باشد. اما در بلندمدت علاوه بر این‌که تولید رشد می‌کند و درآمد افزایش پیدا می‌کند، شرایط مطلوب زیست محیطی هم ایجاد می‌شود.

ولی باید امیدوار بود

سه کشور هند و چین و امریکا معادل 80 درصد میزان کربن انتشار یافته توسط کشورهای کم‌درآمد دنیا را در سال تولید می‌کنند بنابراین اگر سياست‌های مقابله با انتشار کربن از قبیل وضع مالیات بالا بر انتشار کربن در اين کشورها اجرا شود و زمینه برای کاهش چشمگیر میزان انتشار فراهم شود، گام بلندی در زمینه اصلاح وضعیت زیست محیطی دنیا برداشته شده است. البته مقامات دولت تازه امریکا در نظر دارند در سال 2020 از توافق زیست محیطی پاریس خارج شوند زیرا بر طبق مفاد این توافق آنها موظف هستند میزان انتشار کربن خود را کاهش دهند. از طرف دیگر در کشور هند حجم بالایی از ذخایر زغال سنگ وجود دارد و این کشور هرساله از این زغال سنگ برای تولید نیرو در نیروگاه‌ها استفاده می‌کند و طرح مالیات بر انتشار کربن که قرار است از سال 2020 در چین اجرا شود به تنهایی نمی‌تواند باری از مشکلات اقتصادی و زیست محیطی دنیا بکاهد.

دولت امریکا در طی دوره سه ساله گذشته بارها از توافق‌های جهانی خارج شده است و تعهداتش را نادیده گرفته است. این دولت هر سال تعاملات و توافق‌های بیشتری را نقض کرد و توافق‌نامه پاریس هم از این قاعده مستثنی نیست. ولی سال 2020 سالی است که انتخاباتی تازه در امریکا برگزار می‌شود و اگر رئیس‌جمهور تازه‌ای انتخاب شود می‌توان انتظار تغییر سياست‌ها در این کشور را داشت.

حتی اگر این اتفاق نیفند بازهم جای امید برای همراه شدن امریکا با سیاست مالیات بر انتشار کربن وجود دارد. دولت امریکا با کمبود بودجه مواجه است و این مسئله طی سال‌های اخیر همواره گریبان‌گیر دولت بوده است. دولت نمی‌تواند مالیات بر درآمد یا مصرف را افزایش دهد زیرا اقتصاد و مردم در این زمینه با دولت همراه نیستند ولی می‌تواند از طریق وضع مالیات بر انتشار کربن درآمد بیشتری به دست آورد. مطالعات نشان داده است در نتیجه وضع مالیات 35 دلاری برای انتشار هر تن کربن در امریکا، درآمدی معادل 0.8 درصد تولید ناخالص داخلی امریکا برای کشور ایجاد می‌شود و اگر مالیات به 70 دلار افزایش یابد درآمد حاصل از این بخش به 1.1 درصد تولید ناخالص داخلی خواهد رسید.

از طرف دیگر اخیراً بحث زیادی در زمینه توافق تازه دیگری در زمینه محیط زیست وجود دارد که توافق سبز نامیده می‌شود و هدف آن کربن‌زدایی از اقتصاد است. در این توافق تازه که در امریکا هم طرفداران زیادی دارد قیمت‌گذاری کربن یا وضع مالیات بر انتشار کربن نقشی مهم و کلیدی دارد. از طرف دیگر در دو کشور چین و هند سالانه صدهاهزار نفر در اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند و وضع سیاست قیمت‌گذاری کربن که مانع از انتشار کربن در سطح کنونی و مانع از مرگ انسان‌ها در این کشورها می‌شود برای اقتصاد این کشورها مطلوبیت بالایی دارد. مطالعات نشان داده است با وضع مالیات 35 دلاری برای انتشار کربن تا سال 2030 از مرگ 300 هزار نفر در چین در هر سال و 170 هزار نفر در هند جلوگیری می‌شود.

در نهایت باید در نظر داشت که اجرای این سیاست و کاهش بحران‌های زیست محیطی در تمامی جهان امری مطلوب است زیرا زمینه را برای تثبیت فضای زیست محیطی فراهم می‌کند و از آسیب‌های انسانی و محیط زیستی جلوگیری می‌کند.