در ایران دولت‌ها در سال‌هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي و وقوع جنگ تحميلي، با هدف حمایت از اقشار آسيب‌پذیر جامعه و برقراري عدالت اجتماعي و بهبود توزیع درآمد، سعي در پایين نگه‌داشتن قيمت حامل‌هاي انرژي از جمله بنزین داشته‌اند، اما تداوم این وضعيت منجر به بروز مشكلات اقتصادي و زیست‌محيطي شده است، از جمله اینكه دولت هرساله مبالغ هنگفتي از درآمدهاي خود را صرف پرداخت یارانه فرآورده‌هاي نفتي مثل بنزین مي‌كند. از سوي دیگر بالا بودن مصرف بنزین نسبت به توليد آن، دولت را ناچار به واردات مي‌كند كه علاوه بر ایجاد كسري در تراز تجاري و خروج ارز از كشور، موجب مي‌شود كه در شرایط كنوني و تحریم‌هاي مختلف، از آن به‌عنوان ابزاري براي تهدید عليه كشور استفاده شود. پایین بودن قيمت این فرآورده نفتي، از عوامل مؤثر در به‌كارگيري تكنولوژي‌هاي نامناسب در توليد و استفاده از وسایط نقليه ناكارا است كه آثار زیان‌بار آلودگي‌هاي زیست‌محيطي را هم به‌دنبال دارد.

طرح تحول اقتصادي و بحث هدفمندي یارانه‌ها در سال 1389 با هدف آزادسازي قيمت حامل‌هاي انرژي، كنترل مصرف انرژي و بازتوزیع درآمدهاي حاصل از آن به‌طور مساوي بين مردم، مورد توجه قرار گرفت. از آن‌جایي‌كه یكي از مهم‌ترین بخش‌هاي یارانه‌هاي غيرمستقيم در اقتصاد ایران، یارانه در بخش انرژي به‌ویژه فرآورده‌هاي نفتي است، بعد از شروع اجراي قانون هدفمندي یارانه‌ها، شاهد كاهش حجم یارانه‌هاي پرداختي مربوط به حامل‌هاي انرژي و مصرف انرژي در كشور بودیم. اما با توقف اجراي این قانون در سال‌هاي 1390 و 1391 و افزایش یكسان قيمت حامل‌هاي انرژي براي همه مصرف‌كنندگان طي سال‌هاي 1392 تا 1394، نه‌تنها روند كاهشي مصرف انرژي ادامه نيافت بلكه واردات بنزین رو به فزوني گذاشت. ویدا ورهامی، عباس عرب‌مازار و سعیده ترکان در مطالعه‌ای با هدف شناسایي استان‌هاي پرمصرف و تفكيک آن از استان‌هاي كم‌مصرف تلاش کرده‌اند از طریق مقایسه كشش‌هاي قيمتي تقاضاي بنزین كه از جمله مهم‌ترین فرآورده‌هاي نفتي است و در بخش حمل‌ونقل سهمي بالغ بر 98 درصد را دارا است، امكان اعمال تبعيض استاني قيمت بنزین را بررسی کنند و با احتساب تغييرات رفاهي ناشي از افزایش قيمت بنزین از طریق شاخص رفاهي درآمد معادل، توصيه‌هاي سياستي پيرامون موضوع مطرح و پيشنهاد کنند. نتایج این مطالعه تحت عنوان «بررسی تأثیر اعمال تبعیض استانی قیمت بنزین بر مصرف آن و اعمال سناریوهای مختلف قیمتی» در آخرین شماره فصلنامه علمی - پژوهشی «اقتصاد مقداری» در دانشگاه شهید چمران اهواز منتشر شده است.

***

تقاضاي سوخت تابعي از قيمت، درآمد و موجودي وسایل نقليه است. الگوهاي متعددي براي توضيح تقاضاي بنزین در بخش حمل‌ونقل پيشنهاد و به كار گرفته شده است. مطالعات صورت‌گرفته در این راستا اكثرا در زمينه برآورد تابع تقاضاي بنزین و شناسایي عوامل مؤثر برآن و بررسي اثر اجراي طرح هدفمندي یارانه‌ها بر مصرف بنزین است. نوآوري این تحقيق، در بررسي استاني روند مصرف بنزین و اعمال تبعيض استاني در قيمت بنزین است. توليد فرآورده‌هاي عمده نفتي طي سال‌هاي 1385-93 نشان می‌دهد که بيشترین افزایش توليد مربوط به بنزین موتور با 16.1 هزار متر معکب در روز بوده است. طي ساليان اخير، وزارت نفت اقدامات متعددي را در زمينه احداث پالایشگاه‌هاي جدید، توسعه و بهينه‌سازي پالایشگاه‌ها و طرح‌هاي بنزین‌سازي از جمله طرح افزایش ظرفيت و بهينه‌سازي پالایشگاه لاوان، احداث پالایشگاه پارس فرآیند شيراز، طرح احداث مجتمع كت كراكر و واحدهاي تابعه پالایشگاه آبادان با ظرفيت3.9 ميليون ليتر در روز بنزین به منظور افزایش توليد بنزین انجام داده است.

