طی دو دهه اخیر تغییرات آب‌وهوا به‌عنوان بزرگ‌ترین معضل زیست‌محیطی پیش روي بشر، بسیاري از کشورها و مناطق جهان را درگیر پیامدهاي منفی نموده است. ماهیت ناعادلانه این پدیده با توجه به بسیاري از کشورهاي توسعه یافته و صنعتی که مسیر توسعه خود را بر مصرف سوخت‌هاي فسیلی و در نتیجه انتشار گازهاي گلخانه‌اي بنیان نهاده‌اند و باعث تشدید این پدیده شده‌اند، کمتر از کشورهاي در حال توسعه یا کمتر توسعه‌یافته درگیر چالش‌ها و اثرات مخرب آن هستند. چه‌بسا کشورهایی که توان اقتصادي مقابله با اثرات منفی این پدیده یا احداث زیرساخت‌هاي لازم در زمینه تغییر اقلیم را ندارند. در سال‌هاي اخیر برخی کشورهاي در حال توسعه مسیر پیشرفت خود را مطابق کشورهاي توسعه‌یافته با استفاده گسترده از سوخت‌هاي فسیلی (نفت، گاز و زغال سنگ) پیش برده‌اند. طبق آخرین طبقه‌بندي رسمی سال 2016، بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گازهاي گلخانه‌اي در جهان شامل چین، ایالات متحده، هند، روسیه، ژاپن، آلمان، کره، ایران،‌ کانادا و عربستان سعودی است. آزادی توکلی در تحقیقی با موضوع تغییرات اقلیمی، تلاش کرده نشان دهد بهترین الگو در این زمینه در ایران چیست و نتایج پژوهش خود را در آخرین شماره فصلنامه مطالعات انرژی در مقاله‌ای با عنوان «تجزیه و تحلیل عوامل مؤثر بر انتشار گازهاي گلخانه‌اي (GHGs) و پتانسیل‌هاي کاهش انتشار در ایران» منتشر کرده است.

***

 تغییرات ناهمسان دمایی، تغییر در الگوي بارش‌ها، طوفان و سونامی، ذوب یخ‌هاي قطبی و افزایش سطح آب‌ها برخی از شایع‌ترین پیامدهاي تغییر اقلیم به شمار می‌رود. بر اساس گزارش مرکز ملّی مطالعات محیط‌زیست در سال 2016 در ایالات متحده آمریکا  رویداد اقلیمی (شامل خشکسالی، آتش‌سوزي، 4 سیلاب، 8 طوفان شدید و تعدادي سیکلون گرمسیري) به وقوع پیوست که منجر به 138 مورد مرگ و میر و 46 میلیارد دلار خسارت مستقیم شد. 2017 ). این تنها نمونه‌اي از پیامدهاي سالانه تغییر اقلیم در یک کشور توسعه‌یافته است. در بسیاري از کشورهاي فقیر یا کمتر توسعه‌یافته حتی امکان مقابله یا برآورد خسارت‌هاي احتمالی تغییر اقلیم وجود ندارد.

تنها راه‌حل علمی و عملی براي کاهش یا مقابله با این رویداد طبیعی تشدیدیافته را می‌توان در تلاش‌هاي جهانی براي کاهش سریع انتشار گازهاي گلخانه‌اي خلاصه کرد. به همین منظور هرساله جلسات و نشست‌هاي مختلفی با هدف تشریح وضع موجود و پیش‌بینی آینده، همسان‌گرایی و تلاش براي همیاري و کمک به کشورهاي کمتر توسعه‌یافته و در حال توسعه براي کاهش انتشار گازهاي گلخانه‌اي و سازگاري با تغییرات اقلیمی صورت می‌گیرد. نشست اقلیمی پاریس در سال 2015 را می‌توان نخستین توافق الزام‌آور بین‌المللی برای مقابله با تغییرات آب‌وهوا دانست که مورد توافق 195 کشور جهان و از سال 2020 لازم‌الاجرا خواهد شد.

کاهش انتشار گازهاي گلخانه‌اي و تأمین انرژي از سوخت‌هاي تجدیدپذیر و غیرفسیلی نیازمند سرمایه‌گذاري‌هاي کلان اقتصادي و به‌کارگیري فناوري‌هاي نوین در حوزه‌هاي مختلف است. بهینه‌سازي مصرف انرژي، بهبود شدت انرژي، به‌کارگیري سوخت‌هاي پاك و تجدیدپذیر به‌جاي سوخت‌هاي فسیلی آلوده و کاهش شدت کربن از جمله راهکارهاي اساسی در حوزه کاهش انتشار یک کشور به شمار می‌روند. این اقدامات با کاهش درآمد و نیاز به سرمایه‌گذاري همراه است و به همین دلیل دولت‌ها تلاش می‌کنند از پذیرش مسئولیت‌هاي کاهش انتشار سر باز زنند و تا حد امکان این مسئولیت را به دیگر کشورها محول کنند. در مقابل از فرصت‌هاي موجود در جهت پیشرفت اقتصادي و توسعه صنعتی با استفاده از سوخت‌هاي فسیلی ارزان قیمت به نفع خود بهره‌برداري کنند. در مقابل، کشورها و دولت‌هایی که هدف کاهش انتشار با کمترین پیامدهاي اقتصادي منفی را دنبال می‌کنند نیازمند آن هستند که با مطالعه بخش‌هاي مختلف، سهم هریک در انتشار گازهاي گلخانه‌اي، درآمدهاي اقتصادي و شناخت مکانیسم‌هاي حاکم بر هر بخش، در جهت بهینه‌سازي و افزایش راندمان اقتصادي گام بردارند.

