خیلی‌ها در جهان باورشان نمی‌شود و برخی سرمایه‌گذاران هم هنوز این موضوع را نپذیرفته‌اند که جک ما به زودی سکان هدایت علی‌بابا را واگذار می‌کند. اینکه آینده غولی مثل علی‌بابا بعد از رهبر کاریزماتیکی مثل جک ما چه خواهد بود، مسئله‌ای است که ذهن خیلی‌ها را به خود مشغول کرده.

او یک معلم زبان انگلیسی بود که پله‌پله غول تکنولوژیک ۴۵۳ میلیارد دلاری علی‌بابا را ساخت ولی قرار است در ماه سپتامبر به کل از آنجا برود. جک ما در سال ۲۰۱۳ از مدیرعاملی علی‌بابا کنار رفته بود اما این مسئله هیچ مانعی را در راه رشد علی‌بابا به وجود نیاورد. علی‌بابا به یک شرکت بزرگ چندملیتی بدل شد که در حوزه خرده‌فروشی، خدمات مالی، رسانه‌ای و پردازش کلود فعال است. این شرکت حتی فعالیت خود را از زمین هم بالاتر برده و یک ماهواره و یک ایستگاه کوچک فضایی هم دارد. در پنج سال اخیر درآمد علی‌بابا سالانه با نرخ متوسط ۴۹ درصد رشد کرده است.

بخش اعظم این گسترش عظیم را دانیل ژنگ یونگ مدیر اجرایی فعلی علی‌بابا پیش برده. او که ۱۲ سال اخیر را در علی‌بابا مشغول بوده، ایده «روز مجردها» را به راه انداخت؛ کمپینی برای خرید در چین که حتی خریدهای غربی‌ها در زمان عید شکرگزاری را هم پشت سر گذاشت و به بزرگ‌ترین واقعه خرده‌فروشی جهان در سال بدل شد. ژنگ بعد از رفتن جک ما در ماه سپتامبر جای او را می‌گیرد. اما این زمان چالش‌برانگیزی برای علی‌بابا خواهد بود. بزرگ‌ترین بازار علی‌بابا یعنی خود چین با مشکل کاهش رشد اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کند که مصرف‌کنندگان را از خرید و مصرف به اندازه قبل بازمی‌دارد. از سوی دیگر، رهبران چین می‌خواهند فشار را روی شرکت‌های خصوصی به خصوص شرکت‌های حوزه تکنولوژی زیاد کنند. همچنین علی‌بابا در شرایطی می‌خواهد رشد آینده خود را در بازارهای آن سوی آب تقویت کند که واشنگتن و پکن وارد جنگ تجاری بزرگی با هم شده‌اند که مثل جنگ سرد دارد تشدید می‌شود. این مسائل همگی این پرسش را به وجود آورده‌اند که علی‌بابا چگونه می‌تواند در دوران پس از جک ما، رشد خود را تقویت کند.

درست است که علی بابا دارد سرمایه‌گذاری‌های خود در تکنولوژی‌های آینده مثل هوش مصنوعی را افزایش می‌دهد. اما کاهش رشد اقتصادی چین باعث شده این کمپانی بیش از پیش متوجه شود که چقدر به کسب و کار قدیمی‌اش یعنی تجارت الکترونیک وابسته است.

رشد اقتصادی چین در سال ۲۰۱۸ کاهش یافت و به ۶.۶ درصد رسید. این رشد، کم‌ترین رشدی است که چین از سال ۱۹۹۰ به بعد تجربه کرده است. این باعث شده که برخی کسب و کارهای مصرف‌کننده‌محور نیز همین کاهش رشد را تجربه کنند. مصرف‌کنندگان چینی دارند کمربندهایشان را می‌بندند و علی‌بابا باید برای رشد بیشتر چاره‌ای بیندیشد. مینگ لو تحلیل‌گر شبکه مالی اسمارت‌کارما در شانگهای در این خصوص می‌گوید: «علی‌بابا کسب و کار اصلی‌اش تجارت الکترونیک است. دنبال کارهای دیگری هم رفته اما تجارت الکترونیک هنوز ۸۸ درصد از کل درآمدش را تشکیل می‌دهد.»

