تحریم‌های اقتصادی امریکا علیه ایران بعد از خروج آن کشور از توافق هسته‌ای فشار زیادی به اقتصاد ايران وارد کرد و كشور را در وضعیت تنش‌های زیاد مالی قرار داد. امریکا اعلام کرده است که به تشدید تحریم‌ها ادامه می‌دهد تا اینکه بتواند ایران را برای بازگشت به مذاکره با خود همراه کند. سیاستی که به گفته رسانه‌های امریکایی و اقتصاددانان ارشد همین کشور، کارایی نخواهد داشت.

بانک جهانی در گزارش اخیر خود به مسئله تحریم‌های اقتصادی امریکا علیه ایران پرداخت و نوشت: اقتصاد ایران دو سال بسیار سخت را پشت سر گذاشت و افت نرخ رشد اقتصاد و رکود در بازارهای مختلف را پشت سر گذاشت ولی از سال 2020 میلادی تشدید فشارهای اقتصادی دیگر نمی‌تواند آسیب بیشتری به اقتصاد ایران وارد کند و برعکس، از این سال ایران می‌تواند تأثیر فشارها بر اقتصادش را کمتر و کمتر کند.

بانک جهانی در این گزارش با اشاره به فشار بالای تورمی و انقباض اقتصادی ایران در سال‌های اخیر نوشت: اقتصاد ایران در دو سال اخیر تحت تأثیر فشار تحریم نفتی و بانکی و تحریم صنایع مختلف متحمل آسیب‌های زیادی شده است ولی در سال مالی جاری این کشور انقباض 10 درصدی اقتصادی را تجربه خواهد کرد؛ اما کشور ثروتمند ایران هم‌اکنون به ثبات رسیده است. اقتصاد ایران با این چالش‌ها و بحران‌ها سازگار شده است و انتظار نمی‌رود تشدید فشارهای امریکا علیه اقتصاد ایران دیگر بتواند دامنه مشکلات و بحران‌های اقتصادی این کشور را بیشتر کند.

افزایش ارزش ریال ایران در مقایسه با وضعیتی که بعد از خروج امریکا از توافق اتفاق افتاد، عملکرد نسبتاً خوب بازار سهام ایران و تلاش اقتصاد برای کاهش وابستگی به نفت به عنوان منبع درآمدی اصلی دولت همه از مصادیق موفقیت نسبی اقتصاد ایران بعد از فشار تحریم است. البته نمی‌توان مشکلات را نایده گرفت. نرخ تورم تقریباً 37 درصدی اقتصاد ایران باعث شده است تا قدرت خرید شمار زیادی از خانوارها کاهش یابد. انقباض اقتصادی و بحران‌های مالی باعث تعطیلی شمار زیادی از واحدهای تولیدی و بیکار شدن مردم شده است. از طرف دیگر در این شرایط اقتصادی کارفرماها امکان و توان افزایش دستمزدها را ندارند و همين مسئله سبب شده است که قدرت خرید مردم سالیانه کاهش یابد.

واشنگتن تایمز نوشت: ایران از طریق افزایش صادرات کالاهای غیرنفتی از قبیل انواع مواد غذایی، پوشاک و فراورده‌های پتروشیمی و از طریق مبادله کالا با کالا با کشورهای مختلف توانسته است نیازهای داخل را تأمین کند و از وابستگی اقتصادی به درآمد نفتی بکاهد. با تحریم شدن نفت ایران توسط امریکا، این کشور توان صادرات و کسب درآمد از صنعت نفت را از دست داده است. تحریم نفتی و عدم فروش نفت یه معنای از دست رفتن اصلی‌ترین منبع درآمدی ایران است. ولی مسئله دیگری هم مطرح است و آن مسئله نحریم نفتی و عدم دسترسی ایران به بانک‌ها و مؤسسات مالی خارجی است. ایران در سال‌های اخیر به دلیل تحریم‌های نفتی حتی دسترسی کامل به درآمدهای ناشی از فروش نفت هم نداشته است. البته دولت ساز و کارهای دیگري ایجاد کرده و اخیرا هم با ایجاد پلت‌فرم دولتی فرایند تجارت را تسهیل کرده است.

