وقتی اعتراضات در هنگ‌كنگ به خبر رسانه‌ها تبدیل شد، ناظران بیرونی بیشتر به جنبه سیاسی این موضوع توجه داشتند؛ اما رهبران چین از این جریان نتیجه دیگری گرفتند: این‌که باید مراکز مالی و تجاری دیگری را جایگزین هنگ‌كنگ کنند. این یعنی آینده بازارهای مالی چین و ارتباطش با دنیا دستخوش تغییر بزرگی خواهد شد.

از نظر دولت چین، شنزن بهترین گزینه برای جانشینی هنگ‌كنگ است و از طریق آن می‌توان ارتباط بین بازارهای مالی محلی در چین را نیز محکم‌تر کرد. بر اساس این استدلال، بازارهای مالی شنزن، هنگ‌كنگ و ماکائو می‌توانند در کنار هم کار کنند ولی از آنجا که شنزن دارد به میزبان اصلی بسیاری از شرکت‌ها و استارت‌آپ‌های تکنولوژیک بدل می‌شود، موقعیت آن برای جهش در عرصه مالی بسیار خوب است؛ چون این شرکت‌ها به خدمات مالی نیاز دارند. بر اساس اعلام دولت چین، ساکنان هنگ‌كنگ و ماکائو که بخواهند در شنزن کار و اقامت کنند هم قادر خواهند بود از مزایای رفاهی اجتماعی و درمانی که پیش‌تر فقط به محلی‌های شنزن تعلق می‌گرفت استفاده کنند. همچنین دولت چین می‌داند که ایجاد قوانین بهتر برای تشویق کسب و کارها که با استانداردهای بین‌المللی همخوانی داشته باشد و سرمایه‌گذاران را راضی کند نکته‌ای بسیار حیاتی برای تقویت موضع شنزن خواهد بود. با این اوصاف، به نظر می‌رسد که دولت چین در برداشتن موانع توسعه شنزن جدی است.

اما هم‌زمانی اعتراضات در هنگ‌كنگ و مطرح‌شدن شنزن به عنوان جایگزین احتمالی هنگ‌كنگ باعث شده این تصور به وجود بیاید که پتانسیل اقتصادی هنگ‌كنگ به دلیل دردسرهای سیاسی کاهش پیدا کرده و بعید است که مشکلات سیاسی هنگ‌كنگ و حکومت چین هم به این زودی‌ها مرتفع شود.

با این وجود، رهبران چین ترجیح می‌دهند این‌طور نشان بدهند که شنزن حتی بدون رقابت با هنگ‌كنگ هم پتانسیل بالایی دارد برای آن‌که خود را به مراکر مالی مهم جهانی مثل نیویورک، لندن و توکیو برساند. صاحب‌نظران بدبین معتقدند علت آن‌که مقامات چینی نمی‌خواهند مستقیما درباره نشاندن شنزن به جای هنگ‌كنگ صحبت کنند این است که احتمال دارد در سال‌ها یا دهه‌های آینده، تقابل‌های جدی بین هنگ‌كنگ و سرزمین چین رخ بدهد و حتی از لحاظ نظامی درگیری‌هایی پیش بیاید.

اما اگر شنزن واقعا بخواهد به شهری بهتر از هنگ‌كنگ تبدیل شود، باید در یک تا دو دهه آینده در حوزه‌های مختلفی از جمله توسعه اقتصادی، توسعه زیرساخت‌ها، بهبود نظام سلامت و درمان و رفاه مردم پیشرفت زیادی داشته باشد. در حال حاضر، در شنزن مسکن وضع بسیار آسان‌تری در قیاس با هنگ‌كنگ دارد. خانه‌ها ارزان‌تر و بزرگ‌ترند و این در حالی است که هنگ‌كنگی‌ها با معضلات جدی در زمینه مسکن مواجه بوده‌اند و این یکی از مهم‌ترین نارضایتی‌های معترضین هم بوده است.

قصه هنگ‌كنگ و چین

هنگ‌كنگ و چین داستان دور و درازی دارند که در اعتراضات سیاسی اخیر دوباره برای هر دو طرف زنده شد و حالا آینده تجارت چین هم به آن وابسته است. هنگ‌كنگ در زمان‌های مختلفی از گذشته جزو امپراتوری چین بود اما نقطه عطف تاریخ آن در سال ۱۸۴۲ میلادی رخ داد، زمانی که سلسله چینگ در چین در چارچوب معاهده نانجینگ، حاکمیت هنگ‌كنگ را به بریتانیا واگذار کرد تا اولین جنگ تریاک به پایان برسد. هنگ‌كنگ با این ترتیب به مستعمره بریتانیا تبدیل شد و تنها یک قرن بعد بود که روند برگرداندن آن به چین آغاز شد و هنگ‌كنگ در سال ۱۹۹۷ دوباره به کنترل چین درآمد.