پس از افزایش نرخ ارز، قاچاق سوخت كه پيش از این با اجراي طرح هدفمندي یارانه‌ها كنترل شده بود، دوباره براي سودجویان صرفه اقتصادي پيدا كرد. این افزایش مصرف بنزین در شرایطي رخ داد كه قيمت سوخت جایگزین آن یعني گاز ارزان‌تر بوده و بخشي از خودروهاي كشور دوگانه‌سوز بوده و اگر این تمهيدات براي كنترل مصرف بنزین بیش از 6.3 درصد افزایش مي‌یافت. در سال 1392 مصرف بنزین نسبت به سال قبل‌تر از آن با 7.5 درصد افزایش به 24.993 میلیون لیتر رسید. در سال 1393، مصرف 1.6 درصد افزایش داشت و به 25.388 میلیون لیتر رسید. با در نظر گرفتن درصد سهم هر استان از كل مصرف بنزین به‌عنوان ملاک رتبه‌بندي استان‌ها، درمي‌یابيم كه در سال 1393 به‌ترتيب استان‌هاي تهران، اصفهان و خراسان رضوي با 20، 7.3 و 7 درصد در رتبه‌های اول تا سوم و استان‌هاي خراسان شمالي، كهگيلویه و بویراحمد و ایلام به‌ترتيب با 0.7، 0.7 و 0.6 درصد در رتبه‌های آخر قرار دارند.

نتایج این تحقیق نشان می‌دهد متغير جمعيت هر استان با ميزان مصرف بنزین رابطه مستقيم و معني‌داري دارد. متغير تعداد خودروهاي بنزین‌سوز نيز رابطه مستقيم و معني‌داري با مصرف بنزین دارد. با مقایسه كشش‌هاي مربوطه مي‌توان نتيجه گرفت یک درصد افزایش در تعداد خودروها در استان‌هاي پرمصرف، به‌دليل ایجاد حجم

ترافيک بالاتر، تأثير بيشتري بر افزایش مصرف بنزین خواهد داشت هرچند كه این افزایش نسبت به استان‌هاي كم‌مصرف چندان قابل توجه نیست. طول راه‌ها بر مصرف بنزین رابطه مستقيم و معني‌داري دارد. به عبارت دیگر، مي‌توان گفت با احداث راه‌هاي بيشتر در استان‌هاي كم‌مصرف و با توجه به نبود سيستم حمل‌ونقل عمومي گسترده و پيشرفته در این استان‌ها، مصرف‌كنندگان با استفاده بيشتر از وسيله نقليه شخصي خود بر افرایش بيشتر مصرف بنزین نسبت به استان‌هاي پرمصرف موثرتر خواهند بود.

محققان پيشنهاد می‌کنند براي اعمال تبعيض استاني قيمت بنزین اولاً اختلاف قيمت بين استان‌ها به‌نحوي نباشد كه موجب آربيتراژ شود. آربیتراژ در علم اقتصاد و مالیه به‌معنای بهره‌گرفتن از تفاوت قیمت بین دو یا چند بازار برای کسب سود است. به عبارتی، سود آربیتراژی زمانی ایجاد می‌شود که یک کالای مشابه در دو بازار مختلف یا در مواردی خاص در دو قالب متفاوت عرضه می‌شود اما قیمت‌های یکسانی ندارد. وجود آربیتراژ نتیجه ناکارآمد بودن بازار است و مکانیزمی ایجاد می‌کند که موجب می‌شود قیمت‌ها به‌طرز قابل‌توجهی از ارزش منصفانه و واقعی‌شان در درازمدت منحرف نشوند. پیشنهاد دوم محققان این است که مي‌توان كارت سوخت استاني صادر کرد تا مصرف‌كنندگان بنزین خارج از استان مورد نظر با قيمت آزاد سوخت خود را تأمين كنند. با توجه به ضعف زیرساخت‌هاي اطلاعات اقتصادي كه منجر به شناسایي‌نشدن دقيق مشتركان پرمصرف و كم‌مصرف می‌شود، لازم است استفاده از كارت‌هاي سوخت از سر گرفته شود چراكه به‌راحتي از طریق كارت‌هاي سوخت مصرف انرژي خانوارها قابل سنجش و اندازه‌گيري خواهد بود. در نتيجه، افزایش قيمت سوخت براي مشتركان پرمصرف هم عادلانه خواهد بود و هم بر كاهش مصرف سوخت موثر است. لازم به ذكر است كه امكان عملي اجراي طرح تبعيض قيمت در استان‌ها، مخصوصا در استان‌هاي همجوار نيازمند بهبود تمركززدایي مالي در كشور است كه باید به‌عنوان پيش‌شرط موفقيت این طرح مدنظر سياستگذاران قرار گيرد. یكي از راهكارهاي دیگري كه مي‌توان به آن اشاره کرد این است كه همزمان با افزایش قيمت بنزین، یک برنامه توسعه وسایل حمل‌ونقل عمومي برنامه‌ریزي شود تا به‌موازات افزایش قيمت بنزین، مردم شاهد بهبود كارایي حمل‌ونقل عمومي از محل افزایش قيمت بنزین باشند چراكه با كاهش مصرف بنزین، امنيت انرژي كشور و آلودگي هوا به‌طور قابل توجهي تحت تأثير قرار خواهد گرفت.