ارتقای دانش بشري در حوزه تغییر اقلیم، خسارت‌هاي اقتصادي ناشی از آن و فشارهاي جامعه بین‌الملل در راستاي تعدیل و سازگاري با این پدیده سبب شده همه کشورها، اعم از توسعه‌یافته و در حال توسعه، تلاش کنند راه‌حل‌هاي منطقی و اقتصادي براي کاهش استفاده از سوخت‌هاي فسیلی یا بازیابی گازهاي گلخانه‌اي را در زمره سیاست‌هاي ملّی خود قرار دهند. بخشی از این تلاش‌ها منجر به تحقیق در زمینه ساختار انتشار گازهاي گلخانه‌اي و شناسایی عوامل مؤثر بر انتشار شده است.

در پژوهش حاضر سهم عوامل موثر بر انتشار گازهای گلخانه‌ای ایران در یک بازی زمانی 40ساله (1971 تا 2012) ارزیابی شده است. حساسیت‌هاي اخیر جامعه جهانی نسبت به مسئله تغییر اقلیم و پیامدهاي منفی ناشی از آن در کشورهاي حساس از جمله ایران باعث شده تحلیل میزان انتشار گازهاي گلخانه‌اي و شناسایی عوامل مؤثر و بهینه اقتصادي در کاهش انتشارها به متن تحقیقات این حوزه راه یابد. ایران با وجود اینکه طبق آمارهاي جهانی سال 2016 در جایگاه هشتم در میان کشورهاي انتشاردهنده گازهاي گلخانه‌اي قرار دارد، در برابر پیامدهاي تغییر اقلیم بسیار حساس و آسیب‌پذیر است. این آسیب‌ها در حوزه‌هاي مختلف از قبیل هواشناسی، منابع آبی، انرژي، مخاطرات جوي و اقلیمی، محیط‌زیست، منابع طبیعی، اقتصادي، اجتماعی، صنعت، بهداشت، کشاورزي و امنیت غذایی، دفاعی و امنیت ملّی مورد مطالعه و ارزیابی قرار گرفته است. تلاش در جهت همکاري‌هاي بین‌المللی در زمینه کاهش و سازگاري با تغییرات اقلیمی سبب شده ایران در خلال برنامه پیشنهادي اهداف مورد نظر مشارکت ملّی متعهد به کاهش 4 درصدی انتشارها نسبت به وضع موجود تا سال 2030 شود و در صورت حمایت مالی از جانب جامعه بین‌الملل معادل 35 میلیارد دلار، این رقم تا 12 درصد قابل افزایش خواهد بود. سرانه انتشار گازهاي گلخانه‌اي در ایران با روندي اکیدا صعودي از رقم 1.707 در سال 1960 به رقم 8.283 متریک تن در سال 2014 افزایش یافته است. در سال 2014 سهم سوخت‌های فسیلی در سبد تولید انرژی کشور معادل 98.99 درصد برآورد شده که بر اساس واحد میلیون بشکه معادل نفت خام، 482.5 میلیون بشکه فرآورده‌های نفتی، 696.7 میلیون بشکه گاز طبیعی، 3 میلیون بشکه زغال سنگ و 130.2 میلیون بشکه معادل نفت خام برق در بخش‌های مختلف کشور مصرف شده است. بخش‌هاي نیروگاهی با 25.9، اداری،‌ تجاری و خانگی با 18.9،‌ حمل‌ونقل با 16.7 و صنعت با 16 درصد بیشترین سهم را در انتشار گازهای گلخانه‌ای به خود اختصاص داده‌اند.

نخستین گام در تجزیه و تحلیل میزان انتشارهاي یک کشور شناخت عوامل مؤثر و محرك‌هاي انتشار است. عوامل و شاخص‌هاي متعددي براي این منظور پیشنهاد شده است. در این پژوهش عوامل مؤثر پیشنهادي مدل کایاي توسعه‌یافته مورد استفاده قرار گرفته است. مدل کایا چهارچوبی مفهومی است که براي توصیف محرك‌هاي انتشار گازهاي گلخانه‌اي انسان ساخت مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مدل که نخستین بار توسط یک اقتصاددان ژاپنی براي پیش‌بینی میزان انتشار گازهاي گلخانه‌اي پیشنهاد شد،‌ از دقت بالایی در برآورد میزان انتشار برخوردار است و در مدل اصلی، در گذر زمان روند پیش‌بینی‌ها در حال بهبود است. در مدل اصلی کایا چهار عامل جمعیت، سرانه تولید ناخالص داخلی، شدت انرژي و شدت کربن براي ارزیابی میزان انتشارها پیشنهاد شده است. محققان بسیاري تلاش کرده‌اند از طریق بسط و توسعه این مدل به پیش‌بینی‌هاي دقیق‌تر انتشار براي یک کشور یا منطقه خاص دست یابند.