سال گذشته میلادی وقتی جک ما برنامه بازنشستگی‌اش را اعلام کرد، سهام علی‌بابا تقریبا چهار درصد سقوط کرد. از آن موقع دوباره اوضاع عادی شده اما نگرانی در مورد آینده علی‌بابا بدون جک ما کاملا جدی است. یکی از نگرانی‌ها به بی‌ثباتی و ابهام در مورد قوانین چین برمی‌گردد. مثلا در ماه نوامبر گذشته ژو شودونگ رئیس بانک خلق چین اعلام کرد که برخی از هلدینگ‌های مالی چین به شکل غیرعادی بزرگ شده‌اند و بنابراین باید واکنش قانونی اضطراری شامل حالشان شود. از آن زمان به بعد، انت‌فایننشال که بزرگ‌ترین وابسته فین‌تِکی (حوزه مالی) علی‌بابا است به همراه چهار شرکت دیگر تحت یک برنامه نظارتی دولت قرار گرفتند تا ریسک بدهی آنها کاهش پیدا کند. ظاهرا این برخورد قرار است ادامه هم داشته باشد.

جوزف فن استاد کسب و کار در دانشگاه چینی هنگ‌کنگ در این خصوص می‌گوید: «اصولا حمایت دولت چین بود که علی‌بابا را به یک امپراتوری بدل کرد. آینده علی‌بابا در چنین شرایطی فقط وابسته به جک ما یا کسی که بعد از او بیاید نیست. قضیه این است که دولت چین بخواهد به همان نوع حمایت سابقش از علی‌بابا ادامه بدهد یا نه.»

جک ما که ۵۴ ساله است، گفته که می‌خواهد از علی‌بابا کناره بگیرد تا وقتش را روی فعالیت‌ها در حوزه آموزش و بشردوستی بگذارد. اما برخی ناظران می‌گویند این تصمیم او ممکن است به فشار از سمت دولت مربوط باشد. او طوری محبوبیت پیدا کرده که چندان برای دولت مطلوب نیست.

جک ما کرسی‌اش در هیئت مدیره علی‌بابا را در سال ۲۰۲۰ ترک خواهد کرد؛ هرچند که همچنان عضو دائمی علی‌بابا پارتنرشیپ (متشکل از ۳۶ مدیر ارشد که روی انتصاب‌های هیئت مدیره کنترل دارند) باقی خواهد ماند. خیلی‌ها معتقدند که حتی بعد از بازنشستگی هم جک ما حرف آخر را در تصمیم‌گیری‌های بزرگ علی‌بابا خواهد زد به خصوص با توجه به اینکه او از جولای سال ۲۰۱۸ به بعد حداقل ۶.۴ درصد از سهام شرکت را در اختیار دارد. اما نکته این است که بزرگ‌شدن وجهه بین‌المللی جک ما به کام حزب کمونیست خوش نیامده است. وقتی یک رهبر خارجی به چین می‌آید و اولین کسی که می‌خواهد ببیند جک ما است نه رهبران سیاسی چین، مشخص است که مشکل به وجود می‌آید. این مسئله در سال ۲۰۱۸ و سفر ماهاتیر محمد نخست وزیر مالزی به چین رخ داد. او پیش از دیدار با رئیس جمهور چین با جک ما دیدار کرد. حتی ماهاتیر محمد و جوکو ویدودو نخست وزیر اندونزی تصمیم گرفته‌اند جک ما را به عنوان مشاور مخصوص دولت‌های خود انتخاب کنند. این یعنی تداوم حضور جک ما به عنوان چهره عمومی علی‌بابا ممکن است هزینه‌بر باشد.

خود جک ما شاید به همین موضوع توجه داشته باشد چون ظاهرا او از زمان اعلام بازنشستگی‌اش تلاش زیادی کرده تا سهامداران علی‌بابا را در خصوص قابلیت دانیل ژنگ برای ادامه راه موفق علی‌بابا توجیه کند.