دستاوردهای پژوهش: ترجیح خودروی شخصی در استان‌های پرمصرف

طبق نتایج به‌دست‌آمده از تخمين تابع تقاضاي بنزین در استان‌هاي كم‌مصرف و پرمصرف كشش قيمتي تقاضاي بنزین در كوتاه‌مدت به‌ترتیب برابر با 0.18- و 0.23- و در بلندمدت برابر با 0.21- و 0.44- است. به عبارت دیگر، حساسيت مصرف‌كنندگان بنزین به افزایش قيمت واقعي بنزین در استان‌هاي پرمصرف بيشتر از استان‌هاي كم‌مصرف است هرچند كه حتي در این استان‌ها هم تقاضاي بنزین نسبت به تغيير قيمت آن هنوز كم كشش است كه مي‌توان علت آن را در وجود سيستم حمل‌ونقل عمومي پيشرفته و گسترده در استان‌هاي پرمصرف نسبت به استان‌هاي كم‌مصرف دانست. بر اساس محاسبات این پژوهش، با افزایش یک‌درصدي در قيمت گاز طبيعي، مصرف بنزین به‌طور متوسط، در كوتاه‌مدت و با فرض ثابت بودن سایر متغيرها، در استان‌هاي كم‌مصرف و پرمصرف به‌ترتیب 0.03 و 0.16 درصد افزایش می‌یابد. از مقایسه این كشش در استان‌هاي كم‌مصرف و پرمصرف مي‌توان گفت كه در استان‌هاي پرمصرف مصرف‌كنندگان بنزین با افزایش قيمت گاز طبيعي حساسيت بيشتري از خود نشان مي‌دهند كه آن هم به‌دليل وجود تعداد خودروهاي دوگانه‌سوز بيشتر در استان‌هاي پرمصرف نسبت به استان‌هاي كم‌مصرف است. همچنين توليد ناخالص داخلي تأثير مستقيم و معني‌دار بر مصرف بنزین دارد به‌طوری‌كه با افزایش یک درصدي توليد ناخالص داخلي در كوتاه‌مدت و با فرض ثابت بودن سایر متغيرها، به‌طور متوسط مصرف بنزین در استان‌هاي كم‌مصرف 1 درصد افزایش مي‌یابد. با مقایسه كشش / 1/11 درصد و در استان‌هاي کم‌مصرف 0.06 درصد و در استان‌های پرمصرف 0.32 درصد افزایش می‌یابد. با مقایسه کشش درآمدی تقاضای بنزین در این استان‌ها می‌توان بیان کرد که با افزایش درآمد مصرف‌كنندگان بنزین در استان‌هاي پرمصرف، تقاضاي بنزین بيشتري نسبت به استان‌هاي كم‌مصرف خواهند داشت كه مي‌توان دليل آن را این‌گونه بيان كرد كه علي‌رغم وجود سيستم حمل‌و‌نقل عمومي بهتر و گسترده‌تر در این استان‌ها، مصرف‌كنندگان در پي افزایش درآمد خود، استفاده از وسایل نقليه شخصي را به استفاده از وسایل نقليه عمومي ترجيح مي‌دهند. همچنين با توجه به پایين بودن درآمد سرانه در استان‌هاي كم‌مصرف نسبت به استان‌هاي پرمصرف، افزایش درآمد به‌قدري نيست كه بر قدرت خرید مردم این استان‌ها موثر واقع شود و بتوانند وسيله نقليه شخصي تهيه کنند.