آموزش عالی برای هرکشوری مهم است، چرا که بخشی از مسیر رشد و توسعه کشور از همین مسیر می‌گذرد. مرکز پژوهش‌های در گزارشی به دستاوردها، چالش‌ها، بحران‌ها و پیشران‌های آموزش عالی پرداخته است.

این گزارش می‌نویسد: نخستین تالش‌های سازمان‌یافته برای ایجاد تحول در نهاد تعلیم و تربیت ایران با تأسیس دارالفنون در سال 1230 شمسی به نتیجه رسید. در سال 1313 اولین نهاد آموزش عالی به شیوه مدرن تأسیس شد. تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی 245 دانشگاه، مؤسسه آموزش عالی، مدرسه عالی، آموزشگاه عالی، دانش سرای عالی، انستیتو تکنولوژی و... وجود داشت که از این تعداد 26 واحد نام دانشگاه داشتند. تا سال 1358 تعداد دانشجویان، 174،217 نفر بود. (حدود 0.5 درصد جمعیت کشور). با پیروزی انقلاب اسلامی تحول عظیم و چشمگیری در آموزش عالی کشور رخ داد؛ تعداد دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی به 2724 واحد رسید. ازنظر منابع انسانی علم، فناوری و نوآوری، در سال تحصیلی 1397-1396 تعداد دانشجویان 3،616،114 در رشته‌ها و مقاطع مختلف تحصیلی برآورد شد (حدود 4.5 درصد جمعیت کشور)؛ متناسب با افزایش تعداد دانشگاه‌ها و دانشجویان، روند رشد اساتید دانشگاه نیز در این سال‌ها افزایشی بوده و تعداد اعضای هیئت‌علمی تمام‌وقت به 85،594 نفر رسیده است. افزایش تعداد دانشجویان و اعضای هیئت‌علمی و به‌تبع آن تعداد فارغ‌التحصیلان در کشور نوید وجود نیروی کار متخصص و آماده‌به‌کار برای پیشبرد اهداف کشور است.

درزمینه زیرساخت‌های صنعتی، مالی و فناورانه روند توسعه پارک‌های علم، فناوری به‌عنوان نهادهای اجتماعی و حلقه‌ای از زنجیره توسعه اقتصادی باهدف افزایش نوآوری فناورانه، توسعه اقتصادی و اشتغال‌زایی متخصصان و صاحب‌نظران اندیشه، صعودی بوده و تا پایان سال 1396 تعداد 44 پارک ایجادشده است. مراکز رشد که یکی از ابزارهای رشد اقتصادی است و به‌منظور حمایت از کارآفرینان تحصیل‌کرده تأسیس می‌شوند تا با ارائه امکانات و تسهیلات عمومی، زمینه پا گرفتن شرکت‌های جدید را فراهم کنند؛ تعداد آن‌ها تا پایان سال 1396، 195 مرکز بوده است. روند تشکیل انجمن‌های علمی (ذیل وزارتین علوم و بهداشت) به‌عنوان کانون‌های تفکر و ارکان اصلی مدیریت دانش که نقش عمدهای در توسعه علمی کشور و رسیدن به جایگاه یک مرجعیت علمی دارند، صعودی بوده و تا سال 1398 تعداد 580 انجمن در کشور شکل‌گرفته است. در همین زمینه تا سال 1395 حدود 190 قطب علمی که بر اساس برنامه‌ای مشخص برای نوآوری و دستیابی به کیفیت برتر علمی در سطح ملی می‌کوشند، به وجود آمده است.

تعداد صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر به‌مثابه نهادهای تخصصی سرمایه‌گذاری که نقش مؤثری در فرایند ایجاد و توسعه کسب‌وکار ایفا می‌کنند تا پایان سال 1396، 26 مورد رسیده است. همچنین روند ایجاد شرکت‌های سرمایه‌گذاری به‌منظور تأمین مالی کسب‌وکارهای نو به‌صورت شرکت‌های سهامی خاص نیز در سال‌های اخیر افزایشی بوده و تا پایان سال 1396 به 9 شرکت رسیده است.

دستاوردهای کشور در حوزه شرکت‌ها و مؤسسات دانش‌بنیان به‌عنوان مراکز تبدیل علم به ثروت، تولید محصولات فناورانه، تجاری‌سازی پژوهش‌ها و... قابل‌ملاحظه بوده به‌گونه‌ای که تعداد بنگاه‌های دانش‌بنیان تا مهرماه 1398، 4583 شرکت است. میزان درآمد این شرکت‌ها با شیب مناسبی در حال افزایش است و در سال 1397 به میزان 600 هزار میلیارد ریال برآورد شده است، همچنین شاغلان در این شرکت‌ها حدود 300000 نفر گزارش‌شده است.

درزمینه انتشارات علمی سهم ایران از تولید علم برتر دنیا به‌سرعت افزایش‌یافته و به رتبه 16 در سال 2017 ارتقا یافته است. بر اساس پایگاه استنادی wos، در سال‌های 2015،2016، 2017 و 2018 سهم ایران از کمیت تولید علم دنیا به ترتیب (1.43)، (1.61)، (1.73)، و (1.82) درصد بوده که از این نظر نیز رشد نسبتاً مناسبی داشته، به‌طوری‌که در سال 2016 بالاترین سهم تولید علم را در طول 15 سال اخیر کسب کرده است. درزمینه تبدیل علم تولیدشده به فناوری؛ تعداد پتنت های ثبت‌شده توسط پژوهشگران و مخترعان مقیم/غیرمقیم در ایران و سایر کشورها نیز در سال 2017 به حدود 4100 مورد رسید.