*لوکا بوکن (استاد مشاور دانشگاه ماستریخت) و علا مورابیت (کمیسیونر ارشد سازمان ملل در امور اشتغال و سلامت)

در سال‌های اخیر تغییرات شدید آب و هوا در مناطق زیادی از جهان به تحولات اجتماعی پیش‌بینی‌نشده‌ای منجر شده و در مواردی هم پیش‌زمینه‌ای برای جنگ بوده است. اصولا نارضایتی‌های عمومی از مسائل اقتصادی و معاش سرچشمه می‌گیرد و این مسائل هم به شکل مستقیم به محیط زندگی مردم و مشکلات موجود در آنها مربوط است. بسیاری از سیاستمداران به این مشکلات توجه خاصی نشان نداده‌اند و حتی نقش آنها را در دوران پیش از مناقشات متوجه نشده‌اند. اما این مسئله دارد هرروز در جهان جدی‌تر می‌شود.

یک نمونه این شرایط را در دریای چین جنوبی می‌بینیم. مناقشات در این منطقه به نگرانی‌ها در زمینه امنیت غذایی مربوط هستند. درواقع کشورهای منطقه می‌خواهند درخصوص مناطق مجازشان برای ماهیگیری قافیه را نبازند چون می‌دانند که راه تامین امنیت غذایی آینده‌شان همین است. همچنین مناقشاتی را در سودان دیدیم که در همین خط رخ داد. پاکسازی قومی در سودان توسط دولت باعث جابه‌جایی‌های اجباری شد که درنهایت به کمبود شدید مواد غذایی منتهی شدند و زمینه ناآرامی‌های اجتماعی را در سودان تشدید کردند. حتی امروز میان مصر و اتیوپی هم رقابت سختی در جریان است که ممکن است در آینده به مناقشه خشونت‌آمیزی بدل شود. ساخت یک سد روی رود نیل توسط اتیوپی جرقه این اختلاف را روشن کرده و جنگ آب میان این دو کشور بسیار جدی شده است.

البته شکی نیست که هر مناقشه‌ای بر اثر عوامل بسیار مختلف و پیچیده‌ای رخ می‌دهد؛ از تنش‌های قومی و مذهبی گرفته تا معضلات سیاسی. اما تاثیر گرمایش زمین و تغییرات اقلیمی می‌تواند بی‌ثباتی سیاسی و اجتماعی را تشدید کند و این مسئله اهمیت زیادی در آینده کشورها دارد. هیچ دولتی نمی‌تواند از توجه به این موضوع مهم آینده اجتناب کند. حتی مدتی است که صاحب‌نظران امور نظامی هم این موضوع را جدی گرفته‌اند و تغییرات آب و هوایی را «تهدید تشدیدکننده» نام داده‌اند. اما دانشگاهیان و فعالان حوزه مقابله با گرمایش زمین نمی‌خواهند این موضوع بزرگ بشری به عنوان مسئله‌ای امنیتی درنظر گرفته شود چون در آن صورت، باز هم توجه به تغییرات اقلیمی از مسیر خود منحرف خواهد شد.

امنیتی‌کردنِ مسئله تغییرات آب و هوایی درواقع یک تاکتیک سیاسی است که در آینده هم بیشتر و بیشتر مورد استفاده قرار خواهد گرفت. این مسئله باعث خواهد شد دولت‌ها اقدامات غیرقانونی مختلفی را به بهانه اهمیت امنیتی موضوع به مردم تحمیل کنند. آنچه که احتمالا در این راستا در آینده رخ خواهد داد این است که دولت‌ها محدودیت‌های جدیدی را روی جابه‌جایی مردم اعمال کنند. از آن بدتر اینکه امنیتی‌کردنِ مسئله تغییرات آب و هوایی جلوی همکاری‌های بین‌المللی را خواهد گرفت و سرمایه‌گذاری‌های ضروری - مثل سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر به منظور کاهش آزادسازی کربن- را مختل خواهد کرد.

بر اساس پیش‌بینی‌های غیررسمی، هفتاد درصد از کشورهای جهان عملا تغییرات اقلیمی را تهدیدی علیه امنیت خود می‌دانند و ارتشِ حداقل هفتاد کشور دنیا دارند برای چنین مناقشاتی تعلیم می‌بینند. حتی سازمان ملل متحد هم از صحبت‌کردن در مورد ارتباط گرمایش زمین و مناقشات خشونت‌آمیز ابایی ندارد و مثلا در مورد مناقشه دریاچه چاد در آفریقا این موضوع را به رسمیت شناخته است. این مواضع در آینده احتمالا واضح‌تر هم مطرح خواهند شد.

در این میان به نظر می‌رسد که کلید مواجهه درست با این قضیه، اجتناب از رویکرد سخت امنیتی به مسئله تغییرات اقلیمی باشد. سیاست‌گذاران حال و آینده جهان باید به جای امنیتی‌کردنِ مسئله تغییرات اقلیمی، به دنبال اقلیمی‌کردنِ امنیت باشند. این اصطلاحی است که انستیتو تحقیقات صلح بین‌المللی در استکهلم آن را به کار می‌برد و معنی‌اش این است که یافتن راهکارهای اصولی برای مقابله با تشدید تغییرات اقلیمی در درجه اول مورد توجه قرار بگیرد و برای آن برنامه‌ریزی شود. در مرحله دوم، از نیروهای سازمان‌یافته حکومتی برای اجرای این برنامه‌ها کمک گرفته شود. این نیروهای سازمان‌یافته و تعلیم‌دیده می‌توانند راه نجاتی برای دولت‌ها و ملت‌ها باشند، چون قابلیت آن را دارند که به شکل نفوذی وارد مسئله تغییرات اقلیمی شوند و نقایص چارچوب‌های امنیتی فعلی را در این خصوص آشکار کنند. مرحله بعدی، کمک‌گرفتن دولت از رهبری محلی و مردم مناطق مختلف برای حل و فصل این نقایص و راه‌انداختن برنامه‌های موثر جدید خواهد بود. شاید بتوان گفت که تنها مسیری که می‌تواند از دولت تا مردم و در جهت مواجهه موثر با تغییرات اقلیمی شکل بگیرد همین است. این راهی است برای آن که راه‌حل‌های درازمدت برای مسائل محلی، منطقه‌ای و بین‌المللی در حوزه تغییرات اقلیمی پیدا شود و جلوی مناقشات خشونت‌آمیز آینده را بگیرد.