فراگیری استفاده از دلار آمریکا در بازارهای جهانی بدون تردید مهم‌ترین دلیل تاثیرگذاری منحصر به فرد این کشور بر سیستم مالی دنیاست. حالا به نظر می‌رسد رقبای آمریکا برای دور زدن این ساز و کار راهی هوشمندانه یافته‌اند: استفاده از بلاک‌چین و ارزهای رمزنگاری شده (مانند بیت‌کوین).

 ونزوئلا یکی از این کشورهاست و این دومین باری است که سعی دارد در این حوزه از تئوری به عمل برسد. سال گذشته دولت ونزوئلا به رهبری نیکلاس مادورو، ارز رمزنگاری شده دولتی با نام پترو را منتشر کرد. این طرح که حرکتی آشکار برای دور زدن تحریم‌های آمریکا بود، هنوز نتوانسته پر و بالی بگیرد و آن را شکست‌خورده قلمداد می‌کنند. حالا دولت ونزوئلا به ارزی امتحان‌ پس داده روی آورده است: بیت‌کوین.

 طبق گزارش ABC دولت مادورو طرحی جدید را آغاز کرده که به کمک آن می‌خواهد درآمدهای مالیاتی مربوط به پروازها و خطوط هوایی را به بیت‌کوین و در نهایت به دلار تبدیل کند. منابع فرودگاهی گفته‌اند که مقامات دولتی از کیف‌ پول‌های دیجیتال برای انتقال بیت‌کوین به صرافی‌هایی در هنگ‌ کنگ، روسیه، چین و مجارستان استفاده می‌کنند. آنها به کمک این صرافی‌ها بیت‌کوین را به دلار تبدیل می‌کنند و بعد پول نقد را به حساب‌های دولت ونزوئلا در این کشورها واریز می‌کنند. این کمک می‌کند تا آنها تحریم‌های دولت آمریکا روی حساب‌های دولتی ونزوئلا را دور بزنند.

 سران ونزوئلا به همراه رهبران چند کشور دیگر به این نتیجه رسیده‌اند که تکنولوژی بلاکچین می‌تواند بنیاد سیستم مالی جدیدی را بگذارد که خارج از دسترسی آمریکا عمل می‌کند. این باعث نگرانی شدید مقامات آمریکایی شده. به طوری که یک گزارش تازه بنیاد دفاع از دمکراسی‌ها FDD (اندیشکده تندرو، دست راستی و نومحافظه‌کار مستقر در واشینگتن) هشدار داده که کشورهای ایران، روسیه و چین هم احتمالا به زودی راه ونزوئلا را خواهند رفت. بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها با هراس از چنین روندی به این گروه از کشورها نام «بلاک‌چینی‌های سرکش‌» را داده است.

 در طول دهه‌های اخیر، دلار به طور فراگیری به عنوان ارز ذخیره دنیا پذیرفته شده است این یعنی دولت‌های خارجی دلار را ذخیره و از آن در تجارت بین‌‌الملل استفاده می‌کنند. این یعنی بخش عمده تجارت جهانی باید از طریق بانک‌های آمریکایی انجام شود و دولت آمریکا هم به طور فزاینده‌ای از این اهرم در مقابله با رقبایش بهره می‌گیرد. اصولا تحریم به معنای تلاش برای قطع دسترسی رقبای آمریکا به دلار است.   FDD در گزارشش نوشته: «تاکنون راه خوبی برای انجام مبادلات جدی بین‌المللی بدون عبور از کانال سیستم مالی آمریکایی وجود نداشت. اما حالا به کمک تکنولوژی بلاک‌چین کانال‌های جدیدی ساخته شده‌اند.»