هنگ گنگ در این زمان از لحاظ فعالیت مالی و اقتصادی در وضعیت خوبی قرار داشت. پیوستن آن به چین در کنار این پتانسیل مهم باعث شد که چین بتواند خود را به عنوان یک شریک موثر بین‌المللی که مناسبات تجاری گسترده‌ای با دنیای خارج دارد، تثبیت کند. علتش این بود که در هنگ‌كنگ تعداد زیادی از کسب و کارها و سرمایه‌گذاران جمع شده بودند که از نظام‌های مالی و تجاری مختلفی در دنیا می‌آمدند و در حالت عادی و در خارج از هنگ‌كنگ ممکن بود به هم اعتماد چندانی نداشته باشند. حتی ثروتمندان چینی هم به سرمایه‌گذاری در هنگ‌كنگ توجه زیادی نشان می‌دادند چون حرکت سرمایه بین هنگ‌كنگ و دنیای خارج بسیار آسان‌تر بود. اما وقایع اخیر ممکن است نقشی را که هنگ‌كنگ در تمام این سال‌ها از لحاظ مالی و تجاری ایفا کرده به هم بزند و ظاهرا چین هم برای این موضوع نسبتا آمادگی داشته است.

از سال ۱۹۹۷ که چین دوباره کنترل هنگ‌كنگ را به دست گرفت تاکنون، تغییرات اقتصادی زیادی در چین رخ داده. در آن سال سهم هنگ‌كنگ از تولید ناخالص داخلی چین ۱۸ درصد بود اما به تدریج اقتصاد چین آن‌قدر بزرگ شد که این سهم در سال جاری میلادی کمتر از سه درصد شده. با این وجود، هنگ‌كنگ هنوز نقش مهمی دارد چون شرکت‌های چینی برای جذب سرمایه خارجی به شدت به بازارهای مالی هنگ‌كنگ وابسته‌اند. سنگ بنای این بازار و نظام حقوقی آن در همان زمان استعمار گذاشته شده و این مسئله اهمیت دارد، چون بدون آن چارچوب حقوقی، شرکت‌های دولتی و خصوصی چین برای جابه‌جایی سرمایه با دردسر مواجه خواهند بود.

اما نشانه‌هایی هم از کمرنگ‌شدن اهمیت اقتصادی هنگ‌كنگ و مشکلات خاص آن مشاهده می‌شود. مثلا این‌که بازار مسکن هنگ‌كنگ در اختیار تعدادی از چهره‌های بسیار ثروتمند است که خانواده‌هایشان به شکل سنتی از زمان استعمار این ثروت را به دست آورده‌اند و حالا این بازار به شدت تحت کنترل آنهاست و فشار شدیدی از این بابت به مردم عادی می‌آید. از سوی دیگر، شنزن در همسایگی هنگ‌كنگ دارد به یک مرکز بسیار مهم اقتصادی و یا حتی سیلیکون‌ولی چین تبدیل می‌شود و غول‌هایی مثل شرکت تن‌سنت در آن حضور دارند که آینده اقتصاد چین را رقم خواهند زد و هنگ‌كنگ در زمینه جذب آنها به اندازه شنزن موفق عمل نکرده است. در عین حال، تداوم تظاهرات اعتراض‌آمیز در هنگ‌كنگ دارد به اقتصاد آن ضربه می‌زند و پیش‌بینی‌ها در مورد رشد اقتصادی هنگ‌كنگ هم توسط نهادهایی مثل دویچ بانک آی‌ان‌جی پایین آورده شده و از ۱.۸ درصد به یک درصد رسیده. این اصلا تصویر خوبی برای آینده نیست.