یکی از بزرگ‌ترین معضلاتی که اقتصاد ایران اخیراً با آن مواجه شده است نرخ بالای تورم است. البته این تورم یک دهه است که در اقتصاد ایران دیده می‌شود ولی در سال‌های اخیر نرخ تورم افزایش زیادی پیدا کرده است. در ماه‌های اخیر خبر از تورم 41 درصدی بود در حالی که پیش‌تر تورم در ایران در سطح 10 تا 20 درصد بوده است. البته در هیچ‌یک از این سال‌ها نرخ دستمزدها به اندازه تورم رشد نکرد و همین مسئله سبب شد تا قدرت خرید مردم کاهش یابد. این تورم هم حاصل فشارهای اقتصادی خارجی و تنش‌های ایجادشده دراثر سياست‌هاي امریکا است که در دوره ریاست‌جمهوری ‌ترامپ به حداکثر رسیده است.

ایران قوی‌تر می‌شود

واشنگتن تایمز نوشت: درست زمانی که مردم ایران به دلیل حصول توافق هسته‌ای و اجرایی شدن آن به وضعیت آینده اقتصاد امیدوار شده بودند و انتظار داشتند شرایط بهتر بشود، دولت ترامپ از توافق هسته‌ای خارج شد و تحریم‌های اقتصاد را بازگرداند. این مسئله فشار زیادی هم از نظر اقتصادی و هم از نظر روانی به جامعه وارد کرد. ولی دولت امریکا باید این مسئله را بداند كه جامعه ایران تحت تأثیر فشارها متحمل فشارهای زیادی می‌شود و آسیب می‌بیند ولی این سياست‌هاي امریکا باعث فروپاشی اقتصاد ایران نمی‌شود. اقتصاد ایران پابرجا می‌ماند. ایران دارای منابع طبیعی زیادی است و جمعیت تحصیل‌کرده زیادی دارد که همه می‌توانند برای ارتقای اقتصاد ایران تلاش کنند.

واشنگتن تایمز به یک مثل معروف در امریکا اشاره کرد و نوشت: در امریکا این جمله بسیار استفاده می‌شود: «آنچه مرا نکشد قوی‌ترم خواهد کرد». این مسئله‌ای است که هم‌اکنون در اقتصاد ایران وجود دارد. اقتصاد ایران علی‌رغم همه فشارهای اقتصادی همچنان پابرجا است و این فشارها باعث می‌شود تا ایران با اجرای سياست‌هايی از اقتصاد نفتی به یک اقتصاد چندبعدی تبدیل شود و با استفاده از نیروی جوان و تحصیل‌کرده خود از وابستگی به دیگر کشورها فاصله بگیرد. این یعنی باقی ماندن اقتصادی که چهار دهه است تحت تحریم قرار دارد و در سال‌های اخیر هم تحت شدیدترین تحریم‌های اقتصادی تاریخ بشر قرار داشته است.

ایران از نظر صنعتی در سال‌های اخیر پیشرفت‌های زیادی کرده است. برنامه موشک‌های دفاعی پیچیده و توسعه‌یافته ایران که با استفاده از نیروهای داخلی و با اتکا به توانمندی‌های زیرساختی داخلی ایجاد شده است از جمله نقاط قوت اقتصاد ایران است. تولید 97 درصد از داروهای مورد نیاز کشور در داخل هم از دیگر توانمندی‌های اقتصادی و پزشکی ایران محسوب می‌شود. ایران دارای سیستم‌های آی‌تی بسیار پیشرفته، ماشين‌آلات صنعتی توسعه‌یافته و تجهیزات پزشکی خوب است.

البته باید در نظر داشت که با وجود تمامی این موفقیت‌های اقتصادی، فشارهای ناشی از تحریم اقتصادی غرب باعث شده است تا تأمین داروهای مورد نیاز برای بیماری‌های سرطان و ام‌اس و بیماری‌های صعب‌العلاج دیگر با مشکل مواجه شود. از طرف دیگر تأمین مواد اولیه برای خرید دارو هم مشکلات زیادی دارد.

توسعه تجارت با همسایه‌ها کلید خورد

یکی از راهکارهای مهم ایران برای کاهش وابستگی به نفت را می‌توان در افزایش حجم و ارزش تجارت با همسایه‌ها دانست و پاکستان از جمله این کشورها است. در شهرهای مرزی بین ایران و پاکستان فروش کالاهای تولید ایران بسیار مرسوم است. از فروش خوراکی‌های ایرانی گرفته تا انواع کالاهای مصرفی و پوشاکی که در این کشور تولید شده است.