یافته‌های پژوهش: میزان انتشار با سطح صنعتی‌شدن هماهنگی ندارد

در بازه زمانی مورد بررسی این پژوهش (1971 تا 2012) میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای در کشور از رقم 41.66 به رقم 532.15 میلیون تن (12.77 برابر) افزایش یافته است. در این مدت جمعیت کشور 2.6 برابر شده است. براساس رده‌بندي‌هاي موجود در سال‌های اخیر ایران همواره در فهرست 10 کشور نخست انتشاردهنده گازهاي گلخانه‌اي قرار گرفته، این در حالی است که الگوي رشد اقتصادي، روند توسعه و صنعتی شدن کشور با آمارهاي انتشار و اتکا بر سوخت‌هاي فسیلی همخوانی ندارد. مطالعه اقلیم کشور و سطح رفاه جامعه نیز نمی‌تواند مصرف بالاي سوخت‌هاي فسیلی و آمارهاي انتشار را توجیه کند.

علی‌رغم افزایش جمعیت در همه سال‌هاي مورد مطالعه، اثر جمعیت با نوسان همراه بوده است. در سال‌های ابتدایی (1971 تا 1984) اثر جمعیت رو به رشد و در بازه سال‌هاي 1984 تا 1992 تأثیر جمعیت بر نرخ انتشارها کاهش یافته است. در این دوره که بخشی از آن هم زمان با جنگ تحمیلی ایران و عراق است، رشد جمعیت در ایران شدت یافت اما با در نظر گرفتن کاهش سطح رفاه جامعه و پدیده جنگ‌زدگی، رده سنی افراد و پایین بودن سن جمعیت، اثر افزایش جمعیت بر انتشارها چشمگیر نیست. انتظار می‌رود جمعیت در رده‌هاي سنی پایین تأثیر قابل‌توجهی بر مصرف سوخت و انتشار گازهاي گلخانه‌اي نداشته باشد. هرچند با رشد سنی افراد میزان مصرف سوخت افزایش می‌یابد. بنابراین پیشنهاد می‌شود در تحلیل اثر جمعیت بر مصرف انرژي و روند انتشار، رده سنی افراد جامعه مدنظر قرار گیرد. در سال‌هاي 1992 تا 1998 اثر جمعیت روند افزایشی و در پی آن براي مدت 5 سال نزولی و دوباره افزایش یافته است. لازم به ذکر است که تغییرات اثر جمعیت بسیار ملایم و شبه‌خطی است. 

مطالعه اثر شدت انرژي و فراز و نشیب‌هاي آن در ایران مؤید آن است که به‌جز چند سال (1999 و 2009) که شدت انرژي اثر منفی و چند سال که اثري نزدیک به صفر حاصل شده، در باقی سال‌ها شدت انرژي منجر به افزایش میزان انتشارها شده است. هرچند تأثیر این عامل در دهه اخیر نسبت به دهه‌هاي قبل نوسانات بیشتري را تجربه می‌کند و در برخی سال‌ها این تأثیر به‌شدت کاهش یافته است. اقدامات صورت‌گرفته در سال‌هاي اخیر و سیاست‌هاي بهینه‌سازي مصرف انرژي که از چند سال پیش در کشور مدنظر قرار گرفته، در برخی موارد منجر به کاهش مصرف سوخت، بهبود راندمان سیستم‌ها، اصلاح آیین‌نامه ساختمان‌سازي شده و بسیاري بخش‌هاي دیگر را نیز درگیر کرده است.

افزایش انتشار از میان چهار سناریوی پیشنهادي، سناریوی ادامه وضع موجود، افزایش انتشار دي اکسید کربن معادل تا بیش از 900 میلیون تن تا سال 2030 را پیش‌بینی می‌کند. در راستاي تحقق اهداف کاهش، بهترین و منطقی‌ترین گزینه در کاهش سهم سوخت‌هاي فسیلی در سبد انرژي به رقم 40 درصد و اتکا بر منابع تجدیدپذیر انرژي است. این کاهش نه‌تنها در بحث تغییر اقلیم بلکه از منظر کنترل آلودگی هوا، حفظ منابع طبیعی و امکان صادرات فرآورده‌هاي نفتی قابل تأمل است. کاهش شدت کربن (تا 50 درصد) و کاهش شدت انرژي (تا 50 درصد) از دیگر گزینه‌هاي پیشنهادي براي تحقق اهداف بین‌المللی ایران در کاهش انتشار گازهاي گلخانه‌اي به شمار می‌رود که با اتکا بر سوخت‌هاي پاك و تجدیدپذیر، بهینه‌سازي مصرف انرژي و استفاده گسترده‌تر از گاز طبیعی قابل دستیابی است.