صبح یک‌شنبه در مرکز فرهنگی ایست دالویچ پیکچرهاوس در جنوب لندن، گروهی از بچه‌های سه، چهار ساله در اتاق کوچکی در حال بازی‌‌اند. البته نه با ماشین یا عروسک. دست هرکدام یک تبلت است و آنها با ساخت انیمیشن در حال یادگیری اصول برنامه‌نویسی‌اند.

روکو، یکی از بچه‌ها، که همین هفته پیش چهار سالش شده، حدود شش ماه است که در این کلاس‌ها شرکت می‌کند. او روی انیمیشنی کار می‌کند که در آن یک زرافه و یک گورخر در اتاق خوابی حضور دارند. روکو توضیح می‌دهد: «من می‌خوام زرافه گورخر رو دنبال کنه تا بتونه باهاش بجنگه.» مادرش می‌گوید: «منظورت اینه که باهاش بازی کنه؟» روکو با لبخند سر تکان می‌دهد. این یعنی نه.

روکو این انیمیشن را با ScratchJr نوشته، یک زبان برنامه‌نویسی مقدماتی که برای بچه‌ها طراحی شده است. خالقان این زبان برنامه‌نویسی دو گروه تحقیقاتی در دانشگاه‌های ام‌آی‌تی و Tufts بوده‌اند. این زبان تصویری برنامه‌نویسی از بلوک‌های ساده کد تشکیل شده که کنار هم مثل تکه‌های پازل قرار می‌گیرند: مثلا بچه‌ها دو تکه «برو به چپ» را کنار هم می‌گذارند و بعد تکه «حرف بزن» را ارائه می‌کنند. اینجا کاراکتر اصلی که فعلا یک گربه است دو قدم به چپ برمی‌دارد و بعد یک بار میومیو می‌کند. این به بچه‌ها کمک می‌کند الگوریتم‌نویسی را که بنیان برنامه‌نویسی است یاد بگیرند. زبان ScratchJr نسخه ساده‌تری از زبان برنامه‌نویسی آموزشی Scratch است که در مدارس ابتدایی انگلیس تدریس می‌شود. برنامه آموزشی سراسری کامپیوتر در دبستان‌های انگلیس با آموزش برنامه‌نویسی به زبان خیلی ساده با کودکان آغاز می‌شود اما این برای همه آسان نیست.

به همین خاطر تعدادی از کودکستان‌ها در انگلیس قصد دارند با آموزش ScratchJr به نونهالان کمک کنند از سن پایین‌تری اصول اولیه را یاد بگیرند تا در شروع مدرسه دچار مشکل نشوند. در «استرتم اند کلفم» که کودکستانی دخترانه است ۳۵ بچه زیر پنج سال از آیپد استفاده می‌کنند تا اشعار کودکانه را به کمک برنامه‌نویسی تبدیل به انیمیشن کنند. یکی از شعرها این است: «یک یک، دو دو، سه  سه/ یه بار یه ماهی رو گرفتم زنده». برای این انیمیشن، بچه‌ها از بخش تصاویر ScratchJr کاراکتر ماهی و همچنین پیش‌زمینه دریا را انتخاب می‌کنند. بعد از منوها چندین بلوک ساده کد را به بخش کدنویسی منتقل می‌کنند تا بتواند ماهی را حرکت دهد. بعد صدای خودشان را در برنامه ضبط می‌کنند و آن را به سکانس انیمیشن اضافه می‌کنند.

روث لاک‌یر، مسئول بخش کودکان سن پایین در کودکستان می‌گوید: «بچه‌ها سریع‌تر از بزرگسالان ایده‌ها را می‌گیرند. آنها می‌فهمند که برنامه باید از چپ به راست حرکت کند و یاد می‌گیرند که چطور بلوک جدید کد اضافه کنند. اگر هم بلوک اشتباه اضافه کنند سریع متوجه می‌شوند، فکرشان را سازمان‌بندی می‌کنند و مشکل را حل می‌کنند.» بچه‌ها اول آموزش می‌بینند، بعد نسخه خودشان از انیمیشن را درست می‌کنند. این بخش جذاب‌تر قضیه برای آنهاست. بچه‌ها حالا اجازه دارند مثلا ماهی را خودشان نقاشی و به کد اضافه کنند.

تعدادی از کودکستان‌ها در انگلیس و ایرلند شمالی برنامه‌ آموزشی‌ای را دنبال می‌کنند که توسط شرکت‌ ماما کُدز طراحی شده. این شرکت توسط لیان کتز تاسیس شده و برنامه‌ای که طراحی کرده مختص بچه‌های ۳ تا ۸ ساله است، موسسات خصوصی، کودکستان‌ها و مدارس مشتریان او هستند.