صدرا شوکت، مدیر یکی از بزرگ‌ترین اتاق‌های فکر در پاکستان، در این مورد می‌گوید: در این روزها همه در شهرهای مرزی از خوراکی‌های ایرانی استفاده می‌کنند. خوراکی‌هایی که پیش از این در فرهنگ ما وجود نداشته است. البته این مسئله تنها در شهرهای مرزی نیست بلکه در شهرهای دیگر کشور هم همین وضعیت مشاهده می‌شود.

هم‌مرز بودن دو کشور باعث شده است که تجارت با محدودیتی روبه‌رو نباشد. کالاهای ایرانی اعم از خوراکی و پوشاکی از طریق کامیون‌های حمل بار وارد پاکستان و از این شهرهای مرزی به تمام کشور توزیع می‌شود. این تجارت کاملاً رسمی و قانونی است و بررسی‌ها نشان داده است که تراز تجارت دوجانبه دو کشور به نفع ایران است.

وی ادامه داد: ایران بازار پاکستان را در دست گرفته است و هر روز محصولات تازه‌ای به این کشور صادر می‌کند تا تقاضا برای آنها را در کشور افزایش دهد. افزایش صادرات انواع شامپو و محصولات مراقبت از پوست و مو از مواردي است که این روزها به چشم می‌خورد.

او افزود: بازرگانان ایرانی به جای ابراز ناراحتی از تحریم‌ها و فشارهای غرب، مدام به دنبال یافتن راهی برای مشکلات هستند و تلاش می‌کنند تا در همین شرایط هم برای اقتصاد کشور درآمد داشته باشند.

سياست‌هاي دولتی هم تأثیرگذار است

البته این تنها بازرگانان نیستند که به دنبال چاره هستند. شاید باید ریشه اصلی ایجاد این فرهنگ را در دولت جست‌وجو کرد. دولتی که سال‌هاست در مورد ضرورت کاهش وابستگی به درآمد نفتی صحبت کرده است و طرح‌هایی برای حمایت از صنایع و فعالیت‌های اقتصادی‌اي که در این جهت گام برمی‌دارند ارائه داده است. ایران در نظر دارد وابستگی به درآمد نفتی را کاهش دهد و در این زمینه تلاش زیادی کرده است و تسهیل فرایند صادرات به کشورهای همسایه هم از جمله همین سیاست‌ها است.

بعد از وضع تحریم نفتی علیه ایران صادرات نفت این کشور روند نزولی داشت و از 2.8 میلیون بشکه در روز به مرز 500 هزار بشکه در روز رسید. در صورتی که این بحران ادامه یابد اقتصاد ایران نخواهد توانست با وابستگی به درآمد نفت اداره شود. در گزارش‌های اخیر صندوق بین‌المللی پول هم آمده است اگر ایران بخواهد با درآمد نفتی اداره شود باید هر بشکه نفت با قیمت بیش از 195 دلار فروش برود در حالی که هم‌اکنون متوسط قیمت هر بشکه نفت در بازار جهانی تقریا معادل 30 درصد این رقم است.

اجرای سیاست کاهش وابستگی به نفت کی شروع شد؟

بین سال‌های 2009 تا 2019، وابستگی ایران به درآمد نفتی برای تأمین مالی بودجه کاهش یافت و از 60 درصد به 30 درصد رسید. ایران در نظر دارد این کاهش وابستگی را ادامه دهد و این سیاستی استراتژیک و بسیار مهم است که باعث می‌شود تا عملکرد اقتصادی کشور از نظر نحوه کسب درآمد به وضعیتی که قبل از دهه 1950 بود برسد.

برای تحقق این هدف ایران توسعه معدن، پتروشیمی و صنایع فراوری غذایی را در دستور کار قرار داد و در این جهات موفقیت‌های زیادی به دست آورد. توسعه صنایع مختلف باعث شد تا سهم درآمد این صنایع در بودجه افزایش یابد و دولت سهم بیشتری از درآمدهایش را از طریق مالیات کسب کند.

به گزارش بانک جهانی در سال 2017 نفت سازنده 17 درصد تولید ناخالص داخلی کشور بود. البته در یک دهه اخیر سهم نفت در اقتصاد ایران با توجه به نوسان‌های قیمت این منبع انرژی تغییرات زیادی کرده است ولی در تمامی دوره‌ها کمتر از 20 درصد بود.

ایران پیش بینی کرده است طي دوره‌اي در سال‌هاي 2019-2020 که در مارس سال 2020 به پایان می‌رسد، 300 هزار بشکه در روز نفت صادر کند که با توجه به قیمت این منبع در بازار، درآمدی معادل 25 میلیارد دلار برای اقتصاد خواهد داشت.