 احتمالا در کوتاه مدت ما شاهد عملیات‌هایی در مقیاس کوچک برای دور زدن تحریم‌ها باشیم که از ارزهای دیجیتال کنونی و صرافی‌های مخصوص این ارزها استفاده می‌کنند، چیزی شبیه کاری که ونزوئلا انجام می‌دهد. در واقع کره‌ شمالی هم همین راه را می‌رود. در ماه مارس، تیمی از متخصصان به سازمان ملل گزارش دادند که بین سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ هکرهای دولتی کره شمالی بیش از نیم میلیارد دلار ارز دیجیتال را از پلتفرم‌های تجارت آنلاین به سرقت برده‌اند.

 اما FDD مدعی است که روسیه، ایران، چین و ونزوئلا - چهار «بلاک‌چینی‌ سرکش‌» - در حال توسعه راه‌هایی هستند که از پتانسیل‌های بلندمدت بلاک‌چین برای انجام معامله بدون نیاز به دلار آمریکا استفاده می‌کند. امروز زیرساخت‌های ارزهای دیجیتال بسیار ضعیف‌تر و ناکارآمدتر از آن است که بتواند رقیبی جدی برای سیستم مالی آمریکایی کنونی باشد. اما اگر این کشورها بتوانند راه‌هایی را برای غلبه بر مشکلات تکنیکی پیدا کنند، بازی عوض خواهد شد.

 طبق گزارش FDD روسیه، ایران و چین چطور از بلاک‌چین علیه تحریم‌ها استفاده خواهند کرد؟

روسیه

روسیه توسعه تکنولوژی بلاک‌چین را به عنوان هدف بلندمدت اقتصادی و امنیت ملی در اولویت قرار داده تا بتواند هم از تاثیر تحریم‌های آمریکا کم کند و هم ذخایر ارزهای خارجی‌اش را تنوع ببخشد. طبق یک گزارش نیویورک‌ تایمز در سال ۲۰۱۷ یک مقام امنیتی روس به حاضران در یک کنفرانس بین‌المللی بلاکچین گفته که «اینترنت متعلق به آمریکایی‌ها بود. بلاک‌چین به روس‌ها تعلق خواهد داشت.» ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه هم گفته روسیه باید طرق استفاده از تکنولوژی بلاک‌چین را بررسی کند تا «از محدودیت‌های فراوان در تجارت مالی بین‌المللی عبور کند.»

 در حال حاضر تعدادی از بانک‌های دولتی روسیه و حتی سازمان بورس این کشور آزمایش طرح‌ها و اپ‌های مرتبط با بلاک‌چین را آغاز کرده‌اند. مقامات بانک مرکزی روسیه هم درباره احتمال استفاده از شبکه بلاک‌چین و شاید استفاده از ارزی دیجیتال برای انجام معاملات بین اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا صحبت کرده‌اند. (این اتحادیه کشورهای مختلفی در آسیای شمالی و اروپای شرقی را کنار هم جمع کرده است.) سال گذشته چندین بانک توسعه روسی در بیانیه‌ای مشترک با بانک‌های مشابه برزیلی، هندی، چینی و آفریقای جنوبی اعلام کردند که راه‌های استفاده از تکنولوژی امن و غیرمتمرکز اطلاعاتی بلاک‌چین را بررسی خواهند کرد. 

ایران

طبق یک گزارش نیویورک تایمز، بانک مرکزی ایران با جدیت در حال بررسی راه‌هایی است که با به وجود آوردن یک ارز رمزنگاری‌شده دولتی بتواند تحریم‌ها را دور بزند. در ماه ژانویه سازمان توسعه تجارت ایران گفت که تهران در حال مذاکره با هشت کشور دیگر برای استفاده از ارزهای دیجیتال است تا بتواند تحریم‌های آمریکا را بی‌اثر کند. FDD در گزارشش ابزار نگرانی کرده که بانک مرکزی ایران با انگیزه بالایی به دنبال توسعه یک سیستم پرداخت بین‌المللی بانک به بانک، احتمالا بر پایه بلاک‌چین، است تا بتواند سیستم SWIFT را دور بزند. سال گذشته SWIFT به خاطر تحریم‌های آمریکا تعدادی از بانک‌های ایرانی را مورد تحریم قرار داد. طبق گزارش FDD روسیه متحد سرسخت ایران در این مقاومت بلاک‌چینی خواهد بود.

