عملیات بازار باز بانکی از روز پنجشنبه با حضور حسن روحانی، رئیس‌جمهور به ‌صورت رسمي آغاز شد و حالا مسئولان بانك مركزي اميدوار هستند با اين سياست هاي جديد بانكي كه رئيس كل بانك مركزي آن را در تاريخ 60 ساله بانك مركزي بي سابقه و انقلابي مي داند، تورم را مهار كنند. تورم يكي از چالش هاي بزرگ اقتصاد ايران در طول حداقل 4 دهه گذشته است و هميشه نوسان هاي شديد آن زندگي مردم و فعاليت هاي اقتصادي از جمله توليد را با تنش هاي جدي رو به رو كرده است.  

طبق گزارش سازمان برنامه و بودجه كه سال گذشته منتشر شد متوسط نرخ تورم در ۴۰ سال (1357 تا 1397) ۱۸ درصد بوده است ولي در سال هايي مانند 1374 تورم كشور در مرز50 درصد (49.4 درصد) قرار گرفته است. همچنين تورم در دوران رياست جمهوري محمود احمدي ن‍ژاد هم به حدود 46 درصد رسيد. البته ايران در فاصله سال هاي 1292 تا 1396 آرام ترين دوره تورمي خود را پشت سر گذاشت و در مقطعي حتي تورم تك رقمي شد اما اين مهم چندان دوام نياورد و دوباره تورم با سرعتي زياد افزايش يافت به گونه اي كه طبق آخرين آمارهاي مركز آمار ايران و بانك مركزي هم اكنون به بالاي 40 درصد رسيده است. در اين شرايط بانك مركزي و رئيس كل آن اميدوار هستند با اجراي عمليات بازار باز بانكي تورم را به عنوان يكي از مهم ترين چالش هاي اقتصادي كشور مهار كرده و شرايط را سامان دهند.   

 اجراي عمليات بازار باز بعد از مصوبه شورای‌عالی هماهنگی اقتصادی در دستور کار بانک مرکزی قرار گرفت و براساس آن به بانک‌ها اجازه داده خواهد شد تا اقدام به خرید اوراق خزانه دولت کرده و وقتی با کمبود منابع مواجه شوند، این اوراق را به بانک مرکزی بفروشند و پول خود را دریافت کنند. انتظار سیاستگذار این است که با استفاده از این ابزار، از یک سو کانال استقراض بانک‌ها به بانک مرکزی و اضافه برداشت آنها از پول پرقدرت بانک مرکزی را ترمیم و آن را محدود سازد و از سوی دیگر با مدیریت نرخ سود بین بانکی در دامنه تعریف شده، مانع افزایش قیمت تمام‌شده پول در سیستم بانکی شده و با ایجاد یک کریدور جدید سود بانکی، در نهایت بتواند نرخ تورم را به هدف مورد نظر خود سوق دهد.

چهارشنبه هفته گذشته و يك روز قبل از اجراي سياست بازار باز؛ بانك مركزي در بيانيه اي اعلام كرد: «مدیریت نرخ سود در بازار بین بانکی»، «کنترل نقدینگی» و « بسترسازی برای سیاست‌های پولی مبتنی برهدف‌گذاری تورمی» مهم ترین اهداف اجرای عملیات بازار باز بانک است. در اطلاعیه بانک مرکزی آمده است:« اجرای چارچوب جدید سیاست‌گذاری پولی با هدف مدیریت نرخ سود در بازار بین بانکی و نهایتا کنترل نقدینگی و مهار تورم و فراهم کردن بستر لازم برای سیاست پولی مبتنی بر هدف‌گذاری تورم با استفاده از ابزارهای کوتاه‌مدت غیرمستقیم سیاست پولی است.»

رئیس‌کل بانک مرکزی گفته است: «در  تاریخ 60ساله بانک مرکزی، این نهاد سیاستگذار حق استفاده از چنین ابزاری را نداشته و روش بانک مرکزی برای مداخله در بازار پول یک روش سنتی بود، اما از سال گذشته پس از مجوز استفاده از عملیات بازار باز از شورای‌عالی هماهنگی اقتصادی  همچنین مصوبات شورای پول و اعتبار، الان به مرحله اجرای این تصمیم رسیده‌ایم.»

به گفته عبدالناصر همتي پيش از اين و در روش سنتي بانك مركزي «کل‌های پولی» یعنی نقدینگی و پایه پولی را برای مهار تورم کنترل می‌کرده است و اين روش ديگر در دنيا استفاده نمي شود. « این ابزار پولی الان در دنیا دیگر استفاده نمی‌شود و به جای آن از عملیات بازار باز استفاده می‌شود که از نظر مفهومی به‌معنای خرید و فروش اوراق خزانه دولتی توسط بانک مرکزی از طریق سایر بانک‌هاست و اوراق خزانه دولتی به‌عنوان دارایی از سوی بانک‌ها خریداری می‌شوند تا از این محل سود به‌ دست آورند.» او درباره نرخ سود بانكي و اثرات بازار باز بانكي برآن گفت:«هنگامی که بانک‌ها با کمبود نقدینگی مواجه باشند، اقدام به جذب نقدینگی با نرخ سود بالا می‌کنند و از همدیگر قرض می‌گیرند و در مقاطعی نرخ سود بین بانکی حتی به بالای 23درصد هم رسیده است، اما هم‌اکنون به‌رغم تحریم‌ها و فشار حداکثری نرخ سود بین بانکی 18.5درصد است و از این پس هر وقت نرخ سود بین بانک‌ها رو به افزایش گذارد، بانک مرکزی اقدام به خرید اوراق خزانه دولت نزد بانک‌ها و تزریق نقدینگی به آنها می‌کند تا مشکل کمبود نقدینگی ‌آنها حل شود و نرخ سود بین بانکی کاهش پیدا کند. با آغاز فعالیت عملیات بازار باز، بانک مرکزی نرخ سود بین بانکی را تنظیم و به اهداف تورمی خود دست پیدا می‌کند. این انقلابی در سیاستگذاری پولی به شمار می‌آید چرا که باعث دگرگونی در رابطه بین بانک‌ها از حیث اضافه برداشت‌ها و بدهی‌های بانک‌ها به بانک مرکزی خواهد شد.»

بازار باز چیست؟

به زبان اقتصادی عمليات بازار باز به عنوان يکی از ابزارهای غيرمستقيم اجرای سياست پولی، بيانگر چارچوب نهادی خريد و فروش اوراق بهادار پذيرفته شده توسط بانک مرکزی با هدف تاثيرگذاری بر نرخ سود کوتاه مدت در بازار بين‌بانکی و از اين طريق تاثيرگذاری بر نرخ‌‌های سود در بازار پول و نهايتاً علامت‌دهی به ساير فعاليت‌های اقتصادی است. در واقع عملیات بازار باز به خرید و فروش اوراق قرضه دولتی در بازار آزاد، برای گسترش یا انقباض میزان پول در سیستم بانکی گفته می‌شود، که توسط بانک‌های مرکزی کشورها انجام می‌شود. خریدها به سیستم بانکی پول تزریق می‌کنند و رشد اقتصادی را افزایش می‌دهند، در حالی که فروش‌ها عکس این را انجام می‌دهند. در سیاست های اقتصادی عملیات بازار باز می‌تواند اهداف متفاوتی را دنبال کند برای مثال بانک مرکزی می تواند از طریق عملیات بازار باز نرخ تورم را تا حدودی کنترل کند.