تعدادی از راننده‌های قندهاری تفاوت‌ها و شباهت‌های طالبان و دولت افغانستان را برای ما تعریف می‌کردند. هر دو گروه، از این راننده‌ها در جاده‌ها پول می‌گیرند و هر دو هم بسیار خشن هستند. اما وقتی طالبان جلوی آن‌ها را در یک ایست بازرسی می‌گیرند، به آن‌ها یک رسید تحویل می‌دهند تا نیاز نباشد چند بار پول بدهند. بر خلاف طالبان، سربازان دولتی دائما از آن‌ها پول زور می‌گیرند. زمانی که این راننده‌ها برای مثال از هرات، در نزدیکی مرز ایران، تا قندهار رانندگی می‌کنند، یک بار به طالبان پول می‌دهند و دست کم 30 بار به سربازان دولتی!

40 سال است که افغانستان درگیر نزاع است. تقریبا 18 سال از زمانی که آمریکا و ناتو وارد این کشور شدند تا طالبان را بیرون کنند می‌گذرد. از ماه اکتبر به این سو، هر دو سوی مناقشه در حال مذاکره‌ای علنی با هم هستند و آمریکایی‌ها می‌خواهند طالبان به مقر تروریست‌ها تبدیل نشود و طالبان هم می‌خواهد آمریکایی‌ها از خاک این کشور بیرون بروند. آخرین دور این مذاکرات در قطر برگزار شد که از آن به عنوان «نوعی پیشرفت» یاد می‌شود.

در همین حال جنگ داخلی در افغانستان شدت یافته‌است. سال گذشته بیشترین تعداد کشته از شهروندان اتفاق افتاد. این رکورد بنابر گزارشی از سازمان ملل متحد به دست آمده‌است.. آمریکا در سال 2018 بمباران شدیدتری نسبت به تمام دوره‌های این جنگ انجام داد. علی‌رغم این حمایت آمریکا، دولت افغانستان به تدریج در حال باختن زمین خود است. در حال حاضر کم‌تر از نصف مساحت این کشور، و البته دوسوم جمعیت، تحت کنترل دولت قرار دارد. طالبان عمدتا کنترل پاسگاه‌ها و پادگان‌ها و به ندرت کل یک شهر را در دست دارد. هیچ‌جا امنیت کامل ندارد. در مهمانی‌های ثروتمندان کابلی، این شوخی سیاه رایج است که همه منتظر یک حمله انتحاری در هر لحظه هستند.

*دزدِ پلیس

همان گله و شکایت‌هایی که از زبان راننده‌ها عنوان شد، بخشی از دلایل اصلی شکست دولت افغانستان مقابل طالبان است. دولت افغانستان که تحت حمایت غرب قرار دارد، 18 سال پس از تاسیسش هنوز هم توانایی ارائه خدمات عادی را ندارد. این دولت یک سازوکار امنیتی حجیم دارد و دستگاه بوروکراسی بسیار گسترده‌ای دارد که پر از تکنوکرات‌هایی با لهجه‌های آمریکایی است. اما وقتی پای عمل‌های مهم به میان می‌آید، دولت این کشور به معنای دقیق کلمه «بی‌قانون، ضعیف و ناکارآمد» می‌شود. مدرسه‌ها و کلینیک‌هایی در برخی از مکان‌ها وجود دارد، اما به دلیل ندادن حقوق به موقع به معلمان، بسیاری از آن‌ها به ندرت سر کار می‌آیند. خدمات عمومی دیگری هم که اصلا وجود ندارد. مشهودترین بازویی که از دولت دیده می‌شود پلیس است که خودش مسئول عمده دزدی‌ها هم هست.

دشوار بودن ساخت یک دولت کارآمد در قندهار کاملا واضح است. این شهر که قلب افغانستان مدرن به حساب می‌آید در حال حاضر بیشترین مشکلات را نشان می‌دهد. بیشتر جمعیت این شهر پشتو هستند که قوم اصلی افغانستان به حساب می‌آید. ولایت قندهار همان جایی است که در دهه 90 جنبش طالبان به دنیا آمد. در همین ولایت هم بود که طالبان باز هم تشکیل گروه دادند و جنگ با اشغال ناتو را آغاز کردند. به همین خاطر است که بسیاری از مسئولان این کشور می‌گویند: «اگر قندهار امن شود، افغانستان امن می‌شود.» امروز که قندهار همه چیز هست، مگر امن.

طالبان تنها بخش‌های روستایی حاشیه این ولایت را کنترل می‌کند. اما تاثیر آن‌ها بسیار گسترده‌تر است. از پلیسی پرسیدیم که طالبان چه کسانی هستند، او گفت که آن‌ها پاکستانی‌هایی هستند که افراد محلی «بی‌سواد» را با پول‌های نقد خلیجی به استخدام خود درمی‌آورند. این مسئله کاملا هم غلط نیست، اما تمام داستان این نیست. طالبان خودش هم توانایی درآوردن پول را به خوبی دارد و این محدود به زورگیری در جاده‌ها نیست. برای مثال طالبان در کشت و قاچاق خشخاش و تریاک هم نقش مهمی دارد و با روپیه پاکستان پول بسیاری از کشاورزان خشخاش‌کار را می‌دهد.

البته قاچاق مواد مخدر تنها مختص پاکستان نیست و بسیاری از افرادی که در طرف دولت هم قرار دارند به این کار مشغول‌اند. تفاوت در این‌جاست که طالبان این کار را با یک سیستم بسیار دقیق اقتصادی انجام می‌دهند و از تولید در مزرعه تا کارخانه و توزیع را به عهده می‌گیرند. آن‌ها در حل بسیاری از مشکلات محلی، مثلا نزاع بر سر آب، نقش پررنگی دارند و مدیریت فضاهای روستایی را به خوبی انجام می‌دهند.

به طور کلی طالبان در حال پیروزی تدریجی بر دولت افغانستان است و دلیل اصلی آن هم ناکفایتی و فساد گسترده در بدنه دولت این کشور، و شبکه‌بندی پیچیده خود طالبان و توان بالای عملیاتی این گروه است. چنین صورت‌بندی‌ای از مسئله در حالی وجود دارد که طالبان مذاکراتش با ایالات متحده را بسیار داغ دنبال می‌کند.

ترجمه: نسیم بنایی/ آینده نگر