چین

اوضاع چین با سه کشور دیگر عضو گروه متفاوت است. به دو دلیل: اول اینکه چین کمتر از بقیه مورد تحریم‌های آمریکا قرار گرفته و دوم اینکه سران پکن اصولا کمتر درباره بلندپروازی‌های بلاک‌چینی‌شان حرف می‌زنند. با این حال FDD در گزارشش بیشتر از همه از چین هراس دارد: «تضعیف نفوذ آمریکا در سیستم مالی جهانی اولویت ملی چین است. در میان رقبای آمریکا، این چین است که بالقوه قدرت رقابت با سیستم مالی دلاری را به کمک ایجاد سیستم مبتنی بر بلاک‌چین دارد.» از دید آنها اگر چین یوآن دیجیتال را منتشر کند می‌تواند آن را به کمک شرکت‌های چینی بین‌المللی و شرکای فراوانش در پروژه جاده ابریشم جدید به سرعت تقویت کند. این پروژه یک استراتژی بین‌المللی برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تجاری در کشورهای مختلف جهان است که حدود ۶۰ درصد جمعیت زمین را تحت پوشش خود می‌گیرد.

 طبق گزارش‌ها بانک خلق چین (PBOC) دست‌کم از سال ۲۰۱۴ روی ارزهای دیجیتال تحقیق می‌کرده و در سال ۲۰۱۶ رئیسش اعلام کرد که همزیستی ارزهای دیجیتال در کنار پول‌های فیزیکی امری اجتناب‌ناپذیر است. در سال ۲۰۱۷ دولت چین با اعلام خبر تاسیس «سازمان تحقیق روی ارزهای دیجیتال» توضیح داد که توسعه بلاک‌چین را جزئی از برنامه‌ پنج‌ساله‌ اقتصادی‌اش خواهد کرد. دولت و بانک مرکزی چین در حال حاضر درگیر چندین پروژه مربوط به بلاک‌چین هستند. اخیرا وانگ شین، مدیر بخش پژوهش بانک خلق چین نگرانی خود را از انتظار واحد پولی دیجیتال فیس‌بوک (لیبرا) در سال ۲۰۲۰ اعلام کرده و به این احتمال دامن زده که چینی‌ها می‌توانند در واکنش به فیس‌بوک واحد پولی دیجیتال خودشان را راه بیندازند.

آینده دلار، آینده آمریکا

اگر یک واحد پولی قدرتمند دیجیتال بتواند دلار را به چالش بکشد چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا امکان دارد که این واحد پولی دیجیتال، دلار را به زیر بکشد و تبدیل به ارز ذخیره دنیا شود؟ بلاک‌چین تکنولوژی جدیدی است و هنوز زود است که بتوان درباره تبعات این واقعه‌ دست به گمانه‌زنی زد.

 البته FDD متوجه بزرگی این تهدید شده و از وزارت خزانه‌داری آمریکا خواسته «سناریوهای تهدید» را بررسی کند و ببیند چه می‌شود اگر یک کشور دیگر بتواند با موفقیت سیستم مالی جایگزینی را برقرار کند که به کاهش نفوذ آمریکا منجر شود. از دید FDD دولت آمریکا برای آمادگی در برابر چنین تهدیدی نیاز به متخصصان بیشتر در حوزه بلاک‌چین دارد: «دولتی‌هایی که می‌دانند پول چطور کار می‌کند حالا نیاز دارد که بفهمند که ساز و کار بلاک‌چین و اکوسیستم آن چیست. آنها باید بفهمند که در سناریوهای مختلف تقویت سیستم مالی جایگزین، اقتصاد آمریکا دچار چه شرایطی خواهد شد.»