هنگ‌كنگ در مقابل سنگاپور و شانگهای

صحبت‌ها در مورد رقبای جدید هنگ‌كنگ در شرایطی صورت می‌گیرد که تا مدتی پیش، مردم هنگ‌كنگ بیشتر اوضاع خودشان را با سنگاپور مقایسه می‌کردند، نه با شهرهای چین. هنگ‌كنگ عملا سنگاپور را رقیب اصلی خود در منطقه می‌دانست و البته نقاط شباهت بین آنها هم واقعا زیاد بوده است. هنگ‌كنگ و سنگاپور هردو مساحت کوچکی دارند و تراکم جمعیت در آنها بالاست و هردو هم پیش‌تر در دوران استعمار در کنترل انگلیس بوده‌اند و برخی نهادها را از آن دوران به ارث برده‌اند.

با این وجود، هنگ‌كنگ در سال‌های اخیر شاهد اوج‌گرفتن ستاره اقبال یک رقیب دیگر به نام شانگهای هم بود و به نظر می‌رسید که شانگهای دارد به مرکز جدید تجاری و مالی چین تبدیل می‌شود. بسیاری از شرکت‌های چندملیتی در شانگهای فعالیت می‌کنند ولی یک مانع بزرگ در راه تبدیل‌شدن شانگهای به مرکز جدید مالی چین وجود داشته: این‌که واحد پول چین را نمی‌توان از آنجا تبدیل کرد. اگر زمانی این مشکل برطرف شود و یوان به پولی بین‌المللی تبدیل شود، شانگهای بهترین گزینه برای جانشینی هنگ‌كنگ خواهد بود اما هنوز این اتفاق نیفتاده است.

شنزن به کجا می‌رود؟

درست است که امروز به راحتی درباره اوج‌گرفتن شنزن و قد علم کردن آن در برابر هنگ‌كنگ صحبت می‌کنیم اما واقعیت این است که شنزن راه بسیار درازی را در زمينه توسعه طی کرده است. تا همین چند دهه پیش، مردم در شنزن چنان فقیر بودند که ده‌ها هزار نفر از آنجا به سمت هنگ‌كنگ می‌آمدند تا بتوانند کار پیدا کنند. در سال ۱۹۸۰ دولت چین تصمیم گرفت شنزن را به عنوان اولین شهر آزمایشی منطقه آزاد معرفی کند و در آنجا اصلاحات مختلف اقتصادی را امتحان کرد. از آنجا بود که تحولات شنزن آغاز شد. در سال ۲۰۱۸ میلادی شنزن در زمینه تولید ناخالص داخلی از هنگ‌كنگ جلو زد و به بزرگ‌ترین اقتصاد در میان شهرهای دلتای رود مروارید (شامل ۹ شهر و ۲ منطقه آزاد در جنوب چین) بدل شد.

در حال حاضر این امیدواری در بین برخی رهبران چین وجود دارد که قوانین آسان‌گیرانه جدیدتر بتواند معاملات و حرکت سرمایه بین شنزن و هنگ‌كنگ را آسان‌تر کند. در این صورت، شنزن به رقیبی واقعی برای هنگ‌كنگ که تاکنون بزرگ‌ترین مرکز تجاری معامله یوان (واحد پول چین) بوده تبدیل خواهد شد. با این وجود، عده‌ای از صاحب‌نظران چینی معتقدند که شنزن نمی‌تواند جایگزین کامل و سریعی برای نقش مالی هنگ‌كنگ باشد. به خصوص اگر اعتراضات در هنگ‌كنگ ادامه پیدا کند، ضرر آن به صورت کلی متوجه بازارهای مالی و اقتصاد چین خواهد شد و هیچ منطقه‌ای قادر به سود بردن از این اوضاع آشفته نخواهد بود.

در همین حال، دولت چین سیاست‌های درازمدت برای شنزن را به شکلی گسترده مورد توجه قرار داده و اعلام کرده که در ۱۹ حوزه مختلف از جمله فین‌تک (فن آوری مالی) در شنزن سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای صورت خواهد گرفت. دولت چین امیدوار است که تا سال ۲۰۲۵ شنزن را به مرحله‌ای برساند که از لحاظ قدرت اقتصادی و توسعه بتواند جایگزین هنگ‌كنگ باشد و تا سال ۲۰۳۵ هم به نمونه واقعی توسعه بسیار تکنولوژیک رسیده باشد. این‌که با توجه به دردسرهای اخیر چین در جنگ تجاری با آمریکا چه سرنوشتی در دهه‌های آینده در انتظار اقتصاد چین خواهد بود، این افق آینده را پیچیده‌تر هم می‌کند. اما فعلا یک چیز مسلم است و آن هم این‌که هنگ‌كنگ دیگر آن هنگ‌كنگ سابق نخواهد شد.