در این میان، علی‌بابا دارد به حضور گسترده خود در زندگی مردم چین ادامه می‌دهد. چینی‌ها می‌توانند در پلت‌فرم تجارت الکترونیک علی‌بابا خرید کنند، در واحد مالی آن درخواست وام بدهند، با کیف پول الکترونیکی آن پرداخت‌هایشان را انجام دهند و با شبکه لجستیکی علی‌بابا خریدها را دریافت کنند. وقتی از آن کالا خسته شدند هم آن را در پلت‌فرم دست‌دوم علی‌بابا می‌فروشند. همچنین یک سوپرمارکت به اسم فرشیپو و یک اپ رساندن غذا، سایت برای تماشای آنلاین فیلم و البته سرویس علی‌بابا برای پردازش کلود همگی در حال خدمات‌رسانی به مشتریان هستند.

ژنگ معتقد است که پردازش کلود (میزبانی حجم‌های عظیم اطلاعات به نمایندگی از شرکت‌های دیگر) می‌تواند آینده علی‌بابا باشد. از سال ۲۰۰۹ که علی‌بابا وارد حوزه خدمات کلود شد، این حوزه به دومین حوزه درآمدزا برای شرکت تبدیل شده است و آینده درخشانی هم دارد. در منطقه آسیا و اقیانوسیه به خصوص در چین، کسب و کار کلود توانسته به شدت پیشرفت کند و در سال‌های آینده علی‌بابا رقیب بزرگی برای شرکت‌های غربی خواهد بود.

این تحولات اما در شرایطی رخ داده که آمریکا شرکت‌های تکنولوژیک چین را به جاسوسی برای دولت متهم کرده است. دولت ترامپ که کمپین بزرگی را علیه شرکت هواوی راه انداخته باعث شده دولت‌های مختلفی از ژاپن گرفته تا استرالیا استفاده از سیستم فایو- جی هواوی را ممنوع کنند. احتمالش هست که این کمپین علیه هواوی به تدریج کسب و کار کلود علی‌بابا را هم تحت تاثیر قرار بدهد.

لیو نینگرونگ استاد انستیتو بیزینس چین در دانشگاه هنگ‌کنگ در این خصوص می‌گوید: «جک ما سفیر بین‌المللی خوبی برای شرکتش بوده اما این موقعیت هم نمی‌تواند از عوامل پیچیده سیاسی که بین آمریکا و چین وجود دارد فراتر برود. وقتی کسب و کار علی‌بابا بخواهد بزرگ‌تر شود همین عوامل سیاسی گریبانش را خواهند گرفت.»

در این میان در خصوص میراثی که جک ما در علی‌بابا به جا می‌گذارد هم صحبت‌های زیادی می‌شود. بسیاری از شرکت‌های موفق در عرصه تکنولوژی بعد از رفتن رهبر کاریزماتیک‌شان دچار افت شده‌اند. مهم‌ترین نمونه‌اش اوضاع مایکروسافت بعد از بازنشستگی بیل گیتس و ترک اجباری اپل توسط استیو جابز در سال ۱۹۸۵ بوده است. به همین خاطر جک ما برنامه ده‌ساله‌ای را برای دوران جانشینی خود تدوین کرده و می‌خواهد فرهنگی در کسب و کار علی‌بابا به جا بماند که با رفت و آمد رهبران چندان تغییر نکند.

دیوید دای تحلیل‌گر موسسه تحقیقاتی برنستاین می‌گوید علی‌بابا بعد از رفتن جک ما هم به رشد گسترده خود ادامه خواهد داد. اما برخی تحلیل‌گران نظر دیگری دارند. برخی سیاست‌های علی‌بابا برای کنار زدن رقبا دارد به خود علی‌بابا ضرر مالی می‌زند. از جمله آنها می‌توان به خرج عظیم علی‌بابا برای واحد دلیوری غذا اشاره کرد که به صورت مشخص برای رقابت با شرکت میتوان‌دیانپینگ (در هولدینگ تن‌سنت) صورت می‌گیرد و مثل پول‌سوزاندن بوده است.

آنها که به دوران پس از جک ما خوش‌بین نیستند می‌گویند اینکه علی‌بابا چطور به تعادل بین رشد بیزینس و حفظ موقعیت خودش برسد در آینده این شرکت اهمیت زیادی دارد. جک ما می‌رود، باید دید که در علی‌بابا چه باقی می‌ماند.