کتز معتقد است که برنامه‌نویسی را می‌توان به همان شیوه‌ای که خواندن را به بچه‌ها یاد می‌دهند به آنها آموخت. او می‌گوید: «مغز بچه‌های زیر هشت سال سیم‌پیچی شده که زبان را یاد بگیرند. بچه‌ها در مدرسه مثلا صدای «at» را یاد می‌گیرند و به سرعت می‌توانند آن را در کلمات مختلف مثل sat یا rat تشخیص دهند و استفاده کنند. برنامه‌نویسی هم یک جور زبان است و هرکدام از بلوک‌ها در پازل‌های ScratchJr مثل همین صداها در زبان عمل می‌کنند. ما بعد اشعار کودکانه را با ScratchJr اضافه کردیم چون بچه‌ها می‌توانند شعرها را حفظ کنند و بعد بدون کمک ما سعی می‌کنند آن شعر را در برنامه پیدا کنند.»

کتز توسعه این متد را در سال ۲۰۱۵ آغاز کرد، وقتی که متوجه شد در مدرسه دختر شش ساله‌اش کلاس برنامه‌نویسی وجود ندارد. بعد از کمی تحقیق ScratchJr را پیدا کرد و کار با آن را یاد گرفت. او دوستانش و دیگر والدین را به خانه‌اش دعوت می‌کرد و با هم به بچه‌ها کدنویسی یاد می‌دادند. «والدین کاملا آگاه هستند که این مهارت‌ها، مهارت‌های دنیای آینده‌اند. آنها می‌خواهند بچه‌ها برای آینده آماده شوند.»

بث هارت، مادر اولی و ادی برادران دوقلوی پنج ساله با کتز موافق است. بچه‌هایش یک سال است که در کلاس‌های برنامه‌نویسی شرکت می‌کنند و او به عنوان مدیر بخش زنجیره تامین در صنعت غذایی می‌بیند که چطور داشتن مهارت برنامه‌نویسی به طور فزاینده‌ای ضرورت پیدا می‌کند. «حتی اگر برنامه‌نویسی به شغل آنها تبدیل نشود، آشنایی با آن و فهمش بعدا در محیط کار به دردشان می‌خورد.»

البته این طرح منتقدانی هم دارد. بندیکت گستر، استادیار درس رایانش فیزیکی در دانشگاه UWE در بریستول می‌گوید: «من نمی‌دانم که آیا واقعا نیاز است بچه‌های سه، چهار ساله را روبه‌روی صفحه نمایش تبلت بنشانیم. من نمی‌گویم که آنها نباید از این وسایل استفاده کنند، اما اینها نباید تنها ابزارهای آموزشی ما باشند.» جالب اینجاست که پسر چهارساله او «روبات-لاکپشت‌ها» را بازی می‌کند. این یک بازی غیرکامپیوتری است که می‌توان آن را روی میز یا زمین بازی کرد و به کمک کارت‌های دستوری و لاک‌پشت‌هایی که به سمت جواهرات حرکت می‌کنند به بچه‌ها برنامه‌نویسی یاد می‌دهد. «این شکل بازی مهم نیست که در کامپیوتر اجرا شود یا روی میز، مهم این است که بازی‌ای که با چسباندن بلوک‌های متفاوت انجام می‌شود به بچه‌ها قدرت حل مسئله می‌دهد.»

بازی‌های غیرکامپیوتری دیگری هم هستند که تلاش دارند کودکان را با مفاهیم پایه‌ برنامه‌نویسی آشنا کنند. مثلا کیوبتو یک روبات مکعبی چوبی است که وقتی بچه‌ها بلوک‌های مخصوص برنامه‌نویسی به شکل منطقی پشت هم می‌چینند حرکت می‌کند. این بازی می‌تواند چند تم داشته باشد - فضا، اقیانوس و شهر - و همراه آن کتابی هم موجود است که داستان مرتبط را تعریف می‌کند. کیبو بازی مشابه دیگری است که با بلوک‌های چوبی کار می‌کند و در آن بچه‌ها به روبات دستورهایی می‌دهند و با هم رقابت می‌کنند.

کتز اعتراف می‌کند که نگرانی معلمان و والدین از وقت صرف کردن بچه‌های این سنی با تبلت منطقی است. او معتقد است که باید توازن برقرار شود اما نمی‌توان نقش تبلت‌ها را در آموزش و خلاقیت نادیده گرفت. «بچه‌ها برای اینکه در دنیای آینده کم نیاورند باید به متفکرانی خلاق تبدیل شوند، مهارت‌های مختلفی را یاد بگیرند و در تکنولوژی استاد شوند. چون محل کار در دنیای آینده روی تکنولوژی بنا شده. پس چه مهارتی بهتر از برنامه‌نویسی و کار با تکنولوژی؟ من حس می‌کنم برنامه‌نویسی، قدرت جادویی قرن ۲۱ است!»